Mbi Frymën e Shenjtë

§ I — Vërejtje hyrëse mbi nevojën e shqyrtimit të saktë të pjesëve më të imta të teologjisë

1. Dëshirën tënde për të mësuar, o vëllai im fort i dashur dhe thellësisht i nderuar, Amfiloh, e vlerësoj së tepërmi, dhe po aq edhe zellin tënd të palodhur. Jam gëzuar së tepërmi për kujdesin dhe vigjilencën me të cilat e ke shprehur mendimin se, nga të gjithë termat për Perëndinë, në çfarëdo mënyre të shprehjes, asnjë nuk duhet lënë pa u shqyrtuar me saktësi. Ke nxjerrë dobi të mirë nga leximi i nxitjes së Zotit: «Kushdo që lyp, merr, dhe ai që kërkon, gjen»; dhe me ngulmin tënd në të pyetur, me sa besoj, do të nxisje edhe atë që ngurron më tepër, që të të japë pjesë nga ajo që zotëron. Edhe kjo te ti ma shton edhe më tej admirimin: që nuk i shtron pyetjet vetëm sa për provë, sipas zakonit të shumicës së njerëzve të kohës sonë, por me dëshirën e ndershme për të arritur te vetë e vërteta. Në ditët tona nuk mungojnë dëgjues e pyetës që rrinë në pritë sa për të kapur ndonjë gabim; por është fort e vështirë të gjesh një njeri që dëshiron të mësojë e që kërkon të vërtetën si ilaç kundër padijes. Ashtu si te kurthi i gjuetarit ose te prita e ushtarit dredhia zakonisht fshihet me mjeshtëri, kështu ndodh edhe me pyetjet e shumicës së pyetësve. Ata parashtrojnë argumente jo aq për të nxjerrë prej tyre ndonjë të mirë, sa që, në rast se nuk arrijnë të nxjerrin përgjigje që u përshtaten dëshirave të tyre, të duket sikur kanë shkak të drejtë për polemikë.

2. Në qoftë se «të marrit që kërkon urtësi do t'i numërohet për urtësi», me çfarë çmimi të lartë do të vlerësojmë «dëgjuesin e urtë», të cilin Profeti e përmend në të njëjtin varg bashkë me «këshilltarin e mrekullueshëm»? Është e drejtë, me sa besoj, ta mbajmë të denjë për çdo lëvdatë dhe ta nxisim drejt përparimit të mëtejshëm, të ndajmë me të zjarrin e tij dhe të mundohemi krah tij në çdo gjë, teksa ai shtyhet përpara drejt përsosjes. Të çmosh termat që përdoren në teologji si diçka me rëndësi parësore, dhe të përpiqesh të gjurmosh kuptimin e fshehur në çdo fjali e në çdo rrokje, është një tipar që u mungon atyre që janë përtacë në ndjekjen e fesë së vërtetë, por që i dallon të gjithë ata që arrijnë të njohin «shenjën» e «thirrjes sonë»; sepse ajo që na është vënë përpara është të bëhemi të ngjashëm me Perëndinë, për aq sa është e mundur për natyrën njerëzore. Por pa njohuri nuk mund të bëhesh i ngjashëm me të, dhe njohuria nuk fitohet pa mësime. Fillimi i mësimit është të folurit, kurse rrokjet dhe fjalët janë pjesë të të folurit. Pra, del se të shqyrtosh rrokjet nuk do të thotë të gjuash larg shenjës; as nuk duhet t'i quajmë pyetjet e ngritura të padenja për vëmendje, veç ngaqë disave mund t'u duken të parëndësishme. E vërteta është përherë një pre e vështirë për t'u gjuajtur, prandaj duhet t'i kërkojmë gjurmët kudo. Përvetësimi i fesë së vërtetë është njësoj si ai i zejeve: që të dyja rriten pak nga pak, dhe çiraku nuk duhet të përbuzë asgjë. Në qoftë se dikush i përbuz elementet e para si të vogla e të parëndësishme, kurrë nuk do të arrijë përsosjen e urtësisë.

«Po» dhe «Jo» janë veçse dy rrokje, megjithatë në këto fjalëza të vogla shpesh përmbahen njëherësh më e mira e të gjitha të mirave, e vërteta, dhe ajo përtej së cilës ligësia nuk mund të shkojë, gënjeshtra. Por përse të flasim për «Po» e «Jo»? Qëmoti, një dëshmor që dëshmonte për Krishtin është gjykuar se e kishte shlyer plotësisht kërkesën e fesë së vërtetë vetëm duke pohuar me kokë. Në qoftë se, pra, është kështu, cili term në teologji është aq i vogël, sa pesha e tij në peshore të mos ketë ndikim të madh, qoftë kur përdoret drejt, qoftë kur përdoret gabim? Për ligjin na thuhet: «nuk do të kalojë asnjë jotë e asnjë pikë»; si mund të ishte, atëherë, e sigurt për ne të linim pa vënë re qoftë edhe më të voglin? Pikërisht ato pika që ti vetë ke kërkuar t'i shoshitim ne imtësisht janë njëkohësisht edhe të vogla edhe të mëdha. Përdorimi i tyre zgjat vetëm një çast, dhe ndoshta prandaj çmohen si të parëndësishme; por, kur peshojmë fuqinë e kuptimit të tyre, dalin të mëdha. Mund t'i krahasojmë me bimën e sinapit, e cila, ndonëse është më e vogla e farave të shkurreve, kur punohet si duhet, ngrihet në lartësinë e vet të mjaftueshme, teksa çelen fuqitë e fshehura në farën e saj.

Në qoftë se dikush qesh, kur sheh hollësinë tonë rreth rrokjeve, siç thotë Psalmisti, le ta dijë se korr frytin e pafrytshëm të së qeshurës; kurse ne, pa iu dorëzuar qortimeve të njerëzve dhe pa u mundur nga përbuzja e tyre, të vazhdojmë shqyrtimin tonë. Aq larg jam, në të vërtetë, nga të ndierit turp për këto gjëra ngaqë janë të vogla, sa që, edhe sikur të mund të arrija qoftë një pjesëz sado të vogël të vlerës së tyre, do të përgëzoja veten që kam fituar një nder të lartë, dhe do t'i thosha vëllait tim e bashkëgjurmuesit se prej saj i ka ardhur një dobi jo e vogël.

Ndonëse, pra, e di se polemika që fshihet në fjalë të vogla është shumë e madhe, me shpresën e çmimit nuk prapsem nga mundi, i bindur se diskutimi do të jetë i dobishëm për mua vetë dhe do t'u sjellë dëgjuesve të mi një dobi jo të vogël. Prandaj tani, me ndihmën (po të lejohet të shprehem kështu) e vetë Frymës së Shenjtë, do t'i qasem shtjellimit të çështjes; dhe, po të duash, që të hyj në rrjedhën e diskutimit, do të kthehem për një çast te zanafilla e pyetjes që kemi përpara.

3. Kohët e fundit, kur po lutesha me popullin dhe po përdorja doksologjinë e plotë drejtuar Perëndisë Atë në të dyja trajtat, njëherë «bashkë me Birin, së bashku me Frymën e Shenjtë», e herë tjetër «me anë të Birit, në Frymën e Shenjtë», më sulmuan disa nga të pranishmit, me arsyetimin se po fusja terma të rinj dhe njëkohësisht të kundërt me njëri-tjetrin. Ti, megjithatë, ke shprehur mendimin se duhet dhënë ndonjë udhëzim i qartë mbi fuqinë që fshihet nën rrokjet e përdorura, kryesisht për të mirën e tyre, ose, po të jenë krejt të pashërueshëm, për sigurinë e atyre që mund të ndeshen me ta. Prandaj do të shkruaj sa më shkurt të jetë e mundur, duke u përpjekur të parashtroj ndonjë parim të pranuar për diskutimin.

§ II — Prejardhja e vëzhgimit të imtë që heretikët u bëjnë rrokjeve

4. Përpikëria e imtë e këtyre njerëzve rreth rrokjeve dhe fjalëve nuk është, siç mund të pandehet, e thjeshtë dhe pa dredhi; as e keqja ku shpie nuk është e vogël. Aty qëndron një synim i thellë e i fshehtë kundër besimit të vërtetë. Ata ngulmojnë kokëfortë të tregojnë se Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë përmenden në mënyrë të pangjashme, sikur prej kësaj do ta kishin të lehtë të provonin se ka një ndryshim në natyrë. Kanë një sofizëm të vjetër, të shpikur nga Aeti, mbrojtësi i kësaj herezie; në një nga letrat e tij gjendet një pasazh ku thuhet, në thelb, se gjërat që nga natyra janë të pangjashme shprehen me terma të pangjashëm dhe, anasjelltas, se gjërat që shprehen me terma të pangjashëm janë nga natyra të pangjashme. Për ta provuar këtë pohim, ai fut me zor fjalët e Apostullit: «Një Perëndi dhe Atë, prej të cilit janë të gjitha ... dhe një Zot, Jisu Krishti, me anë të të cilit janë të gjitha». «Çfarëdo lidhjeje, pra,» vazhdon ai, «që të kenë këto terma me njëri-tjetrin, e tillë do të jetë edhe lidhja e natyrave që ato tregojnë; dhe siç është i pangjashëm termi ‹prej të cilit› me termin ‹me anë të të cilit›, ashtu është i pangjashëm edhe Ati me Birin.» Nga kjo herezi varet hollësia e kotë e këtyre njerëzve rreth shprehjeve në fjalë. Prandaj Perëndisë Atë ia veshin shprehjen «prej të cilit», sikur të ishte pjesa dhe trashëgimia e tij e veçantë; Perëndisë Bir ia kufizojnë shprehjen «me anë të të cilit»; kurse Frymës së Shenjtë ia lënë atë «në të cilin». Pohojnë gjithashtu se ky përdorim i rrokjeve nuk këmbehet kurrë, me qëllim që, siç e thashë tashmë, ndryshimi i gjuhës të tregojë ndryshimin e natyrës. Vërtet, është mjaft e qartë se, duke u kapur pas fjalëve, ata përpiqen të mbajnë në këmbë forcën e arsyetimit të tyre të paperëndishëm.

Me termin «prej të cilit» ata duan të tregojnë Krijuesin; me termin «me anë të të cilit», vepruesin e varur ose mjetin; kurse me termin «në të cilin», ose «në të cilën», duan të tregojnë kohën ose vendin. Qëllimi i gjithë kësaj është që Krijuesit të gjithësisë të mos i njihet dinjitet më i lartë se ai i një mjeti, dhe që Fryma e Shenjtë të duket se nuk u shton gjërave që ekzistojnë asgjë më tepër se ndihmesa që rrjedh nga vendi ose koha.

§ III — Trajtimi sistematik i rrokjeve rrjedh nga filozofia pagane

5. Megjithatë, në këtë gabim i ka shpënë studimi i hollësishëm i shkrimtarëve paganë, të cilët termat «prej të cilit» dhe «me anë të të cilit» i kanë zbatuar, secilin veç e veç, për gjëra që nga natyra janë të ndryshme. Këta shkrimtarë mendojnë se me termin «prej të cilit» ose «prej së cilës» tregohet lënda, kurse termi «me anë të të cilit» ose «me anë të së cilës» përfaqëson mjetin, ose, në përgjithësi, një veprimtari të nënrenditur. Ose, më saktë (sepse s'duket të ketë ndonjë arsye pse të mos e marrim në shqyrtim tërë argumentin e tyre dhe të tregojmë menjëherë, me pak fjalë, si mospërputhjen e tij me të vërtetën, ashtu edhe mospajtimin e tij me vetë mësimin e tyre): nxënësit e filozofisë së kotë, teksa shtjellojnë natyrën e shumanshme të shkakut dhe dallojnë kuptimet e tij të veçanta, disa shkaqe i quajnë kryesore, disa bashkëpunuese ose bashkëshkaktare, kurse të tjera janë të llojit «sine qua non», domethënë të domosdoshme.

Për secilin prej tyre ata kanë një përdorim të veçantë e të posaçëm termash, kështu që bërësi tregohet ndryshe nga mjeti. Për bërësin mendojnë se shprehja e duhur është «nga i cili», duke pohuar se stoli prodhohet «nga» marangozi; kurse për mjetin, shprehja «me anë të të cilit», sepse ai prodhohet «me anë të» sqeparit, turjelës e veglave të tjera. Po ashtu, «prej së cilës» ia veshin lëndës, sepse gjëja e bërë është «prej» druri, kurse «sipas së cilës» tregon planin, ose modelin që i vihet përpara mjeshtrit. Sepse ai ose së pari bën një skicë në mendje, dhe kështu e vë përfytyrimin e vet në punë për atë që ka ndër duar, ose vështron një model të vënë më parë para tij, dhe sipas tij e rregullon punën. Shprehjen «për shkak të së cilës» ata duan ta kufizojnë te qëllimi a synimi, sepse stoli, siç thonë, prodhohet për përdorimin e njeriut, ose për shkak të tij. «Në të cilën» mendohet se tregon kohën dhe vendin. Kur u prodhua? Në këtë kohë. Po ku? Në këtë vend. Dhe ndonëse vendi e koha nuk i shtojnë asgjë asaj që prodhohet, prapëseprapë pa to prodhimi i çdo gjëje është i pamundur, sepse shkaktarët veprues duhet të kenë si vendin, ashtu edhe kohën. Pikërisht këto dallime të kujdesshme, që rrjedhin nga një filozofi jopraktike dhe nga një mashtrim i kotë, kundërshtarët tanë i kanë studiuar e çmuar së pari, e pastaj i kanë bartur te mësimi i thjeshtë dhe i pastër për Frymën, duke e zvogëluar Perëndinë Fjalë dhe duke e shpërfillur Frymën Hyjnore. Madje edhe shprehjen që shkrimtarët jokristianë e kanë veçuar për rastin e veglave pa jetë ose të një shërbimi krahu të llojit më të ulët, e kam fjalën për shprehjen «me anë të të cilit», ata nuk ngurrojnë ta bartin te Zoti i gjithçkaje, dhe të krishterët nuk ndiejnë kurrfarë turpi t'i veshin Krijuesit të gjithësisë një gjuhë që i takon çekiçit a sharrës.

§ IV — Se nuk ka asnjë dallim në mënyrën si i përdor Shkrimi i Shenjtë këto rrokje

6. Pranojmë se fjala e së vërtetës i ka përdorur në shumë vende këto shprehje. Megjithatë e mohojmë prerazi se liria e Frymës robërohet nga imtësia e paganizmit. Përkundrazi, pohojmë se Shkrimi i Shenjtë i ndryshon shprehjet e veta sipas kërkesave të rastit, në përputhje me rrethanat. Për shembull, shprehja «prej të cilit» nuk tregon gjithnjë e patjetër lëndën, siç pandehin ata, por është më në pajtim me përdorimin e Shkrimit të Shenjtë që kjo shprehje të zbatohet për Shkakun më të Lartë, si te fjalët «një Perëndi, prej të cilit janë të gjitha», dhe përsëri «Të gjitha janë prej Perëndisë». Megjithatë, fjala e së vërtetës e ka përdorur shpesh këtë shprehje edhe për lëndën, si atëherë kur thotë «Do të bësh një arkë prej druri të pakalbshëm», «Do të bësh shandanin prej ari të kulluar», «Njeriu i parë është prej dheut, dheror» dhe «Edhe ti je gatuar prej balte, si unë». Por këta njerëz, siç e kemi theksuar tashmë, kanë vënë si ligj se kjo shprehje i shkon vetëm Atit, me qëllim që të vërtetojnë ndryshimin e natyrës. Këtë dallim e kanë marrë fillimisht nga burimet pagane, por këtu nuk kanë treguar asnjë përpikëri të vërtetë në përcaktimet e tyre. Birit, në pajtim me mësimin e mësuesve të tyre, i kanë dhënë titullin e mjetit, kurse Frymës atë të vendit, sepse thonë «në Frymën» dhe «me anë të Birit». Por kur ia zbatojnë Perëndisë shprehjen «prej të cilit», nuk ndjekin më shembullin pagan, por «kalojnë», siç thonë ata, «te përdorimi apostolik», ashtu siç është thënë: «Por prej tij jeni ju në Krishtin Jisu» dhe «Të gjitha janë prej Perëndisë». Ç'përfundim del, pra, nga ky arsyetim kaq metodik? Një është natyra e Shkakut, tjetër ajo e Mjetit, tjetër ajo e Vendit. Kështu Biri dallon nga Ati për nga natyra, ashtu si mjeti nga mjeshtri. Kurse Fryma dallon në atë masë sa dallon vendi ose koha nga natyra e mjeteve ose nga ajo e atyre që i përdorin ato.

§ V — Se «me anë të të cilit» thuhet edhe për Atin, kurse «prej të cilit» për Birin dhe për Frymën

7. Pasi përshkruam kështu përfundimin e argumenteve të kundërshtarëve tanë, tani do të vazhdojmë të tregojmë, siç e kemi propozuar, se Ati nuk e merr për vete më parë shprehjen «prej të cilit» që t'ia lërë pastaj Birit «me anë të të cilit»; edhe se nuk ka asgjë të vërtetë në rregullën e këtyre njerëzve, sipas së cilës Biri nuk pranon t'i japë Frymës së Shenjtë pjesë as në «prej të cilit», as në «me anë të të cilit», sipas kufizimit që sjell ndarja e saposhpikur që u kanë bërë shprehjeve. «Ka një Perëndi dhe Atë, prej të cilit janë të gjitha, dhe një Zot Jisu Krisht, me anë të të cilit janë të gjitha.»

Po, por këto janë fjalët e një autori që nuk vë ndonjë rregull, por dallon me kujdes hipostazat.

Qëllimi i apostullit, kur shkroi kështu, nuk ishte të fuste ndryshimin e natyrës, por të paraqiste Atin dhe Birin si të pangatërruar. Se këto shprehje nuk i kundërvihen njëra-tjetrës dhe nuk i sjellin në përplasje natyrat për të cilat përdoren, ashtu si çetat e radhitura në luftë njëra kundër tjetrës, kjo duket qartë nga fragmenti në fjalë. I lumi Pavël i sjell të dyja shprehjet mbi një e të njëjtin subjekt, me fjalët «prej tij, me anë të tij dhe për të janë të gjitha». Se kjo i referohet qartë Zotit, do ta pranojë edhe një lexues që i kushton qoftë edhe pak vëmendje kuptimit të fjalëve. Apostulli sapo kishte cituar nga profecia e Isaisë: «Kush e ka njohur mendjen e Zotit, ose kush ka qenë këshilltari i tij?», dhe pastaj vazhdon: «Sepse prej tij dhe nga ai dhe për të janë të gjitha». Se profeti flet për Perëndinë Fjalë, Bërësin e gjithë krijesës, kjo merret vesh nga ato që i paraprijnë menjëherë: «Kush i mati ujërat me grushtin e dorës, kush e përmasoi qiellin me pëllëmbë, kush e mblodhi pluhurin e dheut në një masë, kush i peshoi malet me kandar dhe kodrat me peshore? Kush e ka drejtuar Frymën e Zotit, ose kush, si këshilltar i tij, e ka mësuar atë?» Tani fjala «kush» në këtë fragment nuk tregon pamundësi të plotë, por rrallësi, ashtu si te fragmenti «Kush do të ngrihet për mua kundër keqbërësve?» dhe «Cili është njeriu që dëshiron jetën?» dhe «Kush do të ngjitet në malin e Zotit?» Kështu është edhe te fragmenti në fjalë: «Kush e ka drejtuar [sipas të Shtatëdhjetëve: njohur] Frymën e Zotit, ose kush, si këshilltar i tij, e ka njohur atë?» «Sepse Ati e do Birin dhe i tregon të gjitha.» Ky është ai që mban dheun dhe e ka kapur me dorën e tij, që i solli të gjitha në rregull e në stoli, që i vendosi kodrat në vendet e tyre, që i mati ujërat dhe i dha çdo gjëje në gjithësi vendin e vet, që e rrethon tërë qiellin me një pjesë të vogël të fuqisë së tij, të cilën profeti, në mënyrë të figurshme, e quan pëllëmbë. Prandaj me të drejtë apostulli shtoi: «Prej tij, me anë të tij dhe për të janë të gjitha.» Sepse prej tij buron shkaku i qenies për çdo gjë që ekziston, sipas vullnetit të Perëndisë Atë. Me anë të tij të gjitha e kanë qëndrueshmërinë dhe përbërjen e tyre, sepse ai i krijoi të gjitha dhe i jep gjithsecilës veç e veç atë që i duhet për shëndetin dhe ruajtjen e saj. Prandaj, drejt tij kthehen të gjitha, duke shikuar me mall të papërmbajtshëm e me dashuri të patregueshme drejt «Autorit» dhe mbajtësit «të jetës» së tyre. Siç është shkruar: «Sytë e të gjithëve shpresojnë te ti», dhe përsëri: «Të gjitha këto presin te ti», dhe: «Ti e hap dorën tënde dhe ngop dëshirën e çdo gjallese».

8. Por, në qoftë se kundërshtarët tanë e hedhin poshtë këtë shpjegim tonë, cili argument do t'i shpëtojë që të mos zihen në grackën e vet?

Sepse, në qoftë se nuk pranojnë që të tri shprehjet «prej tij», «me anë të tij» dhe «për të» thuhen për Zotin, atëherë ato domosdo i vishen Perëndisë Atë. Atëherë, pa dyshim, rregulla e tyre bie poshtë, sepse gjejmë se jo vetëm «prej të cilit», por edhe «me anë të të cilit» i vishet Atit. Dhe, në qoftë se kjo shprehje e fundit nuk tregon asgjë nënçmuese, përse vallë të kufizohet vetëm te Biri, sikur të përcillte kuptimin e një gjendjeje më të ulët? Në qoftë se ajo gjithnjë e kudo nënkupton shërbim, le të na thonë se cilit epror i nënshtrohet Perëndia i lavdisë dhe Ati i Krishtit.

Kështu, ata përmbysen nga vetë vetja e tyre, kurse qëndrimi ynë sigurohet nga të dyja anët. Le të themi se vërtetohet që fragmenti i referohet Birit: atëherë «prej të cilit» del i zbatueshëm për Birin. Le të themi, nga ana tjetër, se ngulmohet që fjalët e profetit lidhen me Perëndinë: atëherë do të pranohet se «me anë të të cilit» përdoret me vend për Perëndinë, dhe të dyja shprehjet kanë vlerë të barabartë, sepse të dyja përdoren me fuqi të barabartë për Perëndinë. Sido që të jetë, të dyja shprehjet, duke u përdorur për një e të njëjtin Person, do të dalin të njëvlershme. Por le t'i kthehemi çështjes sonë.

9. Në Letrën drejtuar efesianëve apostulli thotë: «Por, duke thënë të vërtetën me dashuri, të rritemi në çdo gjë drejt atij që është kryet, domethënë Krishtit; prej të cilit gjithë trupi, i puqur mirë e i bashkuar me anë të çdo nyjeje ndihmuese, sipas veprimit të frytshëm në masën e çdo pjese, bën rritjen e trupit.»

Dhe përsëri në Letrën drejtuar kolosianëve, atyre që s'e kanë njohjen e të Vetëmlindurit, përmendet ai që e mban «kryet», domethënë Krishtin, «prej të cilit gjithë trupi, i ushqyer me anë të nyjeve e të lidhjeve, rritet me rritjen e Perëndisë». Dhe se Krishti është kryet e Kishës, e kemi mësuar në një fragment tjetër, kur apostulli thotë: «e vuri të jetë krye mbi të gjitha për Kishën», dhe: «prej plotësisë së tij morëm të gjithë». Dhe vetë Zoti thotë: «Ai do të marrë prej së imes dhe do t'jua tregojë juve». Me një fjalë, lexuesi i kujdesshëm do të vërë re se «prej të cilit» përdoret në mënyra të ndryshme. Për shembull, Zoti thotë: «E ndjeva se doli fuqi prej meje». Po ashtu e kemi vënë re shpesh se «prej të cilit» përdoret për Frymën. «Ai që mbjell për Frymën», thuhet, «do të korrë prej Frymës jetë të përjetshme». Edhe Joani shkruan: «Nga kjo e njohim se ai qëndron në ne: prej (ἐκ) Frymës që na dha». «Ajo që u ngjiz në të», thotë engjëlli, «është prej Frymës së Shenjtë», dhe Zoti thotë: «ajo që lind prej Frymës është frymë». Kjo pra është gjendja e çështjes deri këtu.

10. Tani duhet të theksohet se shprehja «me anë të të cilit» pranohet nga Shkrimi njësoj për Atin, për Birin dhe për Frymën e Shenjtë. Do të ishte vërtet e mërzitshme të sillnim dëshmi për këtë në rastin e Birit, jo vetëm sepse dihet fare mirë, por edhe sepse pikërisht këtë e pohojnë vetë kundërshtarët tanë. Tani po tregojmë se «me anë të të cilit» përdoret edhe për Atin. «Besnik është Perëndia», thuhet, «me anë të të cilit (δι᾽ οὖ) u thirrët në bashkësinë e Birit të tij»; dhe: «Pavli, apostull i Jisu Krishtit me anë të (διά) vullnetit të Perëndisë»; dhe përsëri: «Prandaj nuk je më shërbëtor, por bir; e nëse je bir, atëherë je edhe trashëgimtar me anë të Perëndisë». Dhe: «ashtu si Krishti u ngjall prej së vdekurish me anë të (διά) lavdisë së Perëndisë Atë». Për më tepër, Isaia thotë: «Mjerë ata që thurin këshillë të thellë, por jo me anë të Zotit»; dhe mund të silleshin shumë prova për përdorimin e kësaj shprehjeje në rastin e Frymës. «Perëndia na e ka zbuluar», thuhet, «me anë të (διά) Frymës»; dhe në një vend tjetër: «Ruaje me anë të (διά) Frymës së Shenjtë atë gjë të mirë që të është besuar»; dhe përsëri: «Njërit i jepet me anë të (διά) Frymës fjala e urtësisë».

11. Po kështu, edhe për fjalën «në» mund të thuhet se Shkrimi e pranon përdorimin e saj në rastin e Perëndisë Atë. Në Dhiatën e Vjetër thuhet: «Në Perëndinë (ἐν) do të bëjmë vepra trimërie», dhe: «Në ty (ἐν) do të jetë përherë lëvdimi im»; dhe përsëri: «Në emrin tënd do të ngazëllohem». Te Pavli lexojmë: «Në Perëndinë që krijoi të gjitha», dhe: «Pavli, Silvani dhe Timotheu, kishës së thesalonikasve në Perëndinë, Atin tonë»; dhe: «që disi, më në fund, me vullnetin (ἐν) e Perëndisë, të kem një udhëtim të mbarë e të vij te ju»; dhe: «Ti mburresh me Perëndinë». Shembujt janë vërtet aq të shumtë sa nuk numërohen; por ne nuk duam aq të shpalosim një mori dëshmish, sesa të vërtetojmë se përfundimet e kundërshtarëve tanë janë të pabaza. Prandaj do ta lë pas dore çdo provë të këtij përdorimi në rastin e Zotit tonë dhe të Frymës së Shenjtë, sepse është gjë e ditur. Por s'mund të mos vë në dukje se «dëgjuesi i urtë» do të gjejë provë të mjaftueshme për çështjen që ka përpara, duke ndjekur metodën e të kundërtave. Sepse, në qoftë se ndryshimi i shprehjeve tregon, siç na thonë, se natyra ka ndryshuar, atëherë le t'i shtrëngojë njëjtësia e shprehjeve kundërshtarët tanë të pranojnë me turp se qenia mbetet e pandryshuar.

12. Dhe përdorimi i shprehjeve ndryshon jo vetëm në rastin e theologjisë, por, sa herë që njëra shprehje merr kuptimin e tjetrës, i gjejmë ato shpesh të bartura nga njëri subjekt te tjetri. Kështu, për shembull, Adami thotë: «Fitova një njeri me anë të Perëndisë», duke dashur të thotë të njëjtën gjë si «prej Perëndisë»; dhe në një varg tjetër: «Moisiu urdhëroi ... Izraelin me anë të fjalës së Zotit»; dhe, përsëri: «A nuk është shpjegimi me anë të Perëndisë?» Josifi, kur u fliste të burgosurve për ëndrrat, në vend që të thoshte «prej Perëndisë», thotë troç «me anë të Perëndisë». Anasjelltas, Pavli e përdor shprehjen «prej të cilit» në vend të «me anë të të cilit», kur thotë «i bërë prej një gruaje» (versioni anglez A.V. e jep «prej një gruaje», e jo «me anë të një gruaje»). Dhe këtë ai e ka dalluar qartë në një varg tjetër, ku thotë se gruas i takon të jetë e bërë prej burrit, kurse burrit t'i takon të bëhet me anë të gruas, me fjalët: «Sepse, ashtu si gruaja është prej [A.V.: ‹of›] burrit, po ashtu edhe burri është me anë të [A.V.: ‹by›] gruas». Megjithatë, në vargun në fjalë, apostulli, ndërsa ilustron larminë e përdorimit, njëkohësisht ndreqi kalimthi gabimin e atyre që mendonin se trupi i Zotit ishte trup frymëror. Dhe, për të treguar se mishi hyjmbajtës u formua prej brumit të përbashkët të natyrës njerëzore, i dha përparësi parafjalës më të theksuar.

Shprehja «me anë të një gruaje» do të ngjallte lehtë dyshimin se lindja qe thjesht një kalim, kurse shprehja «prej gruas» do të tregonte në mënyrë të kënaqshme se natyra ishte e përbashkët mes nënës dhe fëmijës. Apostulli aspak nuk e kundërshtonte veten, por tregoi se fjalët mund të ndërkëmbehen pa vështirësi. Prandaj, meqenëse shprehja «prej të cilit» bartet te po ata subjekte për të cilët është vendosur se përdoret me vend «me anë të të cilit», atëherë me ç'qëndrueshmëri mund të dallohen përherë këto shprehje nga njëra-tjetra, vetëm e vetëm që t'i gjendet padrejtësisht faj besimit të vërtetë?

§ VI — Përballje me ata që pohojnë se Biri nuk është bashkë me Atin, por pas Atit. Edhe rreth lavdisë së barabartë

13. Kundërshtarët tanë, ndonëse e ndeshin kështu argumentin tonë me dredhi dhe shtrembërim, s'mund të gjejnë strehë as te shfajësimi me padijen. Është e qartë se janë mërzitur me ne, sepse doksologjinë ndaj të Vetëmlindurit e plotësojmë bashkë me Atin dhe sepse nuk e ndajmë Frymën e Shenjtë nga Biri. Për këtë arsye na quajnë risimtarë, përmbysës, farkëtues fjalësh të reja, dhe na ngjitin çdo emër tjetër fyes që mund të ketë. Por aq larg jam nga mëria për fyerjet e tyre, saqë, po të mos ishte se humbja e tyre më shkakton «pikëllim dhe dhembje të pandërprerë», gati do të thosha se u jam mirënjohës për blasfeminë, sikur të ishin ata që më sigurojnë bekimin. Sepse thuhet: «Lum ju, kur t'ju shajnë njerëzit për shkakun tim». Arsyet e zemërimit të tyre janë këto: Biri, sipas tyre, nuk është bashkë me Atin, por pas Atit. Prej kësaj del se lavdia duhet t'i jepet Atit «me anë të tij», por jo «bashkë me të»; sepse «bashkë me të» shpreh barazi denjësie, kurse «me anë të tij» tregon vartësi. Më tej pohojnë se Fryma nuk duhet të radhitet bashkë me Atin dhe Birin, por nën Birin dhe Atin; jo e bashkërenditur, por e nënrenditur; jo e bashkënumëruar, por e nënnumëruar.

Me terma të tillë teknikë shtrembërojnë thjeshtësinë dhe çiltërsinë e besimit, dhe kështu, me mjeshtërinë e tyre, duke mos lejuar askënd tjetër të mbetet në padije, ia presin vetes shfajësimin që do të mund të kërkohej me padijen.

14. Le t'u bëjmë së pari këtë pyetje: në ç'kuptim thonë se Biri është «pas Atit»? Më vonë në kohë, apo në radhë, apo në denjësi? Po në kohë, askush s'është aq pa mend sa të pohojë se Bërësi i shekujve zë vendin e dytë, kur asnjë hapësirë s'ndërhyn në bashkimin e natyrshëm të Atit me Birin. Dhe vërtet, për sa i përket mënyrës si i mendojmë marrëdhëniet njerëzore, është e pamundur ta mendosh Birin si më të vonshëm se Atin, jo vetëm ngaqë Ati dhe Biri kuptohen ndërsjelltas sipas lidhjes që qëndron mes tyre, por edhe sepse vonësia në kohë u vishet gjërave që i ndan një largësi më e vogël nga e tashmja, kurse përparësia atyre që janë më larg. Për shembull, ç'ndodhi në kohën e Noeut është më parë se ç'u ndodhi njerëzve të Sodomës, sepse Noeu është më i largët nga ditët tona; e përsëri, ngjarjet e historisë së njerëzve të Sodomës janë më të vona, sepse në njëfarë mënyre duket sikur i afrohen më shumë ditëve tona. Por, përveçse është shkelje e fesë së vërtetë, a s'është vërtet marrëzia më e skajshme të matësh qenësinë e asaj jete që i kapërcen çdo kohë dhe të gjithë shekujt sipas largësisë së saj nga e tashmja? A s'është kjo njëlloj sikur Perëndia Atë të krahasohej me Perëndinë Bir, që ekziston para shekujve, dhe të bëhej më i lartë se ai, pikërisht ashtu si gjërat që u nënshtrohen fillimit dhe prishjes thuhet se janë njëra para tjetrës?

Largësia më e madhe e Atit është vërtet e pamendueshme, sepse mendimi dhe mendja janë krejt të pafuqishme të shkojnë përtej lindjes së Zotit; dhe Shën Joani e ka kufizuar mrekullisht këtë mendim brenda kufijve të caktuar me dy fjalë: «Në fillim ishte Fjala». Sepse mendimi s'mund të dalë jashtë fjalës «ishte», as përfytyrimi përtej fjalës «fillim». Sado larg pas ta çosh mendimin, s'mund të kalosh fjalën «ishte»; dhe sado të mundohesh e të përpiqesh të shohësh ç'ka përtej Birit, do ta gjesh të pamundur të shkosh më tej se «fillimi». Prandaj feja e vërtetë na mëson kështu ta mendojmë Birin bashkë me Atin.

15. Nëse ata vërtet përfytyrojnë njëfarë poshtërimi të Birit në raport me Atin, sikur ai të ndodhej në një vend më të ulët, kështu që Ati të rrijë sipër, kurse Biri të shtyhet në ndenjësen tjetër më poshtë, le të pohojnë ç'duan të thonë. Ne s'do të kemi më ç'të themi. Mjafton ta parashtrojnë hapur këtë pikëpamje, dhe menjëherë do t'i dalë në shesh marrëzia. Ata që s'pranojnë se Ati i përshkon të gjitha gjërat, s'ruajnë as vijueshmërinë logjike të mendimit në argumentin e tyre. Ata që janë të shëndoshë në besim besojnë se Perëndia i mbush të gjitha gjërat; kurse ata që ndajnë lartin e poshtin midis Atit dhe Birit, s'e mbajnë mend as fjalën e Profetit: «Po të ngjitem në qiell, ti je atje; po të zbres në ferr, edhe atje je ti». Tani, pa u ndalur fare të provojmë padijen e atyre që u veshin vend gjërave pa trup, ç'shfajësim mund të gjendet për sulmin që i bëjnë Shkrimit, sado e paturpshme të jetë armiqësia e tyre, kur ndeshin vargjet «Rri në të djathtën time» dhe «U ul në të djathtën e madhërisë së Perëndisë»? Shprehja «e djathta» nuk tregon, siç pretendojnë ata, vendin më të ulët, por barazinë e raportit; ajo nuk kuptohet në mënyrë trupore, sepse përndryshe do të mund të kishte te Perëndia një anë të majtë e të mbrapshtë, por Shkrimi na vë përpara madhështinë e denjësisë së Birit, duke përdorur një gjuhë të denjë që tregon vendin e nderit. Kundërshtarëve tanë, pra, s'u mbetet veçse të pohojnë se kjo shprehje tregon një gradë më të ulët. Le të mësojnë se «Krishti është fuqia e Perëndisë dhe urtësia e Perëndisë», se «Ai është shëmbëllesa e Perëndisë së padukshme» dhe «shkëlqimi i lavdisë së tij», dhe se «Atë e vulosi Perëndia Atë», duke gdhendur Veten e Tij mbi të.

Tani, a do t'i quajmë këto vargje, dhe të tjera si këto, në gjithë Shkrimin e Shenjtë, prova poshtërimi, apo më mirë shpallje publike të madhështisë së të Vetëmlindurit dhe të barazisë së lavdisë së tij me Atin? U kërkojmë të dëgjojnë vetë Zotin, që e parashtron qartë denjësinë e barabartë të lavdisë së tij me Atin, kur thotë: «Kush ka parë mua, ka parë Atin»; dhe përsëri: «Kur Biri të vijë në lavdinë e Atit të tij»; dhe se «duhet ta nderojnë Birin ashtu si nderojnë Atin»; dhe: «Ne pamë lavdinë e tij, lavdi si të Vetëmlindurit prej Atit»; dhe: «Perëndia i Vetëmlindur, që është në gjirin e Atit». Të gjitha këto vargje s'i marrin fare parasysh, e pastaj i japin Birit vendin që u është caktuar armiqve të tij. Gjiri i atit është vend i përshtatshëm e i hijshëm për një bir, kurse vendi i stolit të këmbëve është për ata që duhet të detyrohen të bien.

I kemi prekur vetëm kalimthi këto prova, sepse synimi ynë është të kalojmë te çështje të tjera. Ti vetë, kur të kesh kohë, mund t'i mbledhësh pjesët e dëshmisë e pastaj të soditësh lartësinë e lavdisë dhe epërsinë e fuqisë së të Vetëmlindurit. Megjithatë, për dëgjuesin dashamirës, edhe këto s'janë të parëndësishme, veç në qoftë se fjalët «e djathta» dhe «gjiri» merren në kuptim trupor e nënçmues, aq sa Perëndinë ta mbyllin brenda kufijve të një vendi dhe t'i trillojnë formë, trajtë e pozitë trupore, të gjitha këto krejt të huaja për idenë e asaj që është e pakushtëzuar, e pafundme dhe pa trup. Për më tepër, ajo që është nënçmuese në një ide të tillë vlen njësoj si për Atin, ashtu edhe për Birin; kështu që kushdo që i përsërit këto argumente nuk ia heq denjësinë Birit, por bie nën akuzën se blasfemon kundër Atit; sepse çfarëdo pafytyrësie që dikush të bëjë kundër Birit, s'ka si të mos ia kalojë edhe Atit. Në qoftë se Atit i jep vendin e sipërm si përparësi dhe pohon se Biri i Vetëmlindur rri poshtë, do ta gjejë se krijesës së përfytyrimit të tij i ngjiten të gjitha kushtet trupore që rrjedhin prej andej. E në qoftë se këto janë përfytyrime të një hutimi të dehur dhe të një çmendurie të tërbuar, a mund të pajtohet me fenë e vërtetë që njerëz të mësuar nga vetë Zoti se «Kush nuk nderon Birin, nuk nderon Atin», të mos pranojnë të adhurojnë e të lavdërojnë bashkë me Atin atë që në natyrë, në lavdi dhe në denjësi është i bashkuar me të? Ç'do të themi? Ç'mbrojtje të drejtë do të kemi në ditën e gjyqit të tmerrshëm e të përgjithshëm të gjithë krijesës, në qoftë se, kur Zoti shpall qartë se do të vijë «në lavdinë e Atit të tij», kur Stefani pa Jisuin duke qëndruar në të djathtën e Perëndisë, kur Pavli dëshmoi në frymë për Krishtin «se ai është në të djathtën e Perëndisë», kur Ati thotë «Rri në të djathtën time», kur Fryma e Shenjtë dëshmon se ai u ul në «të djathtën e madhërisë» së Perëndisë, atëherë ne përpiqemi ta ulim nga gjendja e barazisë në një gjendje më të ulët atë që ndan me Atin nderin dhe fronin? Të qëndruarit dhe të ndenjurit, me sa kuptoj, tregojnë qëndrueshmërinë dhe palëkundshmërinë e plotë të natyrës, ashtu si Baruku, kur do të tregojë pandryshueshmërinë dhe palëvizshmërinë e mënyrës hyjnore të qenies, thotë: «Sepse ti rri përjetë, kurse ne humbasim krejt». Për më tepër, vendi në të djathtën tregon, sipas gjykimit tim, barazi nderi. I pamatur, pra, është përpjekja për ta privuar Birin nga pjesëmarrja në doksologji, sikur të ishte i denjë vetëm të radhitej në një vend nderi më të ulët.

§ VII — Kundër atyre që pohojnë se për Birin nuk është e drejtë të thuhet «bashkë me të», dhe se shprehja e drejtë është «me anë të tij»

16. Por ata ngulin këmbë se shprehja «bashkë me të» është krejt e çuditshme dhe e pazakontë, kurse «me anë të tij» është njëkohësisht tejet e njohur në Shkrimin e Shenjtë dhe shumë e përhapur në gjuhën e vëllazërisë. Ç'u përgjigjemi ne kësaj? Themi: Lum veshët që nuk ju kanë dëgjuar dhe zemrat që janë ruajtur nga plagët e fjalëve tuaja. Kurse juve, që e doni Krishtin, ju them se Kisha i njeh të dyja përdorimet dhe nuk e dënon asnjërën si përmbysëse të tjetrës. Sepse, sa herë që sodisim madhështinë e natyrës së të Vetëmlindurit dhe epërsinë e nderit të tij, dëshmojmë se lavdia është bashkë me Atin. Kurse, nga ana tjetër, sa herë që sjellim ndër mend dhuratat e mira që na fali, si dhe hyrjen e pranimin tonë në shtëpinë e Perëndisë, pohojmë se ky hir kryhet për ne me anë të tij dhe në të.

Prej kësaj rrjedh se shprehja «bashkë me të» është ajo e përshtatshme për t'i dhënë lavdi, kurse tjetra, «me anë të tij», i shkon veçanërisht falënderimit. Është gjithashtu krejt e pavërtetë të pohohet se shprehja «bashkë me të» është e panjohur në përdorimin e njerëzve të përshpirtshëm. Këtë shprehje e kanë përdorur të gjithë ata që, falë një karakteri të shëndoshë, e mbajnë lashtësinë për më të nderuar sesa një risi thjesht të saposhpikur, dhe që kanë ruajtur të pacenuar traditën e etërve të tyre, si në qytet ashtu edhe në fshat. Përkundrazi, risinë e përqafojnë pikërisht ata që janë ngopur me gjërat e njohura e të zakonshme dhe që sulmojnë me mendjemadhësi të vjetrën si të vjetruar, ashtu siç, edhe në veshje, ata që duan të duken parapëlqejnë përherë ndonjë risi krejt të re ndaj asaj që vishet zakonisht. Kështu, madje edhe sot mund të shohësh se gjuha e njerëzve të fshatit ruan mënyrën e lashtë, kurse gjuha e këtyre, e mjeshtrave tanë dinakë të grindjes me fjalë, mban vulën e filozofisë së re.

Atë që thanë etërit tanë, po atë e themi edhe ne: se lavdia e Atit dhe e Birit është e përbashkët. Prandaj ia drejtojmë doksologjinë Atit bashkë me Birin. Por nuk mbështetemi vetëm te tradita e Etërve. Sepse edhe ata ndoqën kuptimin e Shkrimit dhe u nisën nga dëshmia që, pak radhë më parë, e nxora nga Shkrimi dhe jua parashtrova. Sepse «shkëlqimi» mendohet gjithnjë bashkë me «lavdinë», «shëmbëllimi» bashkë me arketipin, dhe Biri gjithnjë e kudo bashkë me Atin. Madje as lidhja e ngushtë e emrave, e lëre më natyra e gjërave, nuk lejon ndarje.

§ VIII — Në sa mënyra përdoret shprehja «me anë të», dhe në ç'kuptim është më e përshtatshme shprehja «bashkë me». Shpjegim se si Biri merr urdhërim dhe si dërgohet

17. Kur, pra, apostulli «falënderon Perëndinë me anë të Jisu Krishtit», e sërish thotë se «me anë të tij» kemi «marrë hir dhe apostulli, për bindjen ndaj besimit ndër të gjitha kombet», ose se «me anë të tij kemi hyrje në këtë hir, në të cilin qëndrojmë e gëzohemi», ai parashtron të mirat që na dhuroi Biri, herë duke bërë që hiri i dhuratave të mira të kalojë prej Atit tek ne, e herë duke na sjellë tek Ati me anë të vetes së tij. Sepse, duke thënë «me anë të të cilit morëm hir dhe apostulli», ai shpall se dhënia e dhuratave të mira buron prej atij burimi; e sërish, duke thënë «me anë të të cilit patëm hyrje», parashtron se u pranuam e u bëmë «pjesëtarë të shtëpisë së Perëndisë» me anë të Krishtit. A mos vallë rrëfimi i hirit që Ai punoi për ne i heq gjë lavdisë së tij? A s'është më e vërtetë të thuash se përmendja e të mirave të tij është arsye e drejtë për ta lavdëruar? Pikërisht për këtë nuk e gjejmë Shkrimin duke na e përshkruar Zotin me një emër të vetëm, as vetëm me fjalë të tilla që tregojnë hyjninë dhe madhështinë e tij. Herë përdor fjalë që përshkruajnë natyrën e tij, sepse njeh «emrin që është përmbi çdo emër», emrin e Birit, dhe flet për Bir të vërtetë, Perëndi të Vetëmlindur, Fuqi të Perëndisë, Urtësi dhe Fjalë. Pastaj sërish, për shkak të mënyrave të ndryshme me të cilat na jepet hiri, Shkrimi e emërton me tituj të tjerë të panumërt, duke e quajtur Bari, Mbret, Mjek, Dhëndër, Udhë, Derë, Burim, Bukë, Sëpatë dhe Shkëmb. Këtë hir, prej pasurisë së mirësisë së tij e sipas urtësisë së tij të shumëllojshme, Ai ua dhuron atyre që kanë nevojë. Dhe këta tituj nuk shpjegojnë natyrën e tij, por, siç e vura në dukje, larminë e veprimit të frytshëm që, prej zemërbutësisë ndaj krijesës së vet, sipas nevojës së veçantë të secilit, ua jep atyre që kanë nevojë. Ata që kanë ikur e janë strehuar nën kujdesin e tij sundues dhe që, me durim, kanë ndrequr udhët e tyre të shmangura, Ai i quan «dele», dhe rrëfen se, për ata që dëgjojnë zërin e tij e nuk pranojnë t'i vënë veshin mësimit të huaj, është një «bari». Sepse «delet e mia», thotë, «e dëgjojnë zërin tim». Për ata që tashmë kanë arritur në një shkallë më të lartë dhe kanë nevojë për mbretëri të drejtë, Ai është Mbret. Dhe meqë, nëpër udhën e drejtë të urdhërimeve të tij, i udhëheq njerëzit drejt veprave të mira, e sërish sepse i mbyll brenda me siguri të gjithë ata që, me anë të besimit tek Ai, strehohen në bekimin e urtësisë më të lartë, Ai është Derë.

Prandaj thotë: «Nëpër mua, në hyftë ndonjë, do të hyjë e do të dalë dhe do të gjejë kullotë». Sërish, meqë për besimtarët është një mbrojtje e fortë, e patundur dhe më e vështirë për t'u thyer se çdo ledh, Ai është Shkëmb. Ndër këta tituj, është pikërisht kur quhet Derë ose Udhë që shprehja «me anë të tij» del fort e përshtatshme dhe e qartë. Por, si Perëndi dhe Bir, Ai lavdërohet me Atin dhe bashkë me të, sepse «në emër të Jisuit çdo gju duhet të përkulet, i atyre që janë në qiell, i atyre që janë mbi tokë dhe i atyre që janë nën tokë, dhe çdo gjuhë duhet të rrëfejë se Jisu Krishti është Zot, për lavdi të Perëndisë Atë». Prandaj i përdorim të dyja shprehjet, duke shprehur me njërën dinjitetin e tij të vetjak, e me tjetrën hirin e tij ndaj nesh.

18. Sepse «me anë të tij» vjen çdo ndihmë për shpirtrat tanë, dhe pikërisht sipas çdo lloji kujdesi është menduar një titull i përshtatshëm. Kështu, kur i paraqet vetes shpirtin e paqortueshëm, që s'ka njollë a rrudhë, si një virgjëreshë e dëlirë, quhet Dhëndër; por sa herë që merr një shpirt në gjendje të mjeruar prej goditjeve të liga të djallit, duke e shëruar në sëmundjen e rëndë të mëkateve të tij, emërtohet Mjek. E a mos vallë ky kujdes i tij ndaj nesh do t'i ulte mendimet tona për të deri në ultësi? Apo, përkundrazi, a s'duhet të na godasë me habi njëherësh për fuqinë e madhe dhe dashurinë ndaj njeriut të Shpëtimtarit, ngaqë Ai edhe duroi të vuante bashkë me ne në dobësitë tona, edhe qe i zoti të zbriste deri te dobësia jonë? Sepse as qielli e dheu dhe detet e mëdha, as gjallesat që rrojnë në ujë e në tokë të thatë, as bimët, as yjet, as ajri, as stinët, as larmia e pafund në rendin e gjithësisë, nuk e shpalosin aq mirë epërsinë e fuqisë së tij sa e shpalos kjo: që Perëndia, i pakuptueshëm siç është, mundi, pa pësuar asgjë, nëpërmjet mishit, të hynte në përleshje të ngushtë me vdekjen, që me vuajtjen e tij të na jepte dhuratën e çlirimit nga vuajtja. Apostulli, është e vërtetë, thotë: «Në të gjitha këto ne jemi më shumë se ngadhënjimtarë, me anë të atij që na deshi». Por në një shprehje të tillë s'ka asnjë shenjë të ndonjë shërbese të ulët e të vartur, por përkundrazi të ndihmës që jepet «me fuqinë e forcës së tij». Sepse Ai vetë e lidhi njeriun e fortë dhe ia mori plaçkat, domethënë ne njerëzit, që armiku ynë na kishte keqpërdorur në çdo veprimtari të ligë, dhe na bëri «enë të përshtatshme për përdorimin e Zotërisë», ne që u përsosëm për çdo vepër nëpërmjet përgatitjes së asaj pjese sonë që është në dorën tonë. Kështu e patëm afrimin tonë tek Ati me anë të tij, duke u shpërngulur prej «pushtetit të errësirës, që të bëhemi pjesëtarë të trashëgimisë së shenjtorëve në dritë». Megjithatë, nuk duhet ta shohim ekonominë me anë të Birit si një shërbesë të detyruar e të vartur, që rrjedh nga gjendja e ulët e një skllavi, por përkundrazi si përkujdesjen e vullnetshme që vepron me frytshmëri për krijesën e vet, me mirësi e me dhembshuri, sipas vullnetit të Perëndisë Atë. Sepse do të jemi në pajtim me përshpirtshmërinë e vërtetë, në qoftë se, në gjithçka që u përsos e përsoset kohë pas kohe prej tij, edhe dëshmojmë përsosjen e fuqisë së tij, edhe në asnjë rast nuk e ndajmë nga vullneti i Atit. Për shembull, sa herë që Zoti quhet Udhë, ne ngrihemi drejt një kuptimi më të lartë, e jo drejt atij që rrjedh nga kuptimi i rëndomtë i fjalës. Me Udhë kuptojmë atë ecje drejt përsosjes që bëhet shkallë-shkallë e me radhë të rregullt, nëpër veprat e drejtësisë dhe «ndriçimin e njohjes», duke dëshiruar përherë atë që është përpara dhe duke u shtrirë drejt asaj që mbetet, derisa të arrijmë në fundin e lumtur, në njohjen e Perëndisë, që Zoti ua jep me anë të vetes së tij atyre që kanë besuar tek Ai. Sepse Zoti ynë është një Udhë në thelb e mirë, ku gabimi e humbja janë të panjohura, që të çon drejt asaj që në thelb është e mirë, drejt Atit. Sepse «askush», thotë, «nuk vjen tek Ati veçse me anë të meje». E tillë është udha jonë lart drejt Perëndisë, «me anë të Birit».

19. Rrjedhimisht, në radhë duhet të tregojmë tani natyrën e dhënies së bekimeve që na jep Ati «me anë të tij». Gjithë natyra e krijuar, si kjo botë e dukshme ashtu edhe gjithçka që rroket me mendje, nuk mund të qëndrojë e bashkuar pa kujdesin e providencën e Perëndisë. Prandaj Fjala Krijuese, Perëndia i Vetëmlindur, duke e ndarë ndihmën e tij sipas masës së nevojave të secilit, shpërndan mëshira të ndryshme e të shumëllojshme për shkak të llojeve e natyrave të shumta të atyre që marrin bujarinë e tij, por gjithnjë të përshtatshme me nevojat e kërkesat e veçanta. Ata që janë të mbyllur në errësirën e padijes, Ai i ndriçon; për këtë arsye Ai është Dritë e vërtetë. Duke e ndarë shpërblimin sipas asaj që meritojnë veprat, Ai gjykon; për këtë arsye Ai është Gjykatës i drejtë. «Sepse Ati nuk gjykon askënd, por gjithë gjykimin ia ka dhënë Birit». Ata që kanë rënë nga lartësia e jetës në mëkat, Ai i ngre nga rrëzimi i tyre; për këtë arsye Ai është Ngjallja. Duke vepruar me frytshmëri, me prekjen e fuqisë së tij dhe me vullnetin e mirësisë së tij, Ai i bën të gjitha. Ai kullot; Ai ndriçon; Ai ushqen; Ai shëron; Ai udhëheq; Ai ngre lart; Ai thërret në qenie ato që nuk ishin; Ai mban gjithçka që u krijua. Kështu të mirat që vijnë prej Perëndisë na arrijnë «me anë të Birit», i cili në çdo rast vepron me shpejtësi më të madhe se ç'mund ta shprehë fjala. Sepse as vetëtimat, as vrapi i dritës nëpër ajër nuk janë kaq të shpejta, as kthesa e mprehtë e syve, as lëvizjet e vetë mendimit tonë. Përkundrazi, veprimtaria hyjnore e tejkalon secilën prej tyre në shpejtësi më shumë sesa zogjtë, erërat a vrundulli i trupave qiellorë e tejkalojnë në lëvizje gjallesën më të ngadaltë, ose, për të mos i përmendur këto, sesa e tejkalon vetë mendimi ynë. Sepse ç'kohë i duhet atij që «mban gjithçka me fjalën e fuqisë së tij», që nuk vepron me mjete trupore, as nuk ka nevojë për ndihmën e duarve për të formuar e për të gdhendur, por e mban natyrën e gjithçkaje që ekziston në ndjekje të bindur e në pëlqim të padetyruar? Kështu, siç thotë Judita: «Ti mendove, dhe ato që vendose ishin gati përpara». Nga ana tjetër, që të mos tërhiqemi kurrë prej madhështisë së veprave të kryera e të përfytyrojmë se Zoti është pa fillim, ç'thotë Vetekzistuesi? «Unë rroj me anë të Atit», dhe fuqia e Perëndisë: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetvetes». Dhe Urtësia e vetëplotë? «Mora urdhërim ç'të them dhe ç'të flas». Nëpër gjithë këto fjalë Ai na udhëheq drejt njohjes së Atit, dhe habinë tonë për gjithçka që sillet në ekzistencë ia drejton Atit, që «me anë të tij» të njohim Atin. Sepse Ati nuk soditet nëpërmjet ndonjë ndryshimi veprimesh, me anë të shfaqjes së një veprimtarie të ndarë e të veçantë; sepse çfarëdo që sheh Atin duke bërë, «këto i bën gjithashtu edhe Biri»; por Ai gëzon habinë tonë ndaj gjithçkaje që ndodh, prej lavdisë që i vjen prej të Vetëmlindurit, duke u gëzuar si për vetë Bërësin, ashtu edhe për madhështinë e veprave, dhe lartësohet prej të gjithë atyre që e njohin si Atin e Zotit tonë Jisu Krisht, «me anë të të cilit janë të gjitha dhe për të cilin janë të gjitha». Prandaj, thotë Zoti: «Të gjitha të miat janë të tuat», sikur sundimi mbi gjërat e krijuara t'i ishte dhënë Atij, dhe «Të tuat janë të miat», sikur Shkaku krijues t'i vinte atij prej andej. Nuk duhet të mendojmë se Ai përdori ndihmë në veprimin e tij, as se iu besua shërbesa e çdo vepre të veçantë me urdhër të hollësishëm, gjendje kjo qartazi shërbyese e krejt e papërshtatshme për dinjitetin hyjnor. Përkundrazi, Fjala ishte plot me përsosmëritë e Atit të vet; Ai shndrit prej Atit dhe i bën të gjitha sipas ngjashmërisë me atë që e lindi. Sepse në qoftë se në qenie është pa asnjë ndryshim, po ashtu është pa ndryshim edhe në fuqi. Dhe tek ata që kanë fuqi të barabartë, edhe veprimi është në çdo mënyrë i barabartë. Dhe Krishti është fuqia e Perëndisë dhe urtësia e Perëndisë. Dhe kështu «të gjitha u bënë me anë të tij», dhe «të gjitha u krijuan me anë të tij dhe për të», jo në kryerjen e ndonjë shërbese skllavërore, por në përmbushjen e vullnetit të Atit si Krijues.

20. Kur, pra, Ai thotë: «Nuk kam folur prej vetvetes», dhe sërish: «Siç më tha Ati, kështu flas», dhe «Fjala që dëgjoni nuk është imja, por e Atit që më dërgoi», dhe në një vend tjetër: «Siç më urdhëroi Ati, ashtu bëj», këtë lloj gjuhe nuk e përdor ngaqë i mungon qëllimi i vetëdijshëm a fuqia për të nisur diçka, as ngaqë i duhet të presë notën nistore të caktuar që më parë. Qëllimi i tij është të bëjë të qartë se vetë vullneti i tij është i lidhur në bashkim të pazgjidhshëm me Atin. Le të mos kuptojmë, pra, me atë që quhet «urdhërim», një urdhër prerës të dhënë me anë të organeve të të folurit, që i jep Birit urdhra, si të ishte një vartës, se ç'duhet të bëjë. Përkundrazi, në një kuptim që i ka hije Hyjnisë, le të dallojmë një përçim vullneti, si pasqyrimi i një sendi në pasqyrë, që kalon pa u ndier koha prej Atit tek Biri. «Sepse Ati e do Birin dhe i tregon të gjitha», kështu që «gjithçka që ka Ati» i përket Birit, jo duke i ardhur pak nga pak, por të gjitha bashkë e njëherësh. Ndër njerëzit, mjeshtri që është mësuar plotësisht në zanatin e tij dhe që, me stërvitje të gjatë, ka fituar përvojë të sigurt e të qëndrueshme në të, është i zoti, sipas metodave shkencore që tashmë i ka gati, të punojë tutje vetë. E a do të mendojmë se urtësia e Perëndisë, Bërësi i gjithë krijesës, Ai që është përjetësisht i përsosur, që është i urtë pa mësues, Fuqia e Perëndisë, «tek i cili janë fshehur gjithë thesaret e urtësisë e të njohjes», ka nevojë për mësim copë-copë, që të përcaktojë mënyrën e masën e veprimeve të tij? Me sa duket, në kotësinë e llogarive të tua, ke ndër mend të hapësh një shkollë; do të vësh njërin të ulet në vendin e mësuesit, e tjetrin të rrijë pranë në padijen e një nxënësi, duke mësuar dalëngadalë urtësinë e duke përparuar drejt përsosjes, me mësime që i jepen atij copë-copë. Prandaj, po të kesh mend të qëndrosh në atë që del logjikisht, do ta gjesh Birin duke u mësuar përjetësisht, e kurrë të zotin të arrijë fundin e përsosjes, meqenëse urtësia e Atit është e pafund, dhe fundi i së pafundmes është përtej çdo kapjeje. Del se kushdo që nuk pranon se Biri i ka të gjitha që nga fillimi, kurrë s'do të pranojë se Ai do të arrijë përsosjen. Por kam turp për mendimin aq të ulët deri te i cili më ka sjellë rrjedha e argumentit. Le të kthehemi, pra, te temat më të larta të bisedës sonë.

21. «Ai që më ka parë mua, ka parë Atin». Jo shëmbëllimin e përpiktë e as formën, sepse natyra hyjnore nuk pranon përbërje, por mirësinë e vullnetit, e cila, duke përkuar me qenien, soditet si e ngjashme dhe e barabartë, ose më saktë e njëjtë, në Atin ashtu si në Birin.

Ç'kuptohet, pra, me «iu nënshtrua»? Ç'kuptohet me «e dorëzoi për të gjithë ne»? Kuptohet se Biri e ka prej Atit që të veprojë me mirësi për njerëzit. Por duhet të dëgjosh edhe fjalët: «Krishti na shpengoi nga mallkimi i ligjit», dhe «kur ende ishim mëkatarë, Krishti vdiq për ne».

Vër re me kujdes edhe fjalët e Zotit, dhe shiko si, sa herë që na mëson për Atin e tij, e ka zakon të përdorë fjalë me pushtet vetjak, duke thënë: «Dua; pastrohu», «Hesht, qetësohu», «Por unë po ju them», «O frymë memece dhe e shurdhët, të urdhëroj», dhe gjithë shprehjet e tjera të këtij lloji, që me anë të tyre të njohim Zotërinë e Bërësin tonë, e me anë të të parave të mësohemi për Atin e Zotërisë dhe të Krijuesit tonë. Kështu, nga të gjitha anët provohet mësimi i vërtetë se, kur Ati krijon me anë të Birit, kjo as nuk e bën të papërsosur krijimin e Atit, as nuk e paraqet të dobët veprimtarinë e Birit, por tregon njësinë e vullnetit; kështu, shprehja «me anë të të cilit» përmban rrëfimin e një Shkaku paraprijës, dhe nuk përdoret për të kundërshtuar Shkakun veprues.

§ IX — Përfytyrime të përcaktuara për Frymën, që përputhen me mësimin e Shkrimeve

22. Le të shqyrtojmë tani cilat janë përfytyrimet tona të përbashkëta për Frymën, si ato që kemi mbledhur nga Shkrimi i Shenjtë për të, ashtu edhe ato që kemi marrë nga tradita e pashkruar e Etërve. Së pari pyesim: kush, kur dëgjon emërtimet e Frymës, nuk lartësohet në shpirt? Kush nuk e ngre përfytyrimin e vet deri te natyra më e lartë? Ajo quhet «Frymë e Perëndisë», «Frymë e së vërtetës, që del prej Atit», «Frymë e drejtë», «Frymë udhëheqëse». Titulli i saj i mirëfilltë dhe i veçantë është «Fryma e Shenjtë», emër që i përshtatet posaçërisht çdo gjëje që është jotrupore, krejtësisht jolëndore dhe e pandashme. Kështu, Zoti ynë, kur i mësonte gruas, që e mendonte Perëndinë të lidhur me një vend adhurimi, se çka është jotrupore nuk mund të rroket me mendje, tha: «Perëndia është Frymë». Prandaj, kur dëgjojmë fjalën «frymë», nuk është e mundur të përfytyrojmë një natyrë të kufizuar, që i nënshtrohet ndryshimit e luhatjes, ose që i përngjan në ndonjë mënyrë krijesës. Jemi të shtrënguar t'i ngremë përfytyrimet tona deri te më e larta dhe të mendojmë për një qenie të mençur, të pafundme në fuqi, të pakufishme në madhësi, të pamatshme me kohë a me epoka, bujare në dhuntitë e saj të mira. Tek ajo drejtohet gjithçka që ka nevojë për shenjtërim; drejt saj synon gjithçka që jeton me virtyt, e ujitur prej frymëzimit të saj dhe e ndihmuar drejt qëllimit të vet të natyrshëm e të duhur. Ajo i sjell në përsosje të gjitha të tjerat, por vetë nuk i mungon asgjë; jeton jo si ajo që ka nevojë të ripërtërihet, por si dhuruese e jetës; nuk shtohet me shtesa, por është e plotë që në krye, e qëndrueshme në vetvete, e pranishme kudo, burim shenjtërimi, dritë që rroket me mendje, duke i dhënë, si të thuash, me anë të vetvetes, ndriçim çdo aftësie që kërkon të vërtetën. Nga natyra është e paafrueshme, por e rrokshme falë mirësisë; e mbush gjithçka me fuqinë e saj, por u jepet vetëm të denjëve; nuk jepet me një masë të vetme, por e shpërndan energjinë e saj sipas «masës së besimit». E thjeshtë në qenie, e larmishme në fuqi, e pranishme e tëra në secilin dhe e tëra kudo; e ndarë pa pësuar asgjë, e shpërndarë pa u pakësuar e pa e humbur kurrë tërësinë e vet, ajo është porsi rrezja e diellit: drita e butë e saj bie mbi atë që e gëzon, sikur të ndriçonte vetëm për të, e megjithatë ndriçon tokën e detin dhe përzihet me ajrin. Kështu është edhe Fryma për këdo që e merr, sikur t'i jepej vetëm atij; e megjithatë ajo dërgon hir të mjaftueshëm e të plotë për gjithë njerëzimin, dhe e gëzojnë të gjithë ata që marrin pjesë në të, sipas aftësisë jo të fuqisë së saj, por të natyrës së tyre.

23. Fryma nuk vjen në lidhje të ngushtë me shpirtin nëpërmjet një afrimi hapësinor. Vërtet, si mund të ketë afrim trupor drejt asaj që është jotrupore? Kjo lidhje lind nga largimi i pasioneve, që i vijnë shpirtit më pas, pak nga pak, nga miqësia e tij me mishin, dhe e kanë tëhuajëzuar nga lidhja e ngushtë me Perëndinë. Vetëm atëherë, pasi njeriu pastrohet nga turpi, njollën e të cilit e mori prej ligësisë së vet, dhe kthehet sërish te bukuria e tij e natyrshme, e, si të thuash, pastron Shëmbëllesën Mbretërore dhe i rikthen trajtën e lashtë, vetëm kështu mund t'i afrohet Paraklitit. Dhe ai, si dielli, me ndihmën e syrit tënd të pastruar, do të të tregojë në vetvete shëmbëllesën e të Padukshmit, dhe në pamjen e bekuar të shëmbëllesës do të soditësh bukurinë e patregueshme të arketipit. Me ndihmën e tij ngrihen zemrat, të dobëtit mbahen për dore dhe ata që përparojnë çohen në përsosje. Duke shkëlqyer mbi ata që janë pastruar nga çdo njollë, i bën frymërorë përmes bashkësisë me të. Ashtu si, kur rrezja e diellit bie mbi trupa të shndritshëm e të tejdukshëm, edhe vetë ata bëhen rrezëllitës dhe lëshojnë prej vetes një shkëlqim të ri, po ashtu shpirtrat në të cilët banon Fryma, të ndriçuar prej saj, bëhen vetë frymërorë dhe përcjellin hirin e tyre te të tjerët. Prej saj rrjedh paranjohja e së ardhmes, kuptimi i mistereve, rrokja e së fshehtës, shpërndarja e dhuntive të mira, qytetaria qiellore, vendi në korin e engjëjve, gëzimi i pafund, qëndrimi në Perëndinë, ngjashmëria me Perëndinë, dhe, ajo më e larta nga të gjitha, të bëhesh perëndi. Të tilla, pra, për të përmendur vetëm pak nga shumë, janë përfytyrimet për Frymën e Shenjtë lidhur me madhështinë, dinjitetin dhe veprimet e saj, të cilat na i kanë mësuar vetë shpalljet e Frymës.

§ X — Kundër atyre që thonë se nuk është e drejtë të renditet Fryma e Shenjtë bashkë me Atin dhe Birin

24. Por duhet të kalojmë në sulm ndaj kundërshtarëve tanë, duke u përpjekur të hedhim poshtë ato «kundërvënie» që ngrihen kundër nesh e që burojnë nga «dituria e ashtuquajtur në mënyrë të rreme».

Nuk lejohet, pohojnë ata, që Fryma e Shenjtë të renditet bashkë me Atin dhe Birin, për shkak të ndryshimit të natyrës së Tij dhe të dinjitetit të Tij më të ulët. Atyre u përgjigjemi me të drejtë, me fjalët e apostujve: «Duhet t'i bindemi Perëndisë më tepër se njerëzve.»

Sepse Zoti ynë, kur urdhëroi pagëzimin e shpëtimit, i porositi nxënësit e Tij të pagëzonin gjithë kombet «në emër të Atit e të Birit e të Frymës së Shenjtë», pa e përçmuar bashkësinë me Të; e po qe se këta njerëz pohojnë se nuk duhet ta renditim Atë bashkë me Atin dhe Birin, a nuk është e qartë se i kundërvihen haptas urdhrit të Perëndisë? Në qoftë se mohojnë se një bashkërenditje e tillë tregon ndonjë bashkësi a bashkim, le të na thonë përse na takon ta mbajmë këtë mendim dhe ç'mënyrë më të ngushtë bashkimi kanë ata.

Në qoftë se Zoti vërtet nuk e bashkoi Frymën me Atin dhe me Veten në pagëzim, le të mos hedhin mbi ne fajin e bashkimit, sepse ne nuk mbajmë e nuk themi asgjë të ndryshme. Po qe se, përkundrazi, Fryma është bashkuar aty me Atin dhe Birin, dhe askush nuk është aq i paturp sa të thotë ndryshe, atëherë le të mos na fajësojnë ne që ndjekim fjalët e Shkrimit.

25. Por gjithë armatimet e luftës janë bërë gati kundër nesh; çdo shigjetë e mendjes drejtohet kundër nesh; dhe tani gjuhët e blasfemuesve gjuajnë, godasin e godasin sërish, madje më rëndë sesa u godit dikur Stefani nga vrasësit e Krishtit. Dhe le të mos ia dalin ta fshehin se, ndonëse sulmi kundër nesh shërben si shkas për luftën, synimi i vërtetë i këtyre veprimeve është më i lartë. Kundër nesh, thonë ata, po përgatitin makinat luftarake dhe kurthet e tyre; kundër nesh po i bëjnë thirrje njëri-tjetrit, secili sipas fuqisë a dinakërisë së vet, që të sulen. Por caku i sulmit është besimi. Synimi i vetëm i gjithë asaj çete kundërshtarësh e armiqsh të «mësimit të shëndoshë» është të rrëzojnë themelin e besimit të Krishtit, duke e rrafshuar përtokë traditën apostolike, që ta zhdukin fare. Kështu, si borxhlinjtë (kuptohet, borxhlinj të ndershëm), kërkojnë me ngulm prova të shkruara dhe e hedhin poshtë si të pavlerë traditën e pashkruar të Etërve. Por ne nuk do të lëshojmë pe në mbrojtje të së vërtetës. Nuk do ta braktisim çështjen si frikacakë. Zoti na e ka dhënë si mësim të domosdoshëm e shpëtues se Fryma e Shenjtë duhet të renditet bashkë me Atin. Kundërshtarët tanë mendojnë ndryshe: e shohin të udhës ta ndajnë dhe ta shkëpusin Atë, e ta zbresin në natyrën e një fryme shërbyese. A nuk është, pra, e pamohueshme se i japin blasfemisë së vet më shumë peshë se ligjit që caktoi Zoti? Ejani, pra, të lëmë mënjanë grindjen e kotë. Le t'i shqyrtojmë çështjet që kemi përpara, si vijon:

26. Nga vjen që jemi të krishterë? «Nga besimi ynë», do të përgjigjeshin të gjithë. Dhe në ç'mënyrë shpëtohemi? Kuptohet, sepse u rilindëm me anë të hirit që na u dha në pagëzim. E si ndryshe do të mund të shpëtoheshim? Dhe, pasi pranojmë se ky shpëtim themelohet me anë të Atit e të Birit e të Frymës së Shenjtë, a do ta flakim tej «atë formë mësimi» që morëm? A nuk do të ishte më fort shkak për rënkime të mëdha, po qe se tani gjendemi më larg shpëtimit tonë «se kur besuam së pari», dhe mohojmë tani atë që morëm atëherë? Qoftë kur dikush e ka lënë këtë jetë pa u pagëzuar, qoftë kur ka marrë një pagëzim që i mungon ndonjë nga kërkesat e traditës, humbja e tij është e njëjtë. Dhe kushdo që, gjithnjë e kudo, nuk e ruan e nuk e mban fort si mbrojtje të sigurt pohimin që shënuam kur u pranuam për herë të parë (atëherë kur, të çliruar «prej idhujve», erdhëm «te Perëndia i gjallë»), ai e bën veten «të huaj» ndaj «premtimeve» të Perëndisë, duke luftuar kundër dorëshkrimit të vet, që e la të shënuar kur pohoi besimin. Sepse, në qoftë se për mua pagëzimi im qe fillimi i jetës dhe ajo ditë rilindjeje qe e para e ditëve, është e qartë se fjala e thënë në hirin e birërisë qe më e nderuara nga të gjitha. A mund, pra, unë, i çoroditur nga fjalët joshëse të këtyre njerëzve, të braktis traditën që më udhëhoqi drejt dritës, që më fali dhuratën e njohjes së Perëndisë, me anë të së cilës unë, që kaq gjatë isha armik për shkak të mëkatit, u bëra bir i Perëndisë? Sa për mua, lutem që me këtë pohim të nisem prej këtej drejt Zotit; kurse ata i porosit ta ruajnë besimin të paprekur deri në ditën e Krishtit, dhe ta mbajnë Frymën të pandarë nga Ati dhe Biri, duke ruajtur, si në pohimin e besimit ashtu edhe në doksologji, mësimin që iu dha atyre në pagëzim.

§ XI — Se ata që mohojnë Frymën janë shkelës

27. «Kush ka mjerim? Kush ka pikëllim?» Për kë janë ankthi dhe errësira? Për kë është dënimi i përjetshëm? A nuk janë për shkelësit? Për ata që mohojnë besimin? E cila është prova e mohimit të tyre? A nuk është kjo, që kanë shpërfillur pohimet e veta? Po kur dhe çfarë pohuan? Besimin në Atin, në Birin dhe në Frymën e Shenjtë, atëherë kur hoqën dorë nga djalli e nga engjëjt e tij dhe shqiptuan ato fjalë shpëtimtare. Çfarë emri të përshtatshëm, pra, u gjet për ta, që ta përdorin bijtë e dritës? A nuk quhen shkelës, si ata që e kanë shkelur besëlidhjen e shpëtimit të tyre? Si ta quaj mohimin e Perëndisë? Si ta quaj mohimin e Krishtit? Ç'janë ato veçse shkelje? Po atij që mohon Frymën, çfarë emri dëshironi t'i vë? A nuk duhet të jetë i njëjti, meqë ka shkelur besëlidhjen e vet me Perëndinë? Pohimi i besimit në Të siguron bekimin e përshpirtshmërisë së vërtetë, kurse mohimi i tij i nënshtron njerëzit dënimit të paperëndishmërisë. A nuk është, pra, gjë e tmerrshme që ata ta shpërfillin këtë pohim, jo nga frika e zjarrit, e shpatës, e kryqit, e kamxhikut, e rrotës a e veglës që shtrin trupin, por vetëm ngaqë i mashtrojnë sofizmat dhe joshjet e pnevmatomahëve (luftëtarëve kundër Frymës)? Unë i dëshmoj çdo njeriu që pohon Krishtin, por mohon Perëndinë, se Krishti nuk do t'i sjellë kurrfarë dobie; çdo njeriu që i thërret Perëndisë, por hedh poshtë Birin, se besimi i tij është i kotë; çdo njeriu që lë mënjanë Frymën, se besimi i tij në Atin dhe në Birin do të jetë i padobishëm, sepse as nuk mund ta mbajë pa praninë e Frymës. Sepse ai që nuk i beson Frymës, nuk beson në Birin, dhe ai që nuk ka besuar në Birin, nuk beson në Atin. Sepse «askush nuk mund të thotë se Jisui është Zot, veçse me anë të Frymës së Shenjtë», dhe «Perëndinë nuk e ka parë kurrë askush; por Perëndia i Vetëmlindur, që është në gjirin e Atit, ai e ka dëftuar».

I tillë nuk ka as pjesë e as short në adhurimin e vërtetë, sepse është e pamundur ta adhurosh Birin veçse me anë të Frymës së Shenjtë, dhe e pamundur t'i thërrasësh Atit veçse me anë të Frymës së birërisë.

§ XII — Kundër atyre që pohojnë se pagëzimi vetëm në emër të Atit mjafton

28. Askush të mos mashtrohet e të mos kujtojë se thirrja e emrave nuk ruhet, ngaqë apostulli, kur bën fjalë për pagëzimin, shpesh nuk e zë në gojë emrin e Atit dhe të Frymës së Shenjtë. «Sa prej jush», thotë, «u pagëzuat në Krishtin, Krishtin e keni veshur»; dhe përsëri: «Sa prej jush u pagëzuat në Krishtin, në vdekjen e tij u pagëzuat.» Sepse përmendja e Krishtit është pohim i gjithçkaje, duke shfaqur Perëndinë që dha vajosjen, Birin që e mori dhe Frymën që është vetë vajosja. Kështu kemi mësuar nga Pjetri, në Veprat, për «Jisuin nga Nazareti, të cilin Perëndia e vajosi me Frymën e Shenjtë»; te Isaia: «Fryma e Zotit është mbi mua, sepse Zoti më vajosi»; e te psalmisti: «Prandaj Perëndia, Perëndia yt, të vajosi me vajin e gëzimit më tepër se shokët e tu.» Megjithatë, Shkrimi, kur flet për pagëzimin, ndonjëherë përmend haptazi vetëm Frymën.

«Sepse në një Frymë», thotë, «u pagëzuam të gjithë në një trup.» Në pajtim me këtë janë edhe këto thënie: «Do të pagëzoheni me Frymën e Shenjtë» dhe «Ai do t'ju pagëzojë me Frymën e Shenjtë.» Por prej kësaj askush s'do të kishte të drejtë ta quante të përsosur atë pagëzim ku u thirr vetëm emri i Frymës. Sepse tradita që na e dha hiri jetëdhënës duhet të mbetet përjetë e paprekur. Ai që e çliroi jetën tonë nga shkatërrimi na dha fuqinë e ripërtëritjes. Shkaku i saj është i pashprehshëm dhe i fshehur në mister, por ajo u sjell shpëtim të madh shpirtrave tanë. Kështu, të shtosh a të heqësh ndonjë gjë përbën qartazi një rënie nga jeta e përjetshme. Nëse, pra, në pagëzim, ndarja e Frymës nga Ati dhe Biri është e rrezikshme për atë që pagëzon dhe pa asnjë dobi për atë që pagëzohet, si mund të jetë pa rrezik për ne shkëputja e dhunshme e Frymës nga Ati e nga Biri? Besimi dhe pagëzimi janë dy udhë shpëtimi të afërta e të pandashme: besimi përsoset me anë të pagëzimit, pagëzimi themelohet me anë të besimit, dhe të dy plotësohen me të njëjtat emra. Sepse ashtu si besojmë në Atin, në Birin dhe në Frymën e Shenjtë, ashtu edhe pagëzohemi në emër të Atit, të Birit dhe të Frymës së Shenjtë; së pari vjen pohimi, që na prin drejt shpëtimit, e pastaj pason pagëzimi, që vulos pëlqimin tonë.

§ XIII — Shpjegim i arsyes pse në shkrimet e Pavlit engjëjt renditen bashkë me Atin dhe me Birin

29. Megjithatë, kundërshtohet se qenie të tjera, që renditen bashkë me Atin dhe me Birin, sigurisht nuk lavdërohen përherë bashkë me ta. Apostulli, për shembull, në përbetimin drejtuar Timoteut, me këto fjalë i rendit engjëjt bashkë me ta: «Të përbetoj përpara Perëndisë, Zotit Jisu Krisht dhe engjëjve të zgjedhur». Ne nuk kërkojmë t'i shkëpusim engjëjt nga pjesa tjetër e krijesës, e megjithatë, thonë, nuk pranojmë që ata të renditen bashkë me Atin dhe me Birin. Kësaj i përgjigjem, megjithëse ky argument është aq haptazi absurd, sa nuk meriton vërtet një përgjigje: mbase, përpara një gjykatësi të butë e zemërbutë, e sidomos përpara Atij që, me zemërgjerësinë ndaj atyre që nxirren para Tij për gjyq, tregon se vendimet e Tij janë krejt të drejta e të patëmeta, atëherë dikush do të pranonte të sillte si dëshmitar edhe një bashkëskllav. Por që një skllav të bëhet i lirë, të quhet bir i Perëndisë e të ngjallet nga vdekja, kjo mund të kryhet vetëm nga Ai që ka fituar farefisni të natyrshme me ne dhe që ka dalë nga radha e skllevërve. Sepse si mund të bëhemi farefis me Perëndinë me anë të një të huaji? Si mund të çlirohemi prej dikujt që vetë ndodhet nën zgjedhën e skllavërisë? Prej kësaj del se përmendja e Frymës dhe ajo e engjëjve nuk bëhen në të njëjtat kushte. Fryma thirret si Zot i jetës, kurse engjëjt si aleatë të bashkëskllevërve të tyre dhe si dëshmitarë besnikë të së vërtetës. Është zakon që shenjtorët t'i japin urdhërimet e Perëndisë në prani të dëshmitarëve, siç thotë edhe vetë apostulli Timoteut: «Ato që dëgjove prej meje përpara shumë dëshmitarëve, ua beso njerëzve besnikë». Dhe tani i thërret engjëjt për dëshmitarë, sepse e di se engjëjt do të jenë pranë Zotit, kur Ai të vijë në lavdinë e Atit të Tij për të gjykuar botën me drejtësi. Sepse Ai thotë: «Kushdo që të më rrëfejë përpara njerëzve, atë do ta rrëfejë edhe Biri i njeriut përpara engjëjve të Perëndisë; por ai që të më mohojë përpara njerëzve, do të mohohet përpara engjëjve të Perëndisë»; dhe Pavli, në një vend tjetër, thotë: «Kur Zoti Jisu të zbulohet nga qielli bashkë me engjëjt e Tij». Kështu, ai dëshmon që tani përpara engjëjve, duke përgatitur për vete prova të mira në gjyqin e madh.

30. Dhe jo vetëm Pavli, por përgjithësisht të gjithë ata që u është besuar ndonjë shërbesë e fjalës, nuk pushojnë së dëshmuari, por thërrasin për dëshmitarë qiellin dhe tokën, duke arsyetuar se çdo vepër që kryhet tani, kryhet brenda tyre, dhe se, gjatë shqyrtimit të të gjitha veprave të jetës, do të jenë të pranishëm pranë të gjykuarve. Kështu thuhet: «Do të thërrasë qiejt lart dhe tokën, që të gjykojë popullin e Tij». Kështu edhe Moisiu, kur ishte gati t'i shpallte popullit fjalët hyjnore, thotë: «Thërras sot për dëshmitarë qiellin dhe tokën»; dhe përsëri, në këngën e tij, thotë: «Vini veshin, o qiej, dhe unë do të flas; dhe dëgjo, o tokë, fjalët e gojës sime»; edhe Isaia thotë: «Dëgjoni, o qiej, dhe vër veshin, o tokë»; kurse Jeremia përshkruan çuditjen e qiellit me lajmin se populli kishte kryer vepra të paudha: «Qielli u çudit për këtë dhe u tmerrua fort, sepse populli im bëri dy të këqija». Kështu edhe apostulli, duke ditur se engjëjt janë vënë mbi njerëzit si edukatorë dhe rojtarë, i thërret ata për dëshmitarë. Për më tepër, Jozueu, i biri i Nunit, ngriti madje një gur si dëshmitar të fjalëve të tij (qysh më parë, Jakovi kishte quajtur diku një grumbull gurësh dëshmitar), sepse thotë: «Ja, ky gur do të jetë dëshmitar mes jush prej sot e deri në fund të ditëve, kur ta gënjeni Zotin, Perëndinë tonë». Këtë e bëri ndoshta duke besuar se, me fuqinë e Perëndisë, edhe gurët do të flisnin për të fajësuar shkelësit; ose, në mos, se të paktën ndërgjegjja e secilit do të plagosej nga forca e këtij përkujtimi. Në këtë mënyrë, ata që u është besuar kujdestaria e shpirtrave sigurojnë dëshmitarë, çfarëdo qofshin ata, që t'i nxjerrin një ditë të ardhme. Kurse Fryma renditet bashkë me Perëndinë jo për shkak të nevojës së çastit, por për shkak të bashkësisë së natyrshme; nuk e fusim me zor ne, por e fton vetë Zoti.

§ XIV — Kundërshtimi se disa u pagëzuan në Moisiun dhe i besuan atij, si dhe përgjigjja ndaj këtij kundërshtimi; me disa vërejtje mbi figurat

31. Por, thonë ata, edhe sikur disa të pagëzohen në Frymën, kjo nuk është arsye që Fryma të radhitet bashkë me Perëndinë. Disa «u pagëzuan në Moisiun, në re dhe në det». Dhe pranohet se edhe më parë është pasur besim te njerëzit; sepse «Populli i besoi Perëndisë dhe Moisiut, shërbëtorit të tij». Përse, pra, pyesin, për shkak të besimit dhe të pagëzimit, e lartësojmë dhe e madhërojmë Frymën e Shenjtë aq lart mbi gjithësinë, kur ka dëshmi se të njëjtat gjëra janë thënë edhe më parë për njerëzit? Çfarë, pra, do të përgjigjemi? Përgjigjja jonë është se besimi te Fryma është i njëjtë me besimin te Ati dhe te Biri; po ashtu edhe pagëzimi. Kurse besimi te Moisiu dhe te reja është, si të thuash, në hije e në figurë. Natyra e hyjnores paraqitet shumë shpesh me vijat e trasha e të errëta të figurave; por, ngaqë gjërat hyjnore parafigurohen me anë të gjërave të vogla e njerëzore, është e qartë se prandaj nuk duhet të nxjerrim përfundimin se natyra hyjnore është e vogël. Figura është një shfaqje e gjërave që priten dhe jep një parafytyrim imitues të së ardhmes. Kështu Adami ishte figurë e «Atij që kishte për të ardhur». Si figurë, «Ai shkëmb ishte Krishti»; dhe uji, figurë e fuqisë së gjallë të fjalës, siç thotë Ai: «Në qoftë se ndokush ka etje, le të vijë tek unë e të pijë». Mana është figurë e bukës së gjallë që zbriti nga qielli; kurse gjarpri mbi shtyllë, figurë e Mundimit shpëtues të kryer me anë të kryqit, prandaj ata që vetëm e shihnin, ruheshin. Po kështu, historia e daljes së Izraelit është shkruar për të treguar ata që shpëtohen me anë të pagëzimit. Sepse të parëlindurit e izraelitëve u ruajtën, si trupat e të pagëzuarve, me anë të dhënies së hirit atyre që ishin shenjuar me gjak. Sepse gjaku i deles është figurë e gjakut të Krishtit; dhe i parëlinduri, figurë e të parëformuarit. Dhe meqenëse i parëformuari gjendet medoemos në ne dhe, në vijim të njëpasnjëshëm, përcillet deri në fund, del që «në Adamin» «të gjithë vdesim» dhe që «vdekja mbretëroi» deri në përmbushjen e ligjit e në ardhjen e Krishtit. Dhe të parëlindurit u ruajtën nga Perëndia që të mos i prekte shkatërruesi, për të treguar se ne, që u gjallëruam në Krishtin, nuk vdesim më në Adamin. Deti dhe reja, për atë kohë, me anë të mahnitjes çuan drejt besimit, por për kohën që do të vinte, ato si figurë parafiguronin hirin që do të jepej. «Kush është i urtë e do t'i kuptojë këto gjëra?»: se si deti është, si figurë, një pagëzim që sjell largimin e Faraonit, ashtu si kjo larje sjell largimin e tiranisë së djallit. Deti e vrau armikun në vetvete, dhe në pagëzim vdes armiqësia jonë ndaj Perëndisë. Nga deti populli doli i padëmtuar; edhe ne, si të gjallë prej të vdekurish, ngjitemi nga uji «të shpëtuar» me anë të «hirit» të Atij që na thirri. Dhe reja është hije e dhuratës së Frymës, e cila e ftoh flakën e pasioneve tona me anë të «vdekjes» së «gjymtyrëve» tona.

32. Ç'të themi, pra? Ngaqë u pagëzuan, si figurë, në Moisiun, a është vallë i vogël hiri i pagëzimit? Po të ishte kështu, dhe po të cenonim çdo herë dinjitetin e dhuntive tona duke i krahasuar me figurat e tyre, atëherë asnjë prej këtyre dhuntive nuk do të mund të quhej e madhe; atëherë as dashuria e Perëndisë, që dha Birin e tij të Vetëmlindur për mëkatet tona, nuk do të ishte e madhe dhe e jashtëzakonshme, ngaqë Abrahami nuk e kurseu birin e vet; atëherë as Mundimi i Zotit nuk do të ishte i lavdishëm, ngaqë një dele ishte figurë e flisë në vend të Isakut; atëherë as zbritja në Had nuk do të ishte e frikshme, ngaqë Jona kishte parafiguruar që më parë vdekjen prej tri ditësh e tri netësh. Të njëjtin krahasim cenues e bëjnë edhe për pagëzimin të gjithë ata që e gjykojnë të vërtetën sipas hijes dhe, duke krahasuar atë që parafigurohet me figurën, përpiqen që me anë të Moisiut e të detit të përçmojnë njëherësh gjithë ekonominë e Ungjillit. Ç'ndjesë mëkatesh, ç'përtëritje jete ka në det? Ç'dhuratë frymore ka me anë të Moisiut? Ç'vdekje mëkatesh ka? Ata njerëz nuk vdiqën bashkë me Krishtin; prandaj as nuk u ngjallën bashkë me të. Nuk e mbajtën «shëmbëllimin e qiellorit»; «e mbanin në trup vdekjen e Jisuit»; nuk «e zhveshën njeriun e vjetër»; nuk «e veshën njeriun e ri, që përtërihet në njohuri sipas shëmbëllimit të Atij që e krijoi». Përse, pra, krahason pagëzime që kanë të përbashkët vetëm emrin, ndërsa dallimi midis vetë gjërave është aq i madh sa ai midis ëndrrës dhe realitetit, sa ai midis hijes dhe gjërave që kanë qenie të vërtetë?

33. Por besimi te Moisiu jo vetëm që nuk e tregon të pavlerë besimin tonë te Fryma, por, po të ndjekim mënyrën e arsyetimit të kundërshtarëve tanë, ai përkundrazi e dobëson pohimin tonë të besimit te Perëndia i gjithësisë. «Populli», shkruhet, «i besoi Zotit dhe Moisiut, shërbëtorit të tij». Moisiu, pra, bashkohet me Perëndinë, jo me Frymën; dhe ai ishte figurë jo e Frymës, por e Krishtit. Sepse atëherë, në shërbesën e ligjit, ai vetë parafiguroi «Ndërmjetësin midis Perëndisë dhe njerëzve». Moisiu, kur ndërmjetësonte për popullin në gjërat që i përkasin Perëndisë, nuk ishte shërbëtor i Frymës; sepse ligji u dha, «i vënë me anë engjëjsh, në dorë të një ndërmjetësi», domethënë të Moisiut, sipas thirrjes së popullit: «Fol ti me ne, ... por të mos flasë Perëndia me ne». Kështu, besimi te Moisiu i drejtohet Zotit, Ndërmjetësit midis Perëndisë dhe njerëzve, i cili tha: «Po të kishit besuar Moisiun, do të më kishit besuar mua». A është, pra, besimi ynë te Zoti diçka e parëndësishme, ngaqë u parashenjua që më parë me anë të Moisiut? Pra, edhe sikur njerëzit të ishin pagëzuar në Moisiun, nuk del se hiri i dhënë prej Frymës në pagëzim është i vogël. Mund të vë në dukje edhe se në Shkrim është zakon të thuhet Moisiu për ligjin, si në vendin ku thuhet: «Kanë Moisiun dhe profetët». Prandaj, kur do të flitet për pagëzimin e ligjit, thuhet: «U pagëzuan në Moisiun». Përse, pra, këta shpifës të së vërtetës, me anë të hijes dhe të figurave, përpiqen të hedhin përbuzje e tallje mbi «gëzimin» e «shpresës» sonë dhe mbi dhuratën e pasur të Perëndisë e Shpëtimtarit tonë, i cili me anë të rilindjes na e përtërin rininë si të shqiponjës? Vërtet, është krejt fëminore, si foshnja që duhet ushqyer patjetër me qumësht, të mos e njohësh misterin e madh të shpëtimit tonë; sepse, sipas ecurisë graduale të edukimit tonë, ndërsa çoheshim drejt përsosjes në stërvitjen tonë për perëndishmërinë, në fillim na u mësuan mësime fillestare e më të lehta, të përshtatura me mendjen tonë. Ndërkohë, Ai që na i cakton fatet na ngrinte gjithnjë përpjetë, duke na mësuar pak nga pak, si sy të rritur në errësirë, me dritën e madhe të së vërtetës. Sepse Ai e kursen dobësinë tonë dhe, në thellësinë e urtësisë së tij të pasur e në gjykimet e panjohshme të mendjes së tij, përdori këtë trajtim të butë, të përshtatur me nevojat tona. Na mësoi pak nga pak të shohim në fillim hijet e sendeve dhe të vështrojmë diellin në ujë, që të mos përplaseshim me pamjen e dritës së kulluar e të papërzier dhe të verboheshim. Po kështu, ligji, që ka hijen e gjërave që do të vinin, dhe mësimi figurativ i profetëve, i cili është një shprehje e errët e së vërtetës, u menduan si mjete për të stërvitur sytë e zemrës, që kështu të bëhet i lehtë kalimi drejt urtësisë së fshehur në mister. Kaq mjafton deri këtu për figurat; as nuk do të ishte e mundur të ndaleshim më gjatë në këtë temë, përndryshe trajtimi anësor do të bëhej shumë herë më i madh se argumenti kryesor.

§ XV — Përgjigje kundërshtimit të parashtruar se ne pagëzohemi «në ujë». Gjithashtu rreth pagëzimit

34. Ç'të themi më tepër? Vërtet, kundërshtarët tanë janë pajisur mirë me argumente. Ne, ngulin këmbë ata, pagëzohemi në ujë, dhe sigurisht nuk do ta nderojmë ujin mbi gjithë krijesën, as do t'i japim pjesë nga nderi i Atit e i Birit. Argumentet e këtyre njerëzve janë të tilla siç mund të pritet nga polemistë të zemëruar, që nuk lënë asnjë mjet pa provuar në sulmin kundër atij që i ka fyer, sepse ndjenjat ua kanë errësuar arsyen. Megjithatë, nuk do të tërhiqemi as nga shqyrtimi i këtyre çështjeve. Edhe në qoftë se nuk i mësojmë të paditurit, të paktën nuk do të prapsemi para keqbërësve. Por le të kthehemi një çast prapa.

35. Ekonomia e Perëndisë dhe Shpëtimtarit tonë për njeriun është një rithirrje nga rënia dhe një kthim, prej tëhuajëzimit që solli mosbindja, në bashkësi të ngushtë me Perëndinë. Kjo është arsyeja e qëndrimit të Krishtit në mish, e jetës shembullore të përshkruar në Ungjijtë, e mundimeve, e kryqit, e varrit, e ngjalljes: që njeriu, i cili shpëtohet me anë të imitimit të Krishtit, të marrë atë birërinë e lashtë. Sepse për përsosmërinë e jetës është i domosdoshëm imitimi i Krishtit, jo vetëm në shembullin e butësisë, të përuljes dhe të zemërgjerësisë që na dha në jetën e tij, por edhe të vetë vdekjes së tij. Kështu Pavli, imituesi i Krishtit, thotë: «duke u bërë i ngjashëm me vdekjen e tij, që të arrij, në ndonjë mënyrë, ngjalljen e të vdekurve.» Si bëhemi, pra, të ngjashëm me vdekjen e tij? Duke u varrosur bashkë me të nëpërmjet pagëzimit. Cila është, pra, mënyra e varrimit? Dhe cila është dobia që del nga imitimi? Së pari, është e nevojshme që të ndërpritet vazhdimësia e jetës së vjetër. Dhe kjo është e pamundur, po të mos lindë njeriu përsëri, sipas fjalës së Zotit; sepse rilindja, siç e tregon vetë emri, është fillimi i një jete të dytë. Prandaj, para se të nisë e dyta, duhet t'i jepet fund së parës. Sepse, ashtu si te vrapuesit që kthehen dhe nisin vrapin e dytë, ku midis lëvizjeve në drejtim të kundërt ndërhyn një farë ndalimi e pushimi, po ashtu edhe në kalimin nga një jetë në tjetrën u duk e nevojshme që vdekja të vinte si ndërmjetëse midis të dyjave, për t'i dhënë fund gjithçkaje të mëparshme dhe për të nisur gjithçka që vjen pas. Si zbresim, pra, në Had? Duke imituar, me anë të pagëzimit, varrimin e Krishtit. Sepse trupat e të pagëzuarve, si të thuash, varrosen në ujë. Pagëzimi, pra, tregon në mënyrë simbolike zhveshjen e veprave të mishit, siç thotë apostulli: «u rrethpretë me një rrethprerje të pabërë me duar, duke zhveshur trupin e mëkateve të mishit me rrethprerjen e Krishtit, të varrosur bashkë me të në pagëzim.» Dhe ndodh, si të thuash, një pastrim i shpirtit nga ndyrësia që i është mbledhur prej mendjes mishtore, siç është shkruar: «Do të më lash, dhe do të bëhem më i bardhë se bora.» Për këtë arsye, ne nuk lahemi, siç e kanë zakon hebrenjtë, në çdo ndotje, por pohojmë se pagëzimi i shpëtimit është një i vetëm. Sepse një e vetme është vdekja për botën, dhe një e vetme ngjallja e të vdekurve, figurë e së cilës është pagëzimi. Për këtë shkak Zoti, që administron jetën tonë, na dha besëlidhjen e pagëzimit, e cila përmban një figurë të jetës e të vdekjes; sepse uji përmbush shëmbëllimin e vdekjes, kurse Fryma na jep kaparin e jetës. Prej kësaj del i qartë përgjigjja e pyetjes sonë, se përse uji u lidh me Frymën: arsyeja është se në pagëzim u vunë dy synime. Nga njëra anë, shkatërrimi i trupit të mëkatit, që të mos japë kurrë fryt për vdekje; nga ana tjetër, të jetuarit tonë për Frymën dhe frytdhënia jonë në shenjtëri. Uji, që e merr trupin si në një varr, paraqet vdekjen, kurse Fryma derdh fuqinë jetëdhënëse, duke i ripërtërirë shpirtrat tanë nga vdekja e mëkatit në jetën e tyre fillestare. Kjo, pra, do të thotë të lindësh përsëri nga uji e nga Fryma: vdekja kryhet në ujë, kurse jeta jonë formohet në ne me anë të Frymës. Me tri zhytje, pra, dhe me tri thirrje, kryhet misteri i madh i pagëzimit, që figura e vdekjes të paraqitet plotësisht dhe që, me anë të përcjelljes së njohjes hyjnore, të pagëzuarve t'u ndriçohen shpirtrat. Prej kësaj del se, nëse ka ndonjë hir në ujë, ai nuk buron nga natyra e ujit, por nga prania e Frymës. Sepse pagëzimi «nuk është heqja e ndyrësisë së mishit, por përgjigjja e një ndërgjegjeje të mirë ndaj Perëndisë.» Kështu, duke na stërvitur për jetën që vjen pas ngjalljes, Zoti na paraqet gjithë mënyrën e jetesës që kërkon Ungjilli. Ai na cakton ligjin e butësisë, të durimit ndaj padrejtësisë, të lirisë nga ndyrësia që lind prej dashurisë për kënaqësinë dhe prej lakmisë, që, me qëllim të caktuar, t'i fitojmë që më parë dhe t'i arrijmë të gjitha ato që jeta e ardhshme i zotëron prej vetë natyrës së saj. Prandaj, po të përpiqej dikush ta përkufizonte Ungjillin dhe ta përshkruante si një paraparje të jetës që vjen pas ngjalljes, nuk do të më dukej se kalon caqet e asaj që është e udhës dhe e drejtë. Le të kthehemi tani te tema jonë kryesore.

36. Me anë të Frymës së Shenjtë rikthehemi në parajsë, ngjitemi në mbretërinë e qiejve, kthehemi te birëria, fitojmë lirinë ta quajmë Perëndinë Atin tonë, bëhemi pjesëtarë të hirit të Krishtit, quhemi bij të dritës, marrim pjesë në lavdinë e përjetshme dhe, me një fjalë, sillemi në gjendjen e gjithë «plotësisë së bekimit», si në këtë botë, ashtu edhe në botën e ardhshme. Dhe për të gjitha dhuratat e mira që na ruhen, me anë të këtij premtimi e nëpërmjet besimit, duke soditur pasqyrimin e hirit të tyre sikur të ishin tashmë të pranishme, presim gëzimin e tyre të plotë. Në qoftë se i tillë është kapari, ç'do të jetë përsosja? Në qoftë se të tilla janë frytet e para, ç'do të jetë përmbushja e plotë? Për më tepër, edhe nga kjo mund të kuptohet ndryshimi ndërmjet hirit që vjen nga Fryma dhe pagëzimit me ujë: sepse Joani vërtet pagëzoi me ujë, por Zoti ynë Jisu Krisht me Frymën e Shenjtë. «Unë,» thotë ai, «ju pagëzoj me ujë për pendim; por ai që vjen pas meje është më i fuqishëm se unë, të cilit nuk jam i denjë t'ia mbaj këpucët: ai do t'ju pagëzojë me Frymën e Shenjtë e me zjarr.» Këtu ai e quan sprovën e ditës së gjyqit pagëzim me zjarr, siç thotë apostulli: «Zjarri do ta provojë veprën e secilit, se ç'lloji është.» Dhe përsëri: «Dita do ta tregojë, sepse do të zbulohet me zjarr.» Dhe deri tani ka pasur disa që, në mbrojtje të fesë së vërtetë, pësuan vdekjen për hir të Krishtit, jo thjesht me shëmbëllim, por në të vërtetë, e kështu nuk patën nevojë për asnjë shenjë të jashtme uji për shpëtimin e tyre, sepse u pagëzuan në gjakun e vet. Kështu, unë nuk shkruaj për të përçmuar pagëzimin me ujë, por për të rrëzuar argumentet e atyre që lartësojnë veten kundër Frymës, të cilët ngatërrojnë gjëra që dallohen nga njëra-tjetra dhe krahasojnë ato që s'pranojnë asnjë krahasim.

§ XVI — Se Fryma e Shenjtë, në çdo përfytyrim, është e pandashme nga Ati dhe nga Biri, njësoj në krijimin e gjërave të perceptueshme, në ekonominë e punëve njerëzore dhe në gjyqin që do të vijë

37. Le t'i kthehemi, pra, çështjes së ngritur që në fillim: se në të gjitha gjërat Fryma e Shenjtë është e pandashme dhe krejtësisht e pamundur të ndahet nga Ati dhe nga Biri. Shën Pavli, në pjesën për dhuntinë e gjuhëve, u shkruan korinthianëve: «Në qoftë se të gjithë profetizoni, dhe hyn dikush që nuk beson, ose një i pamësuar, ai bindet nga të gjithë, gjykohet nga të gjithë; dhe kështu dalin në dritë të fshehtat e zemrës; dhe kështu, duke rënë me fytyrë përdhe, do të adhurojë Perëndinë dhe do të dëftojë se Perëndia është vërtet ndër ju.» Në qoftë se, pra, dihet se Perëndia është në profetët nëpërmjet profetizimit, i cili vepron sipas ndarjes së dhuntive të Frymës, atëherë le të mendojnë kundërshtarët tanë se ç'vend do t'i japin Frymës së Shenjtë. Le të thonë nëse është më e drejtë ta radhitin bashkë me Perëndinë, apo ta shtyjnë jashtë, në vendin e krijesës. Fjalët e Pjetrit drejtuar Safirës, «Si kështu, u morët vesh bashkë për të tunduar Frymën e Zotit? Nuk gënjyet njerëz, por Perëndinë», tregojnë se mëkatet kundër Frymës së Shenjtë dhe kundër Perëndisë janë të njëjta; dhe kështu mund të mësosh se në çdo veprim Fryma është ngushtë e bashkuar me Atin dhe me Birin, dhe e pandashme prej tyre. Perëndia sjell ndryshimet e veprimeve, dhe Zoti larminë e shërbesave, por gjatë gjithë kohës edhe Fryma e Shenjtë është e pranishme, me vullnetin e vet, duke shpërndarë dhuntitë sipas denjësisë së secilit që i merr. Sepse, siç thuhet: «Ka larmi dhuntish, por e njëjta Frymë; dhe ndryshime shërbesash, por i njëjti Zot; dhe ka larmi veprimesh, por është i njëjti Perëndi, që vepron gjithçka në të gjithë.» «Por të gjitha këto», thuhet, «i vepron një dhe e njëjta Frymë, duke ia ndarë gjithsecilit veç e veç, si të dojë.» Nuk duhet menduar, megjithatë, se, ngaqë në këtë pjesë apostulli përmend në vend të parë Frymën, në të dytin Birin dhe në të tretin Perëndinë Atë, prandaj radha e tyre është e përmbysur. Apostulli ka nisur thjesht sipas mënyrës sonë të të menduarit; sepse, kur marrim dhurata, i pari që na vjen ndër mend është ai që i shpërndan, pastaj mendojmë për atë që i dërgon, dhe më në fund i ngremë mendimet te burimi dhe shkaku i të mirave.

38. Për më tepër, nga gjërat e krijuara që në fillim mund të mësohet bashkësia e Frymës me Atin dhe me Birin. Fuqitë e dëlira, të mençura dhe mbibotërore janë të shenjta dhe quhen të shenjta, sepse shenjtërinë e kanë prej hirit që u jepet nga Fryma e Shenjtë. Prandaj mënyra e krijimit të fuqive qiellore kalohet në heshtje, sepse rrëfyesi i krijimit të botës na ka zbuluar vetëm krijimin e gjërave që perceptohen me shqisa. Por ti, që ke fuqinë të nxjerrësh nga gjërat që duken një ngjashmëri të gjërave që nuk duken, lavdëro Bërësin, prej të cilit u bënë të gjitha, të dukshmet dhe të padukshmet, principatat dhe fuqitë, pushtetet, fronet dhe zotërimet, dhe gjithë natyrat e tjera të arsyeshme që nuk mund t'i emërtojmë. Dhe në krijim mendo, të lutem, së pari për shkakun fillestar të gjithë gjërave që bëhen, Atin; për shkakun krijues, Birin; për shkakun përsosës, Frymën; kështu që frymët shërbestare qëndrojnë me vullnetin e Atit, vijnë në jetë me veprimin e Birit, dhe përsosen me praninë e Frymës. Për më tepër, përsosja e engjëjve është shenjtërimi dhe qëndrimi në të. Dhe askush le të mos përfytyrojë se unë ose pohoj se ekzistojnë tri hipostaza fillestare, ose se e quaj të papërsosur veprimin e Birit. Sepse parimi i parë i gjërave që ekzistojnë është Një, që krijon me anë të Birit dhe përsos me anë të Frymës. Veprimi i Atit, që vepron gjithçka në të gjithë, nuk është i papërsosur, as vepra krijuese e Birit s'është e mangët po të mos përsoset nga Fryma. Ati, që krijon vetëm me vullnetin e tij, s'do të kishte nevojë aspak për Birin, e megjithatë ai dëshiron ta bëjë me anë të Birit; as Biri, që vepron sipas shëmbëllimit të Atit, s'do të kishte nevojë për bashkëpunim, por edhe Biri dëshiron ta përsosë me anë të Frymës. «Sepse me fjalën e Zotit u bënë qiejt, dhe gjithë ushtria e tyre me frymën [Frymën] e gojës së tij.» Fjala, pra, nuk është thjesht një gjurmë kuptimplote e lënë në ajër, e bartur nga organet e të folurit; as Fryma e gojës së tij nuk është një avull, i nxjerrë nga organet e frymëmarrjes; por Fjala është Ai që «ishte me Perëndinë në fillim» dhe «ishte Perëndi», dhe Fryma e gojës së Perëndisë është «Fryma e së vërtetës, që del prej Atit». Duhet, pra, të dallosh tre: Zotin që jep urdhrin, Fjalën që krijon, dhe Frymën që përforcon. Dhe ç'tjetër mund të jetë përforcimi, veçse përsosja sipas shenjtërisë? Kjo përsosje shpreh qëndrueshmërinë, pandryshueshmërinë dhe patundshmërinë e përforcimit në të mirën. Por s'ka shenjtërim pa Frymën. Fuqitë e qiejve nuk janë të shenjta nga natyra; po të ishin, s'do të kishte në këtë pikë asnjë ndryshim midis tyre dhe Frymës së Shenjtë. Sipas shkallës së shkëlqimit të tyre përkatës, secila merr pjesën e vet të shenjtërisë nga Fryma. Hekuri i damkosjes mendohet bashkë me zjarrin; e megjithatë lënda dhe zjarri janë gjëra të ndryshme. Kështu edhe me fuqitë qiellore; qenia e tyre është, ndoshta, një frymë ajrore, ose një zjarr jolëndor, siç është shkruar: «Ai që i bën engjëjt e tij frymë dhe shërbëtorët e tij flakë zjarri»; prandaj ekzistojnë në hapësirë dhe bëhen të dukshme, dhe u shfaqen në trajtën e vet trupore atyre që janë të denjë. Por shenjtërimi i tyre, duke qenë i jashtëm ndaj qenies së tyre, u sjell përsosjen me anë të bashkësisë me Frymën. Ata e ruajnë radhën e tyre duke qëndruar në të mirën dhe në të vërtetën, dhe, ndonëse ruajnë lirinë e vullnetit, kurrë nuk shkëputen nga shërbimi i tyre i durueshëm ndaj Atij që është vërtet i mirë. Del, pra, se, po të heqësh Frymën me arsyetimin tënd, ushtritë e engjëjve shpërbëhen, zotërimet e kryeengjëjve shkatërrohen, gjithçka hidhet në rrëmujë, dhe jeta e tyre humbet ligjin, rendin dhe dallueshmërinë. Sepse si mund të thërrasin engjëjt «Lavdi Perëndisë në më të lartat» pa u fuqizuar nga Fryma? Sepse «askush nuk mund të thotë se Jisui është Zot, veçse me anë të Frymës së Shenjtë, dhe askush që flet me Frymën e Perëndisë nuk e quan Jisuin të mallkuar»; siç mund të thuhej nga frymët e liga dhe armiqësore, rënia e të cilave vërteton pohimin tonë për lirinë e vullnetit të fuqive të padukshme; duke qenë, siç janë, në një gjendje baraspeshe midis virtytit dhe vesit, dhe prandaj kanë nevojë për ndihmën e Frymës. Unë me të vërtetë pohoj se edhe Gavriili nuk i parathotë ndryshe ngjarjet që do të vijnë, veçse me anë të paranjohjes së Frymës, për arsye se një nga dhuntitë që shpërndan Fryma është profecia. Dhe nga e nxori urtësinë, me të cilën qe në gjendje të mësonte gjërat e fshehta, ai që u caktua t'i shpallte misteret e vegimit njeriut të dëshirave, në mos nga Fryma e Shenjtë? Zbulimi i mistereve është vërtet detyra e veçantë e Frymës, siç është shkruar: «Perëndia na i zbuloi ato me anë të Frymës së tij.» Dhe si do të mund të jetonin «fronet, zotërimet, principatat dhe fuqitë» jetën e tyre të lumtur, po të mos «sodisnin fytyrën e Atit që është në qiej»? Por ta sodisësh është e pamundur pa Frymën! Ashtu si natën, po të heqësh dritën nga shtëpia, sytë verbohen, aftësitë e tyre pushojnë së vepruari, nuk mund të dallohet vlera e sendeve dhe ari shkelet nga padija sikur të ishte hekur, kështu edhe në rendin e botës së mendjes është e pamundur që jeta e lartë e Ligjit të qëndrojë pa Frymën. Sepse që ajo të qëndronte kështu, do të ishte po aq e mundshme sa një ushtri të ruante rregullin e vet pa komandantin, ose një kor harmoninë e vet pa udhëheqjen e korifeut. Si do të mund të thërrisnin serafimët «I Shenjtë, i Shenjtë, i Shenjtë», po të mos ishin mësuar nga Fryma se sa shpesh përkushtimi i vërtetë kërkon që ta ngrenë zërin në këtë dhënie lavdie? A e lavdërojnë Perëndinë «gjithë engjëjt e tij» dhe «gjithë ushtritë e tij»? Kjo bëhet me bashkëpunimin e Frymës. A qëndrojnë përpara tij «mijëra mijëra» engjëj, dhe «dhjetë mijë herë dhjetë mijë» frymë shërbestare? Ata e kryejnë pa të metë punën e tyre me fuqinë e Frymës. Gjithë harmonia e lavdishme dhe e patregueshme e qiejve më të lartë, si në shërbimin ndaj Perëndisë, ashtu edhe në mirëkuptimin e ndërsjellë të fuqive qiellore, mund të ruhet, pra, vetëm me drejtimin e Frymës. Kështu, te ato qenie që nuk përsosen dalëngadalë me shtim e me përparim, por janë të përsosura që në çastin e krijimit, ka në krijim praninë e Frymës së Shenjtë, e cila u jep hirin që rrjedh prej saj, për plotësimin dhe përsosjen e qenies së tyre.

39. Por kur flasim për ekonomitë e bëra për njeriun nga Perëndia ynë i madh dhe Shpëtimtari Jisu Krisht, kush do të mohojë se ato u kryen me anë të hirit të Frymës? Qoftë se do të shqyrtosh dëshmitë e lashta (bekimet e patriarkëve, ndihmën e dhënë me anë të ligjvënies, figurat, profecitë, bëmat trimërore në luftë, shenjat e bëra nëpërmjet njerëzve të drejtë), qoftë gjërat e kryera në ekonominë e ardhjes së Zotit tonë në mish, gjithçka është me anë të Frymës. Së pari, Ai u bë një vajosje dhe, duke qenë i pranishëm në mënyrë të pandashme, ishte bashkë me vetë mishin e Zotit, sipas asaj që është shkruar: «Ai mbi të cilin do të shohësh Frymën duke zbritur dhe duke qëndruar mbi të, ai është» «Biri im i dashur»; dhe «Jisui i Nazaretit», të cilin «Perëndia e vajosi me Frymën e Shenjtë». Pas kësaj, çdo veprim u krye me bashkëpunimin e Frymës. Ai ishte i pranishëm kur Zoti tundohej nga djalli; sepse thuhet: «Jisui u çua nga Fryma në shkretëtirë, që të tundohej.» Ai ishte me të pandashmërisht, ndërsa kryente veprat e tij të mrekullueshme; sepse thuhet: «Në qoftë se unë i dëboj demonët me Frymën e Perëndisë.» Dhe nuk e la kur ai u ngjall prej së vdekurish; sepse, kur po ripërtërinte njeriun dhe, duke fryrë mbi fytyrën e dishepujve, po rivendoste hirin, që kishte ardhur nga fryma e Perëndisë dhe që njeriu e kishte humbur, çfarë tha Zoti? «Merrni Frymën e Shenjtë; atyre që t'ua falni mëkatet, u falen; dhe atyre që t'ua mbani, u mbahen.» Dhe a nuk është e qartë dhe e pakundërshtueshme se rregullimi i Kishës kryhet me anë të Frymës? Sepse Ai vuri, thuhet, «në kishë, së pari apostuj, së dyti profetë, së treti mësues, pastaj mrekulli, pastaj dhunti shërimesh, ndihma, qeverisje, larmi gjuhësh», sepse ky rend është caktuar sipas ndarjes së dhuntive që janë të Frymës.

40. Për më tepër, kushdo që e përdor me kujdes arsyen do të gjejë se, edhe në çastin e shfaqjes së pritur të Zotit nga qielli, Fryma e Shenjtë nuk do të mbetet, siç mendojnë disa, pa asnjë detyrë për të kryer; përkundrazi, edhe në ditën e zbulimit të tij, kur i bekuari dhe i vetmi Sundimtar do të gjykojë botën me drejtësi, Fryma e Shenjtë do të jetë e pranishme bashkë me të. Sepse kush është aq i paditur për të mirat që Perëndia u ka përgatitur atyre që janë të denjë, sa të mos e dijë se kurora e të drejtëve është hiri i Frymës, që në atë ditë do të jepet në masë më të bollshme e më të përsosur, kur lavdia shpirtërore do t'i shpërndahet secilit në përpjesëtim me sa burrërisht do të jetë sjellë? Sepse ndër lavditë e shenjtorëve janë «shumë banesa» në shtëpinë e Atit, domethënë ndryshime dinjitetesh; sepse, ashtu si «ylli ndryshon nga ylli në lavdi, kështu është edhe ngjallja e të vdekurve». Ata, pra, që u vulosën nga Fryma për ditën e shpengimit dhe që i ruajnë të pastra e të papakësuara frytet e para që morën prej Frymës, janë ata që do të dëgjojnë fjalët: «Të lumtë, shërbëtor i mirë e besnik; ke qenë besnik në pak gjëra, do të të vë përmbi shumë gjëra.» Po ashtu, ata që e kanë hidhëruar Frymën e Shenjtë me ligësinë e udhëve të tyre, ose që nuk kanë punuar për Atë që u dha, do të privohen nga ç'kanë marrë, dhe hiri i tyre do t'u kalojë të tjerëve; ose, sipas njërit prej ungjillorëve, do të çahen madje krejtësisht më dysh, ku çarja më dysh do të thotë ndarje e plotë nga Fryma. Trupi nuk ndahet, që një pjesë të dorëzohet për ndëshkim dhe një pjesë të lihet e lirë; sepse, kur ka mëkatuar e tëra, do të ishte si përrallat e vjetra, dhe e padenjë për një gjykatës të drejtë, që vetëm gjysma të pësojë ndëshkimin. As shpirti nuk pritet më dysh, ai shpirt që në tërësinë e vet e ka prirjen mëkatare gjithkund dhe që e kryen ligësinë në bashkëveprim me trupin. Çarja më dysh, siç e vura në dukje, është ndarja e përjetshme e shpirtit nga Fryma. Sepse tani, ndonëse Fryma nuk pranon të përzihet me të padenjët, megjithatë duket në njëfarë mënyre se është e pranishme me ata që një herë u vulosën, duke pritur shpëtimin që vjen pas kthimit të tyre; por atëherë do të shkëputet krejtësisht nga shpirti që ka ndotur hirin e saj. Për këtë arsye «në Had askush nuk rrëfen; në vdekje askush nuk e kujton Perëndinë», sepse ndihma e Frymës nuk është më e pranishme. Si mund të mendohet, pra, se gjyqi kryhet pa Frymën e Shenjtë, kur fjala tregon se Ai vetë është shpërblimi i të drejtëve (aty ku, në vend të kaparit, jepet ajo që është e përsosur), dhe se humbja e tij është dënimi i parë i mëkatarëve, kur privohen nga ajo që u duket se kanë? Por prova më e madhe e bashkimit të Frymës me Atin dhe me Birin është se thuhet për të se ka të njëjtën marrëdhënie me Perëndinë që ka fryma brenda nesh me secilin prej nesh. «Sepse cili njeri», thuhet, «i njeh gjërat e njeriut, veç frymës së njeriut që është në të? Kështu edhe gjërat e Perëndisë nuk i njeh askush, veç Frymës së Perëndisë.»

Për këtë pikë kam thënë mjaft.

§ XVII — Kundër atyre që thonë se Fryma e Shenjtë nuk duhet të numërohet bashkë me Atin e Birin, por nën ta. Në të, veç kësaj, jepet edhe një paraqitje e përmbledhur e besimit rreth nënnumërimit të drejtë

41. Se ç'quajnë ata nënnumërim dhe në ç'kuptim e përdorin këtë fjalë, vështirë se mund të merret me mend. Dihet mirë se kjo fjalë u fut në gjuhën tonë nga «urtësia e botës»; por tani na duhet të shqyrtojmë nëse ajo ka ndonjë lidhje të drejtpërdrejtë me çështjen që po diskutojmë. Ata që janë mjeshtër në hetime të kota na thonë se disa emra janë të përgjithshëm dhe me kuptim shumë të gjerë, kurse të tjerë janë më të veçantë, dhe se shtrirja e disave është më e kufizuar se e të tjerëve. Kështu, «qenia» është emër i përgjithshëm, që thuhet për të gjitha gjërat, si të gjallat ashtu edhe të pajetat; kurse «gjallesa» është më e veçantë, sepse thuhet për më pak gjëra se e para, ndonëse për më shumë se ato që përfshihen nën të, sepse rrok si natyrën e arsyeshme ashtu edhe atë të paarsyeshme. Përsëri, «lloji njerëzor» është më i veçantë se «gjallesa», e «njeriu» më i veçantë se «lloji njerëzor», kurse nën «njeriun» qëndron individi, Pjetri, Pavli a Joani. A duan të thonë, pra, me nënnumërim ndarjen e së përgjithshmes në pjesët e saj të nënrenditura? Por do të ngurroja të besoja se kanë arritur një shkallë të tillë marrëzie sa të pohojnë se Perëndia i gjithësisë ndahet në pjesë të nënrenditura, si të ishte ndonjë cilësi e përgjithshme që kapet vetëm me arsye e që s'ka ekzistencë të vërtetë në asnjë hipostazë, dhe se pastaj kjo nënndarje quhet nënnumërim. Këtë vështirë se do ta thoshin as njerëzit e çmendur nga melankolia, sepse, përveç paperëndishmërisë së saj, ata ngrenë pikërisht argumentin e kundërt me atë që vetë pohojnë. Sepse nënndarjet janë të së njëjtës qenie me atë prej së cilës janë ndarë. Vetë dukshmëria e kësaj gjëje pa kuptim na e vështirëson gjetjen e argumenteve për të hedhur poshtë paarsyen e tyre. Kështu, marrëzia e tyre, në të vërtetë, u kthehet në përfitim, ashtu si trupat e butë e të njomë që s'bëjnë qëndresë dhe prandaj s'mund të goditen fort. Është e pamundur të përgënjeshtrosh me forcë një marrëzi kaq të dukshme. E vetmja rrugë që na mbetet është të kalojmë në heshtje pranë paperëndishmërisë së tyre të neveritshme. Megjithatë, dashuria jonë për vëllezërit dhe ngulmimi i kundërshtarëve tanë e bëjnë heshtjen të pamundur.

42. Çfarë pohojnë ata? Vështroni fjalët e mashtrimit të tyre. «Ne pohojmë se bashkënumërimi u përshtatet gjërave me dinjitet të barabartë, kurse nënnumërimi atyre që priren drejt një shkalle më të ulët.» Përse, ia ktheva, e thoni këtë? Nuk arrij ta kuptoj urtësinë tuaj të jashtëzakonshme. A doni të thoni se ari numërohet bashkë me arin, kurse plumbi është i padenjë për bashkënumërim dhe, për shkak të lirësisë së lëndës, i nënnumërohet arit? A i jepni, pra, numrit kaq shumë rëndësi sa të mund të ngrejë vlerën e asaj që është e lirë, ose të shkatërrojë dinjitetin e asaj që është e vlefshme? Prandaj, sërish, do ta numëroni arin nën gurët e çmuar, e ata gurë të çmuar që janë më të vegjël dhe pa shkëlqim, nën ata që janë më të mëdhenj e me ngjyrë më të ndritshme. Po çfarë nuk do të thonë njerëz që s'e kalojnë kohën me asgjë tjetër veçse «për të treguar a për të dëgjuar ndonjë gjë të re»? Le të radhiten që tani e tutje këta përkrahës të paperëndishmërisë bashkë me stoikët e epikurianët. Si mund të ketë, pra, ndonjë nënnumërim të gjërave më pak të vlefshme përkundrejt atyre shumë të vlefshme? Si mund të numërohet një obol bronzi nën një stater ari? «Sepse», përgjigjen ata, «nuk themi se kemi dy monedha, por një e një.» Po cila prej tyre i nënnumërohet tjetrës? Secila përmendet njësoj. Po të numërosh secilën më vete, i bën të barabarta në vlerë, ngaqë i numëron njësoj. Por po t'i bashkosh, ua njëson vlerën, ngaqë i numëron njërën me tjetrën. Por nëse nënnumërimi i takon asaj që numërohet e dyta, atëherë numëruesi është i lirë të nisë numërimin nga monedha prej bronzi. Le ta kalojmë, megjithatë, përgënjeshtrimin e padijes së tyre dhe ta kthejmë fjalën te çështja kryesore.

43. A pohoni se Biri numërohet nën Atin, e Fryma nën Birin, apo e kufizoni nënnumërimin tuaj vetëm te Fryma? Nëse, nga ana tjetër, këtë nënnumërim ia zbatoni edhe Birit, ringjallni po atë doktrinë të paperëndishme: mospërngjasimin e qenies, ultësinë e rangut, ardhjen në ekzistencë në një kohë të mëvonshme. Dhe, njëherë e përgjithmonë, me këtë fjalë të vetme, do t'i vini përsëri haptazi në qarkullim të gjitha blasfemitë kundër të Vetëmlindurit. Të hedhësh poshtë këto blasfemi do të ishte punë më e gjatë se ç'lejon qëllimi im i tanishëm; dhe jam edhe më pak i detyruar ta marr përsipër, sepse këtë paperëndishmëri e kam hedhur poshtë gjetkë, sa kam mundur më mirë. Nëse, nga ana tjetër, mendojnë se nënnumërimi vlen vetëm për Frymën, duhet të mësojnë se për Frymën flitet bashkë me Zotin pikërisht në të njëjtën mënyrë si për Birin bashkë me Atin. «Emri i Atit e i Birit edhe i Frymës së Shenjtë» përcillet po në atë mënyrë, dhe, sipas bashkërenditjes së fjalëve që na jepen në pagëzim, lidhja e Frymës me Birin është e njëjtë me atë të Birit me Atin. Dhe nëse Fryma është e bashkërenditur me Birin, e Biri me Atin, është e qartë se Fryma është e bashkërenditur edhe me Atin. Kur, pra, emrat janë vënë në një e të njëjtin varg të bashkërenditur, ku mbetet vend të flitet nga njëra anë për bashkënumërim e nga tjetra për nënnumërim? Madje, pa asnjë përjashtim, cila gjë e ka humbur ndonjëherë natyrën e vet duke u numëruar? A nuk është e vërtetë se gjërat, kur numërohen, mbeten ato që ishin nga natyra dhe që në fillim, kurse numri është marrë ndër ne si shenjë që tregon shumësinë e gjërave? Sepse disa trupa i numërojmë, disa i masim e disa i peshojmë; ata që janë nga natyra të pandërprerë i kapim me masë, atyre që janë të ndara u zbatojmë numrin (përveç atyre që, për shkak të hollësisë së tyre, maten), kurse sendet e rënda i dallojmë nga animi i peshores. Megjithatë, nga kjo nuk rrjedh se, meqë kemi shpikur për lehtësinë tonë shenja që na ndihmojnë të arrijmë te njohja e sasisë, kemi ndryshuar rrjedhimisht natyrën e gjërave që ato përfaqësojnë. Për gjërat që peshohen nuk themi se «peshohen nën» njëra-tjetrën, edhe sikur njëra të jetë ar e tjetra kallaj; as për gjërat që maten nuk themi se «maten nën» njëra-tjetrën; e kështu, po njësoj, nuk do të themi se «numërohen nën» gjërat që numërohen. Dhe nëse asnjë prej gjërave të tjera nuk pranon nënnumërim, si mund të pohojnë se Fryma duhet të nënnumërohet? Ngaqë lëngojnë nga një sëmundje pagane, ata përfytyrojnë se gjërat më të ulëta, qoftë për nga shkalla e rangut, qoftë për nga nënshtrimi i qenies, duhet të nënnumërohen.

§ XVIII — Se si, duke rrëfyer tri hipostazat, e ruajmë dogmën e devotshme të Monarkisë (të një burimi hyjnor të vetëm). Këtu përgënjeshtrohen edhe ata që pohojnë se Fryma nënnumërohet, pra numërohet si e nënrenditur

44. Kur na e dorëzoi formulën e Atit, të Birit dhe të Frymës së Shenjtë, Zoti ynë nuk e lidhi dhuratën me numër. Nuk tha «në të Parin, në të Dytin dhe në të Tretin», as «në një, në dy e në tre», por na dha dhuntinë e njohjes së besimit që të çon në shpëtim, me anë të emrave të shenjtë. Kështu që ajo që na shpëton është besimi ynë. Numri është shpikur si një shenjë që tregon sasinë e sendeve. Por këta njerëz, që sjellin shkatërrim mbi veten e tyre nga çdo burim i mundshëm, e kanë kthyer kundër besimit edhe vetë aftësinë për të numëruar. Asgjë tjetër nuk pëson ndonjë ndryshim si pasojë e shtimit të numrit, e megjithatë këta njerëz, kur bëhet fjalë për natyrën hyjnore, e nderojnë numrin, që të mos e kalojnë kufirin e nderit që i takon Paraklitit. Por, o zotërinj shumë të urtë, le të jetë i paafrueshmi krejtësisht mbi numrin dhe përtej tij, ashtu si hebrenjtë, në përnderimin e tyre të lashtë, e shkruanin emrin e pashqiptueshëm të Perëndisë me shkronja të veçanta, duke u përpjekur kështu të tregonin epërsinë e tij të pafund. Numëro, po të duhet; por nuk duhet t'i bësh dëm besimit duke numëruar. Ose le të nderohet e pashprehshmja me heshtje, ose le të numërohen gjërat e shenjta në pajtim me besimin e vërtetë. Është një Perëndi dhe Atë, një i Vetëmlindur, dhe një Frymë e Shenjtë. Ne e shpallim secilën prej hipostazave veç e veç; dhe, kur na duhet të numërojmë, nuk e lëmë një aritmetikë të paditur të na rrëmbejë drejt idesë së shumë perëndive.

45. Sepse ne nuk numërojmë me anë të mbledhjes, duke u rritur pak nga pak, prej njësisë në shumësi, e duke thënë një, dy e tre, as të parin, të dytin e të tretin. Sepse «Unë», Perëndia, «jam i pari, edhe unë jam i fundit». Dhe deri më sot, madje as tani, nuk kemi dëgjuar kurrë për një Perëndi të dytë. Duke adhuruar, siç bëjmë, Perëndi prej Perëndie, ne edhe rrëfejmë dallimin e Personave, edhe njëkohësisht i qëndrojmë Monarkisë. Ne nuk e copëtojmë teologjinë në një shumësi të ndarë, sepse një Formë e vetme, si të thuash, e bashkuar në pandryshueshmërinë e Hyjnisë, soditet te Perëndia Atë dhe te Perëndia i Vetëmlindur. Sepse Biri është në Atin dhe Ati në Birin; sepse i tillë siç është njëri, i tillë është edhe tjetri, dhe i tillë siç është tjetri, i tillë është edhe njëri; dhe këtu qëndron Njësia. Kështu që, sipas dallimit të Personave, të dy janë një dhe një, kurse sipas përbashkësisë së Natyrës, janë një. Atëherë, pra, po të jenë një e një, si nuk dalin dy perëndi? Sepse flasim për një mbret dhe për shëmbëlltyrën e mbretit, jo për dy mbretër. Madhështia nuk çahet më dysh, as lavdia nuk ndahet. Sundimi dhe pushteti mbi ne është një, dhe kështu doksologjia që i drejtojmë ne nuk është e shumtë, por një; sepse nderi që i jepet shëmbëlltyrës kalon te prototipi. Dhe, ashtu siç është shëmbëlltyra në një rast prej imitimit, po ashtu është Biri në rastin tjetër për nga natyra; dhe, ashtu si në veprat e artit ngjashmëria varet nga forma, po ashtu, kur bëhet fjalë për natyrën hyjnore dhe të thjeshtë, bashkimi qëndron në përbashkësinë e Hyjnisë. Për më tepër, një është Fryma e Shenjtë, dhe për Të flasim veç e veç, e bashkuar siç është me Atin e vetëm nëpërmjet Birit të vetëm, dhe duke e plotësuar nëpërmjet Vetes Trininë e adhurueshme dhe të bekuar. Marrëdhënia e ngushtë e Saj me Atin dhe me Birin shpallet mjaftueshëm ngaqë Ajo nuk renditet mes shumësisë së krijesave, por për Të flitet veç e veç; sepse Ajo nuk është një nga të shumtët, por Një e vetme. Sepse, ashtu si ka një Atë të vetëm dhe një Bir të vetëm, po ashtu ka një Frymë të Shenjtë të vetme. Për rrjedhojë, Ajo është aq larg Natyrës së krijuar, sa arsyeja kërkon që njësia të qëndrojë larg trupave të përbërë e të shumtë; dhe Ajo është bashkuar me Atin dhe me Birin ashtu siç ka njësia afri me njësinë.

46. Dhe provat tona për përbashkësinë natyrore nuk rrjedhin vetëm nga ky burim, por edhe ngaqë për Të thuhet se është «prej Perëndisë»; jo pikërisht në atë kuptim në të cilin «të gjitha janë prej Perëndisë», por në kuptimin se del prej Perëndisë, jo me anë të lindjes, si Biri, por si Frymë e gojës së Tij. Por «goja» në asnjë mënyrë nuk është gjymtyrë, as Fryma nuk është frymë që tretet; përkundrazi, fjala «gojë» përdoret aq sa mund t'i përshtatet Perëndisë, kurse Fryma është një Qenie që ka jetë, e pajisur me fuqinë më të lartë të shenjtërimit. Kështu bëhet e qartë lidhja e ngushtë, ndërkohë që ruhet mënyra e ekzistencës së pashprehshme. Për më tepër, Ajo quhet «Fryma e Krishtit», meqë për nga natyra është e lidhur ngushtë me Të. Prandaj «Në qoftë se dikush nuk e ka Frymën e Krishtit, ky nuk është i Tij». Kështu, vetëm Ajo e lavdëron denjësisht Zotin, sepse, thuhet, «Ai do të më lavdërojë», jo si krijesa, por si «Fryma e së vërtetës», duke e shfaqur qartë të vërtetën në Vetvete, dhe, si Fryma e urtësisë, duke zbuluar në madhështinë e Vet «Krishtin, Fuqinë e Perëndisë dhe urtësinë e Perëndisë». Dhe si Paraklit, Ajo shpreh në Vetvete mirësinë e Paraklitit që e dërgoi, dhe në dinjitetin e Vet shfaq madhështinë e Atij prej të Cilit doli. Ka, pra, nga njëra anë një lavdi natyrore, ashtu si drita është lavdia e diellit; dhe nga ana tjetër një lavdi që jepet me gjykim e me vullnet të lirë, nga jashtë (ab extra), mbi ata që janë të denjë. Kjo e fundit është e dyfishtë. «Biri», thuhet, «nderon të atin, dhe shërbëtori të zotin e vet». Nga këto të dyja, njërën, atë të shërbëtorit, e jep krijesa; tjetrën, që mund të quhet e afërta, e përmbush Fryma. Sepse, ashtu si Zoti ynë tha për Veten, «Të lavdërova mbi tokë; e mbarova veprën që Ti më dhe të bëj», po ashtu për Paraklitin thotë «Ai do të më lavdërojë, sepse do të marrë prej së imes dhe do t'jua tregojë juve». Dhe, ashtu si Biri lavdërohet nga Ati kur Ai thotë «Edhe e lavdërova, edhe përsëri do ta lavdëroj», po ashtu Fryma lavdërohet nëpërmjet përbashkësisë së Saj me Atin dhe me Birin, dhe nëpërmjet dëshmisë së të Vetëmlindurit kur Ai thotë «Çdo mëkat dhe blasfemi do t'u falet njerëzve; por blasfemia kundër Frymës së Shenjtë nuk do t'u falet njerëzve».

47. Dhe kur, me anë të fuqisë që na ndriçon, i ngulim sytë te bukuria e shëmbëlltyrës së Perëndisë së padukshme, dhe nëpërmjet shëmbëlltyrës ngrihemi lart drejt bukurisë më të lartë të pamjes së arketipit, atëherë, mendoj, Fryma e njohjes është me ne në mënyrë të pandashme. Ajo, në Vetvete, u jep fuqinë për të soditur Shëmbëlltyrën atyre që e duan vegimin e së vërtetës, pa e bërë shfaqjen nga jashtë, por duke i prirë, në Vetvete, drejt njohjes së plotë. «Askush nuk e njeh Atin, veç Birit». Dhe kështu, «askush nuk mund të thotë se Jisui është Zot, veçse në Frymën e Shenjtë». Sepse nuk thuhet «me anë të Frymës», por «në Frymën»; dhe «Perëndia është Frymë, dhe ata që e adhurojnë duhet ta adhurojnë në frymë e në të vërtetë», siç është shkruar «në dritën Tënde do të shohim dritë», domethënë me anë të ndriçimit të Frymës, «drita e vërtetë që ndriçon çdo njeri që vjen në botë». Prej kësaj del se në Vetvete Ajo tregon lavdinë e të Vetëmlindurit, dhe mbi adhuruesit e vërtetë Ajo, në Vetvete, jep njohjen e Perëndisë. Kështu, udha e njohjes së Perëndisë shkon prej një Fryme të vetme, nëpërmjet një Biri të vetëm, te një Atë i vetëm; dhe anasjelltas, Mirësia natyrore, Shenjtëria e qenësishme dhe Dinjiteti mbretëror shtrihen prej Atit, nëpërmjet të Vetëmlindurit, te Fryma. Kështu ka edhe pranim të hipostazave, edhe nuk humbet dogma e vërtetë e Monarkisë. Nga ana tjetër, ata që e mbështesin nënnumërimin e tyre duke folur për të parin, të dytin e të tretin, duhet të marrin vesh se në teologjinë e panjollë të të krishterëve po fusin politeizmin e gabimit pagan. Asnjë përfundim tjetër nuk mund të arrihet me dredhinë mizore të nënnumërimit, veç rrëfimit të një Perëndie të parë, të dytë e të tretë. Për ne mjafton radha e caktuar prej Zotit. Ai që e ngatërron këtë radhë, do të jetë po aq fajtor për shkeljen e ligjit sa edhe paganët e paudhë.

Tashmë është thënë mjaft për të provuar, kundër gabimit të tyre, se përbashkësia e Natyrës nuk shpërbëhet aspak nga mënyra e nënnumërimit. Le t'i bëjmë, megjithatë, një lëshim kundërshtarit tonë grindavec dhe mendjedobët, dhe le të pranojmë se ajo që është e dyta ndaj diçkaje thuhet se i nënnumërohet asaj. Tani le të shohim ç'del prej kësaj. «Njeriu i parë», thuhet, «është prej dheut, prej balte; njeriu i dytë është Zoti prej qiellit». Përsëri, «nuk qe e para ajo shpirtërorja, por ajo natyrorja, dhe pastaj ajo shpirtërorja». Në qoftë se, pra, e dyta i nënnumërohet së parës, dhe ajo që nënnumërohet është më e ulët në dinjitet se ajo së cilës iu nënnumërua, atëherë, sipas jush, shpirtërorja është më e ulët në nder se natyrorja, dhe njeriu qiellor më i ulët se njeriu i dheut.

§ XIX — Kundër atyre që pohojnë se Fryma nuk duhet lavdëruar

48. «Le të jetë kështu, kundërshtojnë, por lavdia kurrsesi nuk i takon Frymës aq plotësisht, sa të kërkojë që ne ta lartësojmë me doksologji.» Prej nga, pra, do të merrnim ne prova për dinjitetin e Frymës, që «kapërcen çdo kuptim», po të mos e çmonin kundërshtarët tanë bashkësinë e Saj me Atin dhe me Birin si të vlefshme për të dëshmuar shkallën e Saj? Sidoqoftë, ne mundemi, deri diku, ta rrokim me arsye madhështinë e natyrës së Saj dhe fuqinë e Saj të paafrueshme, duke vështruar kuptimin e emrit të Saj, madhësinë e veprimeve të Saj dhe dhuratat e Saj të mira që na falen, ose më saktë mbarë krijesës. Ajo quhet Frymë, ashtu si thuhet «Perëndia është Frymë» dhe «fryma e flegrave tona, i vajosuri i Zotit». Ajo quhet e shenjtë, ashtu si i shenjtë është Ati dhe i shenjtë është Biri; sepse te krijesa shenjtëria vjen nga jashtë, kurse te Fryma shenjtëria është vetë përmbushja e natyrës, dhe pikërisht për këtë Ajo përshkruhet jo si e shenjtëruar, por si shenjtëruese. Ajo quhet e mirë, ashtu si i mirë është Ati, dhe i mirë është Ai që u lind prej të Mirit, kurse te Fryma mirësia është vetë thelbi i Saj. Ajo quhet e drejtë, ashtu si «Zoti është i drejtë», sepse Ajo vetë është e vërteta dhe vetë është Drejtësia, pa asnjë shmangie e pa u prirur as nga njëra anë as nga tjetra, për shkak të pandryshueshmërisë së thelbit të Saj. Ajo quhet Paraklit, si i Vetëmlinduri, sikurse thotë Ai vetë: «Do t'i lutem Atit, dhe Ai do t'ju japë një Ngushëllues tjetër.» Kështu, Fryma i mban këta emra bashkë me Atin dhe me Birin, dhe i merr këta tituj nga afëria e Saj e natyrshme dhe e ngushtë me ta. Prej nga tjetër do të mund të rridhnin? Përsëri, Ajo quhet mbretërore, Frymë e së vërtetës dhe Frymë e urtësisë. «Fryma e Perëndisë», thuhet, «më ka bërë», dhe Perëndia e mbushi Betsaleelin me «Frymën hyjnore të urtësisë, të mençurisë dhe të dijes». Emra të tillë janë tejet të lartë e të fuqishëm, por nuk e tejkalojnë lavdinë e Saj.

49. Po veprimet e Saj, cilat janë? Të pashprehshme për nga madhështia dhe të panumërta për nga shumësia. Si do të krijojmë ne një përfytyrim për atë që shtrihet përtej shekujve? Cilat ishin veprimet e Saj përpara krijesës që ne mund ta marrim me mend? Sa i madh është hiri që i fali krijesës? Cila është fuqia që Ajo ushtron mbi shekujt që do të vijnë? Ajo ishte; Ajo ishte që përpara; Ajo ishte bashkë me Atin dhe me Birin përpara shekujve. Prandaj, edhe sikur të mund të përfytyrosh diçka përtej shekujve, Frymën do ta gjesh gjithnjë e më lart e më përtej. Dhe po të mendosh për krijesën, fuqitë e qiejve i përforcoi Fryma, dhe ky përforcim kuptohet si paaftësia e tyre për të rënë nga e mira. Sepse pikërisht prej Frymës i marrin këto fuqi afërinë e tyre të ngushtë me Perëndinë, paaftësinë për t'u kthyer drejt së keqes dhe qëndrimin e tyre në lumëri. A është ardhja e Krishtit? Fryma është pararendëse. A është prania e mishëruar? Fryma është e pandashme. Kryerja e mrekullive dhe dhuratat e shërimit janë me anë të Frymës së Shenjtë. Demonët i dëboi Fryma e Perëndisë. Djalli u asgjësua nga prania e Frymës. Falja e mëkateve u dha me dhuratën e Frymës, sepse «u latë, u shenjtëruat ... në emrin e Zotit Jisu Krisht dhe në Frymën e Shenjtë të Perëndisë sonë». Afëria e ngushtë me Perëndinë vjen me anë të Frymës, sepse «Perëndia dërgoi në zemrat tuaja Frymën e Birit të Tij, që thërret: ‹Abba, o Atë!›». Ngjallja e të vdekurve kryhet me anë të veprimit të Frymës, sepse «Dërgon Frymën Tënde dhe ata krijohen; dhe përtërin faqen e dheut». Në qoftë se këtu krijimi mund të merret si kthimi i të ndjerëve sërish në jetë, atëherë a nuk është i fuqishëm veprimi i Frymës, që është për ne dhuruesja e jetës që pason ngjalljen dhe që i përshtat shpirtrat tanë me jetën shpirtërore të botës tjetër? Ose, në qoftë se këtu me krijim nënkuptohet kalimi i atyre që në këtë jetë kanë rënë në mëkat drejt një gjendjeje më të mirë, domethënë përtëritja që ndodh në këtë jetë dhe shndërrimi prej jetës sonë tokësore e shqisore në jetesën qiellore, që kryhet në ne me anë të Frymës, atëherë shpirtrat tanë lartësohen deri në kulmin e mahnitjes. Kështu kuptohet sipas përdorimit të Shkrimit, si te fjalët e Pavlit: «Në qoftë se ndonjë është në Krishtin, është krijesë e re.» Me këto mendime para nesh, a duhet të druajmë se po i kalojmë kufijtë e duhur me tepërinë e nderimit që i kushtojmë? A nuk duhet përkundrazi të druajmë se mos, edhe pse na duket se i japim emrat më të lartë që mund t'i konceptojë mendja e njeriut ose t'i shqiptojë gjuha e tij, mendimet tona për Të i lëmë të mbeten tepër të ulëta?

Është Fryma që thotë, ashtu si thotë Zoti: «Zbrit dhe shko bashkë me ta, pa dyshuar aspak, sepse unë i kam dërguar.» A janë këto fjalë të një vartësi, apo të dikujt që druan? «Veçomëni Varnavën dhe Saulin për veprën për të cilën i kam thirrur.» A flet kështu një skllav? Dhe Isaia thotë: «Zoti Perëndi dhe Fryma e Tij më dërgoi», dhe «Fryma zbriti prej Zotit dhe i udhëhoqi». Dhe të lutem, mos e kupto sërish këtë udhëheqje si ndonjë shërbim të përulur, sepse Fjala dëshmon se ishte vepër e Perëndisë: «E udhëhoqe popullin Tënd», thuhet, «si një kope», dhe «Ti që e udhëheq Josifin si një kope», dhe «I priu me siguri, kështu që nuk patën frikë». Kështu, kur të dëgjosh se, sapo të vijë Ngushëlluesi, do t'jua kujtojë dhe «do t'ju udhëheqë drejt gjithë së vërtetës», mos e shtrembëro domethënien.

50. Por thuhet se «Ai ndërmjetëson për ne». Prej kësaj, pra, del se, ashtu si lutësi është më i ulët se bamirësi, po aq Fryma është më e ulët në dinjitet se Perëndia. Por a nuk ke dëgjuar kurrë për të Vetëmlindurin se Ai «është në të djathtën e Perëndisë, që edhe ndërmjetëson për ne»? Prandaj, as për shkak se Fryma është në ty (në qoftë se vërtet është fare në ty), as për shkak se Ajo na mëson ne që ishim të verbuar dhe na udhëheq drejt zgjedhjes së asaj që na bën dobi, mos lejo, pra, që për këtë arsye të privohesh nga mendimi i drejtë dhe i shenjtë për Të. Sepse ta bësh dashamirësinë e bamirësit tënd shkak mosmirënjohjeje, do të ishte vërtet një tepri e skajshme padrejtësie. «Mos e hidhëroni Frymën e Shenjtë.» Dëgjo fjalët e Stefanit, frytit të parë të dëshmorëve, kur qorton popullin për kryengritjen dhe mosbindjen e tij: «Ju gjithnjë», thotë ai, «i kundërviheni Frymës së Shenjtë»; dhe përsëri Isaia: «Ata e hidhëruan Frymën e Tij të Shenjtë, prandaj Ai u kthye në armik të tyre»; dhe në një vend tjetër: «shtëpia e Jakovit e zemëroi Frymën e Zotit». A nuk tregojnë këto fjalë një pushtet urdhërues? Ia lë gjykimit të lexuesve të mi të vendosin se ç'mendim duhet të mbajmë kur i dëgjojmë këto fjalë: a duhet ta quajmë Frymën një vegël, një të nënshtruar, të një shkalle me krijesën dhe një bashkëshërbëtor tonin, apo, përkundrazi, a nuk është për veshët e njerëzve të përshpirtshëm vetëm pëshpëritja e kësaj blasfemie tejet e rëndë? A e quan Frymën shërbëtor? Por, thuhet, «shërbëtori nuk e di ç'bën i zoti i tij»; e megjithatë Fryma i njeh gjërat e Perëndisë, ashtu si «fryma e njeriut që është në të».

§ XX — Kundër atyre që pohojnë se Fryma nuk është as në gradën e një shërbëtori, as të një zoti, por në atë të një njeriu të lirë

51. Thonë se nuk është as skllav, as zot, por i lirë. O pandjeshmëri e tmerrshme, o guxim i mjerueshëm i atyre që e pohojnë këtë! A të vajtoj më fort tek ata padijen apo blasfeminë e tyre? Ata përpiqen të fyejnë mësimet për natyrën hyjnore, duke i krahasuar me ato njerëzore, dhe kërkojnë t'ia përshtatin natyrës së pashprehshme të Perëndisë atë zakon të rëndomtë të jetës njerëzore, sipas të cilit dallimi i shkallëve është i ndryshueshëm. Por nuk e vënë re se ndër njerëz askush nuk është skllav nga natyra. Sepse njerëzit ose vihen nën zgjedhën e skllavërisë me pushtim, si kur zihen robër në luftë; ose skllavërohen për shkak të varfërisë, siç i shtypi Faraoni egjiptianët; ose, me një ekonomi të urtë e të fshehtë, fëmijët më të këqij, me urdhër të etërve, dënohen t'u shërbejnë më të urtëve dhe më të mirëve. Dhe këtë, kushdo që i shqyrton drejt rrethanat, do ta quante jo dënim, por dobi. Sepse është më e dobishme që njeriu që s'ka në vetvete asnjë parim të natyrshëm sundimi, për mungesë zgjuarsie, të bëhet pronë e një tjetri. Kështu, i drejtuar nga arsyeja e zotit të vet, do të jetë si qerre me qerrëtar, ose si barkë me timonier të ulur te timoni. Për këtë arsye Jakovi, me bekimin e të atit, u bë zot i Esaut, që biri i marrë të përfitonte, edhe pa e dashur, nga i vëllai i urtë, sepse i mungonte mendja, rojtarja e vet. Prandaj Kanaani do të jetë «shërbëtor i vëllezërve të tij», sepse, meqë i ati, Hami, ishte i pamend, mbeti i pamësuar në virtyt. Në këtë botë, pra, kështu bëhen skllevër njerëzit, kurse ata që i kanë shpëtuar varfërisë a luftës, ose që s'kanë nevojë për kujdestarinë e të tjerëve, janë të lirë. Nga kjo del se, edhe pse njëri quhet zot e tjetri shërbëtor, prapëseprapë, si për barazinë tonë të ndërsjellë në gradë, ashtu edhe si pronë e Krijuesit tonë, jemi të gjithë bashkëskllevër. Po në atë botë tjetër, çfarë mund të nxjerrësh nga robëria? Sepse, sapo u krijuan, filloi robëria. Trupat qiellorë nuk ushtrojnë asnjë pushtet mbi njëri-tjetrin, sepse s'i nxit ambicia. Por të gjithë përkulen para Perëndisë dhe i japin njësoj druajtjen që i takon si zot dhe lavdinë që i përket si Krijues. Sepse «biri nderon të atin dhe shërbëtori zotin e tij», dhe Perëndia kërkon nga të gjithë njërën prej këtyre dy gjërave. Sepse «nëse, pra, jam Atë, ku është nderi im? E nëse jam zot, ku është frika ndaj meje?» Përndryshe, jeta e të gjithë njerëzve, po të mos ishte nën mbikëqyrjen e një zoti, do të ishte fort e mjerueshme. Kështu është gjendja e fuqive apostate, të cilat, ngaqë ngurtësojnë qafën kundër Perëndisë së tërëfuqishme, i hedhin tej frerët e robërisë së tyre. Dhe kjo nuk ndodh se natyra e tyre është e ndryshme, por ngaqë prirja e tyre është e pabindur ndaj Krijuesit. Kë quan, pra, të lirë? Atë që s'ka mbret? Atë që s'ka as fuqinë për të sunduar një tjetër, as gatishmërinë për t'u sunduar? Ndër të gjitha qeniet që ekzistojnë, s'gjendet asnjë natyrë e tillë. Të ushqesh një përfytyrim të tillë për Frymën është blasfemi e qartë. Në qoftë se është krijesë, atëherë sigurisht që shërben bashkë me gjithë të tjerët, sepse, siç thuhet, «të gjitha janë shërbëtorët e tu». Por në qoftë se është mbi krijimin, atëherë merr pjesë në mbretërim.

§ XXI — Provë nga Shkrimi se Fryma quhet Zot

52. Po përse të korrim një fitore të padrejtë për çështjen tonë, duke u zënë rreth këtyre pyetjeve të pahijshme, kur e kemi në dorë ta provojmë me arsye më të larta se epërsia e lavdisë është e padiskutueshme? Në qoftë se, vërtet, përsërisim atë që na ka mësuar Shkrimi, ndoshta secili prej pnevmatomahëve (luftëtarëve kundër Frymës) do të ngrejë një britmë të lartë e të furishme, do të zërë veshët, do të kapë gurë ose çfarëdo gjëje tjetër që i bie ndër duar për armë, dhe do të sulet kundër nesh. Por ne s'duhet ta vëmë sigurinë tonë përpara së vërtetës. E kemi mësuar nga Apostulli: «Zoti i drejtoftë zemrat tuaja në dashurinë e Perëndisë dhe në pritjen e durueshme të Krishtit», mes shtrëngimeve tona. Cili është ai Zot që i drejton në dashurinë e Perëndisë dhe në pritjen e durueshme të Krishtit mes shtrëngimeve? Le të na përgjigjen ata njerëz që duan ta bëjnë skllav Frymën e Shenjtë. Sepse, po të kishte qenë fjala për Perëndinë Atë, do të kishte thënë me siguri: «Zoti të drejtoftë në dashurinë e Vet», ose, po të ishte për Birin, do të kishte shtuar: «në durimin e Vet». Le të kërkojnë, pra, se cili Person tjetër është i denjë të nderohet me titullin Zot. Dhe njësoj me këtë është ai vend tjetër: «Edhe Zoti ju bëftë të rriteni e të teproni në dashurinë për njëri-tjetrin dhe për të gjithë njerëzit, ashtu si edhe ne për ju; që t'i forcojë zemrat tuaja të paqortueshme në shenjtëri përpara Perëndisë, Atit tonë, në ardhjen e Zotit tonë Jisu Krisht bashkë me gjithë shenjtorët e Tij». Tani, cilit Zot i lutet ai që t'i forcojë zemrat e besimtarëve në Thesaloniki, të paqortueshme në shenjtëri përpara Perëndisë, Atit tonë, në ardhjen e Zotit tonë? Le të përgjigjen ata që e vënë Frymën e Shenjtë ndër frymërat shërbyese që dërgohen për shërbim. Nuk munden. Prandaj le të dëgjojnë edhe një dëshmi tjetër, që e quan qartë Frymën Zot. «Zoti», thuhet, «është ajo Frymë»; dhe përsëri: «ashtu si prej Zotit Frymë». Por, që të mos lë asnjë shkas për kundërshtim, po i sjell vetë fjalët e Apostullit: «Sepse deri në ditën e sotme po ai vel mbetet i pahequr në leximin e Besëlidhjes së Vjetër, vel që zhbëhet në Krishtin. ... Megjithatë, kur të kthehet te Zoti, veli do të hiqet. Tani Zoti është ajo Frymë». Pse flet kështu? Sepse ai që qëndron te kuptimi i zhveshur i shkronjës dhe merret aty me zbatimet e Ligjit, e ka, si të thuash, zemrën e mbështjellë me kuptimin hebraik të shkronjës, si me një vel; dhe kjo i ndodh ngaqë nuk e di se zbatimi trupor i Ligjit është shfuqizuar me praninë e Krishtit, meqë tani e tutje figurat kalojnë te realiteti. Kandilët bëhen të panevojshëm me ardhjen e diellit; dhe, kur shfaqet e vërteta, puna e Ligjit merr fund dhe profecia hesht. Kurse ai që është bërë i zoti të shohë deri në thellësinë e kuptimit të Ligjit dhe, pasi kalon nëpër errësirën e shkronjës si nëpër një vel, të arrijë brenda te gjërat e parrëfyeshme, i ngjan Moisiut që hiqte velin kur fliste me Perëndinë. Edhe ai kthehet nga shkronja te Fryma. Kështu, velit mbi fytyrën e Moisiut i përgjigjet errësira e mësimit të Ligjit, dhe soditjes shpirtërore i përgjigjet kthimi te Zoti. Ai, pra, që në leximin e Ligjit e heq shkronjën dhe kthehet te Zoti (dhe Zoti tani quhet Frymë), bëhet, për më tepër, si Moisiu, të cilit fytyra iu lavdërua nga shfaqja e Perëndisë. Sepse, ashtu si sendet që ndodhen pranë ngjyrave të ndritshme ngjyrosen edhe vetë nga shkëlqimi që përhapet përreth, po ashtu edhe ai që e ngul shikimin fort te Fryma, nga lavdia e Frymës shndërrohet disi në një shkëlqim më të madh, me zemrën si të ndezur nga një dritë që buron prej së vërtetës së Frymës. Dhe kjo është «të shndërruarit nga lavdia» e Frymës «në» lavdinë «e Tij» të vetën, jo në masë të kursyer, as zbehtë e turbullt, por ashtu si do të pritej të ishte kushdo që ndriçohet nga Fryma. A nuk i frikësohesh, o njeri, Apostullit, kur thotë: «Ju jeni tempulli i Perëndisë, dhe Fryma e Perëndisë banon në ju»? A do të kishte duruar ai ndonjëherë të nderonte me titullin «tempull» banesën e një skllavi? Si mund të flasë si dikush që e fyen dhe e përçmon Atë, ai që e quan Shkrimin «të frymëzuar nga Perëndia», sepse u shkrua me anë të frymëzimit të Frymës?

§ XXII — Vërtetimi i bashkësisë së natyrshme së Frymës nga qenia e saj e paafrueshme për mendjen, njësoj me Atin e Birin

53. Për më tepër, epërsia e pashoqe e natyrës së Frymës mësohet jo vetëm sepse ajo mban të njëjtin emërtim me Atin e Birin dhe merr pjesë në veprimet e tyre, por edhe sepse ajo, si Ati e Biri, është e paafrueshme për mendjen. Sepse fjalët që Zoti ynë thotë për Atin, se qëndron mbi e përtej çdo përfytyrimi njerëzor, dhe ato që thotë për Birin, po ato i thotë edhe për Frymën e Shenjtë. Thotë: «O Atë i drejtë, bota nuk të njohu». Këtu me fjalën «botë» nuk nënkupton tërësinë e ndërlikuar që përbëhet nga qielli e dheu, por këtë jetën tonë, që i nënshtrohet vdekjes dhe përballet me luhatje të panumërta. Dhe kur flet për vetveten, thotë: «Edhe pak kohë, dhe bota nuk më sheh më, por ju më shihni». Edhe këtu e zbaton fjalën «botë» për ata që janë të lidhur pas kësaj jete lëndore e mishore, e shohin të vërtetën vetëm me sytë e trupit dhe, për shkak të mosbesimit të tyre në ngjalljen, u caktuan të mos e shihnin më Zotin tonë me sytë e zemrës. Dhe të njëjtën gjë tha edhe për Frymën. Thotë: «Frymën e së vërtetës, të cilën bota nuk mund ta marrë, sepse as nuk e sheh, as nuk e njeh; por ju e njihni, sepse rri me ju». Sepse njeriu mishor, që kurrë nuk e ka ushtruar mendjen për soditje, por përkundrazi e mban të varrosur thellë në epshin e mishit, si në baltë, nuk ka fuqi të ngrejë sytë drejt dritës shpirtërore të së vërtetës. Kështu, bota, domethënë jeta e robëruar nga dëshirat e mishit, nuk mund ta marrë hirin e Frymës, ashtu si një sy i dobët nuk mund ta marrë dritën e një rrezeje dielli. Por Zoti, që me mësimin e tij dëshmoi për pastërtinë e jetës, u jep dishepujve të tij fuqinë që tani edhe ta shohin edhe ta soditin Frymën. Sepse «tashmë», thotë ai, «ju jeni të pastër me anë të fjalës që ju kam thënë», prandaj «bota nuk mund ta marrë, sepse nuk e sheh ... por ju e njihni, sepse rri me ju». Po kështu thotë Isaia: «Ai që shtriu dheun dhe atë që del prej tij, ai që i jep frymë popullit që rri mbi të, dhe Frymë atyre që e shkelin»; sepse ata që shkelin gjërat tokësore dhe ngrihen mbi to, dëshmohen si të denjë për dhuratën e Frymës së Shenjtë. Çfarë duhet menduar, pra, për atë që bota nuk mund ta marrë, e që vetëm shenjtorët mund ta soditin me anë të pastërtisë së zemrës? Ç'nderime mund të quhen të denja për të?

§ XXIII — Lavdërimi si numërim i vetive të Tij

54. Për sa u përket Fuqive të tjera, secila prej tyre besohet se ndodhet në një vend të kufizuar. Engjëlli që i qëndroi pranë Kornelit nuk ndodhej në po atë çast edhe me Filipin, as engjëlli që i foli Zaharisë pranë altarit nuk e zinte njëkohësisht vendin e vet në qiell. Kurse për Frymën besohet se në të njëjtën kohë vepronte te Habakuku dhe te Danieli në Babiloni, se ndodhej në burg bashkë me Jereminë e pranë lumit Kebar bashkë me Ezekielin. Sepse «Fryma e Zotit mbush botën», dhe «Ku të shkoj larg Frymës sate? Apo ku të iki nga prania jote?». Po ashtu, sipas fjalëve të profetit: «Sepse unë jam me ju, thotë Zoti ... dhe Fryma ime mbetet ndër ju». Po ç'natyrë do të ishte e udhës t'i veshim Atij që është kudo i pranishëm dhe që qëndron bashkë me Perëndinë? Një natyrë që përfshin gjithçka, apo një natyrë të kufizuar në vende të caktuara, ashtu siç tregoi arsyetimi ynë për natyrën e engjëjve? Askush nuk do ta thoshte këtë. A nuk do ta lartësojmë, pra, së tepërmi Atë që është hyjnor në natyrën e Tij, i pafund në madhështinë e Tij, i fuqishëm në veprimet e Tij, i mirë në bekimet që dhuron? A nuk do t'i japim lavdi? Dhe me lavdi nuk kuptoj gjë tjetër veçse numërimin e mrekullive që janë të Tijat. Del, pra, se ose kundërshtarët tanë na ndalojnë qoftë edhe të përmendim të mirat që rrjedhin te ne prej Tij, ose, përkundrazi, vetë numërimi i vetive të Tij është lavdërimi më i plotë që mund t'i jepet. Sepse as edhe për vetë Perëndinë dhe Atin e Zotit tonë Jisu Krisht e për Birin e Vetëmlindur nuk jemi në gjendje t'u japim lavdi ndryshe, veçse duke numëruar, sa na lejojnë fuqitë tona, të gjitha mrekullitë që u përkasin Atyre.

§ XXIV — Prova, nga krahasimi me gjërat që lavdërohen në krijim, se është marrëzi të mos e lavdërosh Frymën

55. Për më tepër, njeriu është «kurorëzuar me lavdi e me nder», dhe «lavdia, nderi e paqja» i ruhen me premtim «kujtdo që bën të mirën». Veç kësaj, ka një lavdi të veçantë e të posaçme për izraelitët, «të cilëve», thuhet, «u përket birëria dhe lavdia ... dhe shërbesa». Edhe Psalmisti flet për një lavdi që ka ai vetë, kur thotë «që lavdia ime të të këndojë Ty», dhe përsëri «Zgjohu, o lavdia ime». Sipas Apostullit, ka një farë lavdie të diellit, të hënës e të yjeve, dhe «shërbesa e dënimit është e lavdishme». Ndaj, ndërsa lavdërohen kaq shumë gjëra, a dëshiron ti që vetëm Fryma, nga të gjitha, të mbetet e palavdëruar? E megjithatë Apostulli thotë: «shërbesa e Frymës është e lavdishme». Atëherë si mund të jetë Ai vetë i padenjë për lavdi? Si mundet, sipas Psalmistit, lavdia e njeriut të drejtë të jetë e madhe, kurse, sipas teje, lavdia e Frymës të jetë hiç? E si të mos jetë rrezik i qartë që, me arsyetime të tilla, të sjellim mbi vete atë mëkat prej të cilit nuk ka shpëtim? Në qoftë se njeriu që po shpëtohet me vepra drejtësie lavdëron edhe ata që i frikësohen Zotit, aq më pak do t'ia mohonte Frymës lavdinë që i takon.

Le të pranojmë, thonë ata, se Ai duhet lavdëruar, por jo bashkë me Atin dhe me Birin. Po ç'arsye ka të heqësh dorë nga vendi që Zoti i caktoi Frymës, për të shpikur një tjetër? Ç'arsye ka t'ia grabitësh pjesën e lavdisë Atij që kudo është i bashkuar me Hyjninë: në rrëfimin e Besimit, në pagëzimin e shpengimit, në kryerjen e mrekullive, në banimin brenda shenjtorëve, në hiret që i dhurohen bindjes? Sepse s'ka as edhe një dhuratë të vetme që t'i vijë krijimit pa Frymën e Shenjtë, kur as edhe një fjalë e vetme s'mund të thuhet në mbrojtje të Krishtit, veçse nga ata që ndihmohen prej Frymës, siç e kemi mësuar në Ungjijtë prej Zotit dhe Shpëtimtarit tonë. Dhe s'e di në do të pranojë ndokush, që është bërë pjesëtar i Frymës së Shenjtë, ta shpërfillim tërë këtë, të harrojmë bashkësinë e Tij në gjithçka e ta shkëpusim Frymën prej Atit dhe Birit. Ku, pra, do ta çojmë e do ta radhitim Atë? Bashkë me krijesën? E megjithatë gjithë krijesa është në robëri, kurse Fryma çliron. «Dhe atje ku është Fryma e Zotit, atje është liri.» Do të mund të silleshin shumë prova për t'u treguar atyre se është e pahijshme të radhitet Fryma e Shenjtë bashkë me natyrën e krijuar, por tani për tani do t'i lë mënjanë. Po të doja të parashtroja vërtet, ashtu siç i ka hija rëndësisë së kësaj çështjeje, tërë provat që i kemi përherë në anën tonë, e kështu të rrëzoja vërejtjet e kundërshtarëve tanë, do të duhej një shtjellim i gjatë, dhe lexuesit e mi mund të lodheshin nga fjalëgjatësia ime. Prandaj mendoj ta ruaj këtë çështje për një trajtesë të veçantë dhe t'u kushtohem pikave që kemi tani më drejtpërdrejt përpara.

56. Le t'i shqyrtojmë, pra, pikat një nga një. Ai është i mirë prej natyre, po ashtu siç është i mirë Ati dhe siç është i mirë Biri; kurse krijesa merr pjesë në mirësi duke zgjedhur të mirën. Ai i njeh «thellësitë e Perëndisë»; kurse krijesës i zbulohen gjërat e parrëfyeshme me anë të Frymës. Ai jep jetë bashkë me Perëndinë, që i sjell në jetë dhe i mban gjallë të gjitha gjërat, dhe bashkë me Birin, që jep jetë. «Ai që ngjalli Krishtin prej së vdekurish», thuhet, «do t'u japë jetë edhe trupave tuaj të vdekshëm, me anë të Frymës që banon në ju»; dhe përsëri, «delet e mia e dëgjojnë zërin tim ... dhe unë u jap atyre jetë të përjetshme»; por edhe «Fryma», thuhet, «jep jetë», dhe përsëri, «Fryma», thuhet, «është jetë, për shkak të drejtësisë». Edhe Zoti dëshmon se «Fryma është ajo që jep jetë; mishi nuk vlen asgjë». Si do ta ndajmë, pra, Frymën nga fuqia e Tij jetëdhënëse dhe do ta bëjmë pjesë të natyrës së pajetë? Kush është aq grindavec, kush aq krejtësisht i zhveshur nga dhurata qiellore dhe i paushqyer nga fjalët e mira të Perëndisë, kush aq pa pjesë e pa short në shpresat e përjetshme, sa ta shkëpusë Frymën nga Hyjnia dhe ta radhitë bashkë me krijesën?

57. Tani ngulmohet se Fryma është në ne si dhuratë prej Perëndisë, dhe se dhurata nuk nderohet me atë nder që i jepet dhuruesit. Fryma është dhuratë e Perëndisë, por dhuratë jete, sepse ligji «i Frymës së jetës», thuhet, «na ka bërë të lirë»; dhe dhuratë fuqie, sepse «do të merrni fuqi, kur të vijë Fryma e Shenjtë mbi ju». A duhet, pra, të nënvlerësohet Ai për këtë arsye? A nuk ua dhuroi Perëndia njerëzve, si dhuratë falas, edhe Birin e Tij? «Ai që nuk e kurseu Birin e vet», thuhet, «por e dha për të gjithë ne, si nuk do të na dhurojë bashkë me Të edhe gjithçka?» Dhe në një vend tjetër, «që të njohim vërtet gjërat që na janë dhuruar falas prej Perëndisë», e këtë e thotë për misterin e Mishërimit. Del, pra, se ata që mbajnë arsyetime të tilla, duke e kthyer madhështinë e dashamirësisë së Perëndisë në shkak blasfemie, e kanë tejkaluar vërtet mosmirënjohjen e hebrenjve. I gjejnë faj Frymës, sepse na jep lirinë ta thërrasim Perëndinë si Atin tonë. «Sepse Perëndia dërgoi Frymën e Birit të Tij në zemrat tona, që thërret ‹Abba, o Atë›», që zëri i Frymës të bëhet vetë zëri i atyre që e kanë marrë Atë.

§ XXV — Se Shkrimi i Shenjtë përdor fjalët «në» ose «me» (ἐν) në vend të «bashkë me». Këtu vërtetohet gjithashtu se fjala «dhe» ka po atë forcë si «bashkë me»

58. Kundërshtarët tanë pyesin, megjithatë, si shpjegohet që Shkrimi i Shenjtë askund nuk e paraqet Frymën si të lavdëruar bashkë me Atin dhe Birin, por e shmang me kujdes shprehjen «bashkë me Frymën», ndërsa kudo parapëlqen ta japë lavdinë «në Të», si shprehjen më të përshtatshme. Sa për mua, do të mohoja se fjala «në» (ose «me») nënkupton një dinjitet më të ulët se fjala «bashkë me»; përkundrazi, do të pohoja se, e kuptuar drejt, ajo na ngre deri te kuptimi më i lartë i mundshëm. Kështu ndodh atje ku, siç e kemi vënë re, ajo shpesh qëndron në vend të «bashkë me»; për shembull, «Do të hyj në shtëpinë Tënde në flijime të djegura», në vend të «bashkë me flijime të djegura»; dhe «i nxori jashtë edhe në argjend e ar», domethënë bashkë me argjend e ar; dhe «nuk del në ushtritë tona», në vend të «bashkë me ushtritë tona»; e në një numër të pafund vendesh të tjera të ngjashme. Me pak fjalë, do të doja fort të mësoja nga kjo filozofi e saposhpikur se ç'lloj lavdie i vishte Apostulli me fjalën «në», sipas shpjegimit që kundërshtarët tanë e paraqesin si të nxjerrë nga Shkrimi; sepse unë askund nuk e kam gjetur formulën «Ty, o Atë, të qofshin nderi e lavdia, me anë të Birit Tënd të Vetëmlindur, në Frymën e Shenjtë», një formë që kundërshtarëve tanë u vjen, si të thuash, po aq natyrshëm sa ajri që marrin frymë. Vërtet, secilën prej këtyre pjesëve mund ta gjesh veç e veç, por askund s'do të munden të na i tregojnë të renditura bashkë në këtë trajtë. Nëse, pra, kërkojnë përputhje të përpiktë me atë që është shkruar, le të na tregojnë vendet e sakta. Nëse, nga ana tjetër, i lëshojnë pe zakonit, atëherë nuk duhet të na përjashtojnë nga një e drejtë e tillë.

59. Meqë të dyja shprehjet i gjejmë në përdorim mes besimtarëve, i përdorim të dyja, me bindjen se Frymës i jepet po ajo lavdi e plotë njësoj nga secila. Megjithatë, gojët e atyre që e shajnë të vërtetën mbyllen më së miri me atë parafjalë e cila, ndonëse ka po atë kuptim si ajo e Shkrimeve, nuk është armë aq e volitshme në duart e kundërshtarëve tanë (madje tani është kthyer në shënjestër të sulmeve të tyre) dhe përdoret në vend të lidhëzës «dhe». Sepse të thuash «Pavli dhe Silvani dhe Timoteu» është pikërisht njësoj sikur të thuash «Pavli bashkë me Timoteun dhe Silvanin»; sepse lidhja e emrave ruhet në të dyja mënyrat e të shprehurit. Zoti thotë: «Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë». Po të them «Ati dhe Biri bashkë me Frymën e Shenjtë», a do të bëj ndonjë ndryshim në kuptim? Shembujt e bashkimit të emrave përmes lidhëzës «dhe» janë të shumtë. Lexojmë «Hiri i Zotit tonë Jisu Krisht dhe dashuria e Perëndisë dhe bashkësia e Frymës së Shenjtë», dhe përsëri «Ju përgjërohem për hir të Zotit Jisu Krisht dhe për dashurinë e Frymës». Tani, po të duam të përdorim «bashkë me» në vend të «dhe», ç'ndryshim do të kemi bërë? Nuk e shoh; veç në rast se dikush, sipas rregullave të ngurta gramatikore, do të parapëlqente lidhëzën si bashkuese, që e bën lidhjen më të fortë, e do të hidhte poshtë parafjalën si me forcë më të vogël. Por, sikur të na duhej të mbroheshim për këto çështje, nuk besoj se do të na duhej një mbrojtje me shumë fjalë. Sido që të jetë, kundërshtimi i tyre nuk është për rrokje, as për këtë a atë tingull të një fjale, por për gjëra që ndryshojnë tejet nga njëra-tjetra në fuqi e në të vërtetë. Pikërisht për këtë arsye, ndonëse përdorimi i rrokjeve në të vërtetë nuk ka kurrfarë rëndësie, kundërshtarët tanë përpiqen të bëjnë të ligjshme disa rrokje e të përzënë të tjera nga Kisha. Sa për mua, ndonëse dobia e fjalës është e qartë sapo dëgjohet, megjithatë do të parashtroj arsyet që i shtynë etërit tanë të ndiqnin rrugën e arsyeshme të përdorimit të parafjalës «bashkë me». Ajo, vërtet, e përgënjeshtron ligësinë e Savelit po aq mirë sa lidhëza «dhe»; dhe e paraqet po aq mirë sa «dhe» dallimin e hipostazave, si te fjalët «Unë dhe Ati im do të vijmë» dhe «Unë dhe Ati im jemi një». Për më tepër, dëshmia që ajo përmban për bashkësinë e përjetshme e për lidhjen e pandërprerë është e shkëlqyer. Sepse të thuash se Biri është bashkë me Atin, do të thotë të tregosh njëherësh dallimin e hipostazave dhe pandashmërinë e bashkësisë. E njëjta gjë vihet re edhe në çështje thjesht njerëzore, sepse lidhëza «dhe» lë të kuptohet se te një veprim ka diçka të përbashkët, kurse parafjala «bashkë me» shpall, në një farë mënyre, edhe bashkësinë në veprim. Për shembull: Pavli dhe Timoteu lundruan për në Maqedoni, kurse Tikiku dhe Onisimi u dërguan te kolosianët. Prej kësaj mësojmë se ata bënë të njëjtën gjë. Po sikur të na thuhej se lundruan bashkë e u dërguan bashkë? Atëherë do të merrnim vesh veç kësaj se e kryen veprimin në shoqëri me njëri-tjetrin. Kështu, ndërsa fjala «bashkë me» e rrëzon gabimin e Savelit si asnjë fjalë tjetër, ajo shpartallon edhe mëkatarët që gabojnë në drejtim krejt të kundërt, domethënë ata që e ndajnë me largësi kohore Birin nga Ati e Frymën nga Biri.

60. Krahasuar me «në», ka këtë ndryshim: ndërsa «bashkë me» tregon bashkimin e ndërsjellë të atyre që janë të lidhur, për shembull të atyre që lundrojnë bashkë, ose banojnë bashkë, ose bëjnë bashkë çfarëdo gjëje tjetër, «në» tregon marrëdhënien e tyre me atë gjë brenda së cilës ndodh të veprojnë. Sepse, sapo dëgjojmë fjalët «lundroj në» ose «banoj në», menjëherë na vjen ndër mend barka ose shtëpia. I tillë është dallimi mes këtyre fjalëve në përdorimin e zakonshëm; e një hetim i mundimshëm mund të zbulonte edhe shembuj të tjerë. Nuk kam kohë të shqyrtoj natyrën e rrokjeve. Meqë, pra, u tregua se «bashkë me» e jep më së qarti kuptimin e bashkimit, le të shpallet, po deshët, nën mbrojtje të sigurt, dhe pushoni luftën tuaj të egër e pa armëpushim kundër saj. Megjithatë, ndonëse fjala është nga vetë natyra kaq e mbarë, prapëseprapë, po të dojë dikush, kur i kushton lëvdim, t'i bashkojë emrat me rrokjen «dhe» e t'i japë lavdi, siç kemi mësuar në Ungjill, në formulën e pagëzimit, «Ati dhe Biri dhe Fryma e Shenjtë», le të jetë kështu: askush nuk do të kundërshtojë. Me këto kushte, po deshët, le të merremi vesh. Por armiqtë tanë do të parapëlqenin të dorëzonin gjuhët e tyre sesa ta pranonin këtë fjalë. Është pikërisht kjo që ndez kundër nesh luftën e tyre të papajtueshme e pa armëpushim. Lavdinë, thonë ata, duhet t'ia kushtojmë Perëndisë «në Frymën e Shenjtë», e jo «dhe Frymës së Shenjtë», dhe kapen me zjarr pas kësaj fjale «në», sikur ajo ta ulte Frymën. Prandaj nuk do të jetë pa dobi të flasim më gjatë për të; dhe do të çuditem fort, po të mos e hedhin poshtë «në», pasi të kenë dëgjuar atë që kemi për të thënë, si tradhtar të vetë çështjes së tyre e si dezertor që kalon në anën e lavdisë së Frymës.

§ XXVI — Se fjala «në», me gjithë kuptimet që ka, kuptohet edhe për Frymën

61. Sado e shkurtër dhe e thjeshtë të jetë kjo shprehje, më duket, teksa e shqyrtoj, se kuptimet e saj janë të shumta e të larmishme. Sepse, nga të gjitha kuptimet me të cilat përdoret fjala «në», gjejmë se secili prej tyre na ndihmon në përfytyrimin që bëjmë për Frymën. Thuhet se forma është në lëndë, fuqia në atë që është i aftë për të, vetia në atë që preket prej saj, e kështu me radhë. Prandaj, meqenëse Fryma e Shenjtë i përsos qeniet e arsyeshme, duke ua plotësuar virtytin, ajo i ngjan formës. Sepse ai që nuk «rron më sipas mishit», por, «i udhëhequr nga Fryma e Perëndisë», quhet bir i Perëndisë dhe, si «i përngjashëm me shëmbëlltyrën e Birit të Perëndisë», cilësohet frymëror. Dhe siç është fuqia e të parit në syrin e shëndoshë, kështu është veprimi i Frymës në shpirtin e pastruar. Prandaj edhe Pavli lutet për efesianët që të kenë «sytë e ndriçuar» me «Frymën e urtësisë». Dhe si arti tek ai që e ka përvetësuar, kështu edhe hiri i Frymës është përherë i pranishëm tek ai që e merr, ndonëse jo vazhdimisht në veprim. Sepse, ashtu si arti ndodhet në mundësi tek mjeshtri, por vjen në veprim vetëm kur ai punon sipas tij, kështu edhe Fryma është përherë e pranishme me ata që janë të denjë, por vepron, sipas nevojës, në profeci, në shërime, ose në ndonjë kryerje tjetër të vërtetë të veprimtarisë së saj të mundshme. Për më tepër, ashtu si në trupat tanë gjendet shëndeti, ose nxehtësia, ose, në përgjithësi, gjendjet e tyre të ndryshueshme, kështu, shumë shpesh, gjendet Fryma në shpirt; sepse ajo nuk qëndron me ata që, për shkak të paqëndrueshmërisë së vullnetit të tyre, lehtë e hedhin poshtë hirin që kanë marrë. Një shembull i kësaj shihet te Sauli dhe te shtatëdhjetë pleqtë e bijve të Izraelit, veç Eldadit dhe Medadit, me të cilët të vetëm duket se Fryma mbeti, dhe, në përgjithësi, te kushdo që u ngjan këtyre në natyrë. Dhe ashtu si arsyeja në shpirt, që herë është mendim në zemër e herë fjalë e shqiptuar me gjuhë, kështu është edhe Fryma e Shenjtë, si atëherë kur «dëshmon bashkë me frymën tonë», e kur «thërret në zemrat tona ‹Avva, o Atë›», ose kur flet në vendin tonë, sipas fjalëve: «Nuk jeni ju që flisni, por Fryma e Atit tuaj që flet në ju». Përsëri, për sa i përket shpërndarjes së dhuntive, Fryma përfytyrohet si një e tërë në pjesët e saj. Sepse ne të gjithë jemi «gjymtyrë të njëri-tjetrit, që kemi dhunti të ndryshme sipas hirit që na është dhënë». Prandaj «syri nuk mund t'i thotë dorës: ‹Nuk kam nevojë për ty›, as koka këmbëve: ‹Nuk kam nevojë për ju›», por të gjitha bashkë e plotësojnë Trupin e Krishtit në njësinë e Frymës dhe i japin njëra-tjetrës ndihmën e nevojshme që vjen nga dhuntitë. «Por Perëndia i vendosi gjymtyrët në trup, secilën prej tyre, ashtu siç i pëlqeu Atij». Por «gjymtyrët kanë të njëjtin kujdes për njëra-tjetrën», sipas bashkësisë së lindur frymërore të dhembshurisë së tyre. Prandaj, «nëse vuan një gjymtyrë, të gjitha gjymtyrët vuajnë bashkë me të; e nëse nderohet një gjymtyrë, të gjitha gjymtyrët gëzohen bashkë me të». Dhe ashtu si pjesët në të tërën, kështu edhe ne, secili veç e veç, jemi në Frymën, sepse të gjithë «u pagëzuam në një trup, në një Frymë të vetme».

62. Është një pohim i jashtëzakonshëm, por prapëseprapë i vërtetë, se për Frymën flitet shpesh si vendi i atyre që shenjtërohen; dhe do të dalë e qartë se, me anë të kësaj figure, Fryma aspak nuk ulet, por përkundrazi lavdërohet. Sepse fjalët që i përkasin trupit, për hir të qartësisë, shpesh barten në Shkrim te përfytyrimet frymërore. Prandaj shohim se psalmisti thotë, madje edhe kur i drejtohet Perëndisë: «Bëhu Ti për mua një Perëndi mbrojtës dhe një vend i fortë që të më shpëtosh». E, në lidhje me Frymën, thuhet: «Ja, ka një vend pranë meje, dhe qëndro mbi një shkëmb». Me këtë nënkuptohet qartë vendi, ose soditja në Frymën, ku Moisiu, pasi hyri, mundi ta shihte Perëndinë të shfaqur në mënyrë të kuptueshme para tij. Ky është vendi i posaçëm dhe i veçantë i adhurimit të vërtetë; sepse thuhet: «Ki kujdes për veten që të mos i ofrosh blatimet e tua të djegura në çdo vend ... por në vendin që do të zgjedhë Zoti, Perëndia yt». Ç'është, pra, një blatim frymëror i djegur? «Flijimi i lavdërimit». Dhe në ç'vend e ofrojmë? Në Frymën e Shenjtë. Ku e kemi mësuar këtë? Nga vetë Zoti, në fjalët: «Adhuruesit e vërtetë do ta adhurojnë Atin në frymë dhe në të vërtetë». Këtë vend e pa Jakovi dhe tha: «Zoti është në këtë vend». Nga kjo del se Fryma është vërtet vendi i shenjtorëve, dhe se shenjtori është vendi i përshtatshëm për Frymën, meqë e ofron veten për banimin e Perëndisë dhe quhet Tempulli i Perëndisë. Kështu Pavli flet në Krishtin, kur thotë: «Përpara Perëndisë flasim në Krishtin». Dhe Krishti flet në Pavlin, siç thotë ai vetë: «Meqë kërkoni një provë të Krishtit që flet në mua». Kështu edhe në Frymën ai flet mistere, e përsëri Fryma flet në të.

63. Sa u përket krijesave, pra, thuhet se Fryma është në to «në pjesë të ndryshme dhe në mënyra të ndryshme», kurse për Atin dhe Birin është më në pajtim me besimin e vërtetë të pohosh se ajo nuk është «në» ta, por «bashkë me» ta. Sepse, kur ajo banon te të denjët dhe kryen veprimet e veta, hiri që rrjedh prej saj përshkruhet mirë si diçka që gjendet te ata që janë të aftë ta marrin. Nga ana tjetër, ekzistenca e saj thelbësore para jetëve dhe qëndrimi i saj i pandërprerë me Birin e me Atin nuk mund të soditen pa kërkuar emërtime që shprehin një bashkim të përjetshëm. Sepse bashkëekzistenca absolute dhe e vërtetë pohohet për ato gjëra që janë të pandashme nga njëra-tjetra. Themi, për shembull, se nxehtësia gjendet në hekurin e nxehtë, kurse te vetë zjarri ajo bashkëekziston; e po ashtu, se shëndeti gjendet në trup, ndërsa jeta bashkëekziston me shpirtin. Nga kjo del se kudo që bashkësia është e ngushtë, e qenësishme dhe e pandashme, fjala «bashkë me» është më shprehëse, sepse sjell ndër mend idenë e një bashkësie të pandashme. Kurse aty ku hiri që rrjedh nga Fryma vjen e ikën natyrshëm, thuhet me vend dhe me të vërtetë se ai gjendet «në», edhe nëse hiri qëndron vazhdimisht me ta, sepse prirja e marrësve drejt së mirës është e qëndrueshme. Kështu, sa herë që kemi ndër mend rangun e vet të Frymës, e sodisim atë si të jetë bashkë me Atin e Birin; por, kur mendojmë për hirin që rrjedh prej saj e që vepron mbi ata që marrin pjesë në të, themi se Fryma është në ne. Dhe doksologjia që ofrojmë «në Frymën» nuk është pranim i rangut të saj; është më tepër një rrëfim i dobësisë sonë, kur tregojmë se nuk jemi të zotët ta lavdërojmë me forcat tona, por mjaftueshmëria jonë është në Frymën e Shenjtë. Të fuqizuar «në të» [ose «me anë të saj»], e falënderojmë Perëndinë tonë për të mirat që kemi marrë, sipas masës së pastrimit tonë nga e keqja, ndërsa marrim, njëri një pjesë më të madhe e tjetri një më të vogël, nga ndihma e Frymës, që të ofrojmë «flijimin e lavdërimit Perëndisë». Sipas njërit kuptim, pra, kështu e ofrojmë falënderimin tonë, siç e kërkon besimi i vërtetë, në Frymën; ndonëse s'është krejt pa kundërshtim që dikush të dëshmojë për veten: «Fryma e Perëndisë është në mua, dhe unë ofroj lavdi pasi u bëra i urtë me anë të hirit që rrjedh prej saj». Sepse një Pavli i shkon të thotë: «Mendoj se edhe unë e kam Frymën e Perëndisë», e përsëri: «Ruaje, me anë të Frymës së Shenjtë që banon në ne, atë gjë të mirë që t'u besua». Dhe për Danielin i ka vend të thuhet se «Fryma e Shenjtë e Perëndisë është në të», e po kështu për njerëzit që u ngjajnë këtyre në virtyt.

64. Megjithatë, kësaj shprehjeje mund t'i jepet edhe një kuptim tjetër: ashtu si Ati shihet në Birin, kështu edhe Biri shihet në Frymën. «Adhurimi në Frymën» sjell idenë se veprimtaria e mendjes sonë kryhet në dritë, siç mund të mësohet nga fjalët që iu thanë gruas samaritane. E mashtruar siç ishte nga zakonet e vendit të saj, saqë besonte se adhurimi ishte i lidhur me një vend, Zoti ynë, për t'i dhënë një mësim më të mirë, i tha se adhurimi duhet ofruar «në frymë dhe në të vërtetë», ku me «të vërtetën» nënkuptonte qartë Veten e Tij. Ashtu, pra, si e quajmë adhurimin që ofrohet në Shëmbëlltyrën e Perëndisë Atë si adhurim në Birin, po kështu flasim për adhurimin në Frymën si diçka që shfaq në vetvete hyjninë e Zotit. Prandaj, edhe në adhurimin tonë, Fryma e Shenjtë është e pandashme nga Ati dhe Biri. Nëse mbetesh jashtë Frymës, nuk do të mundesh as të adhurosh fare; e kur të gjendesh brenda saj, nuk do të mundesh kurrsesi ta ndash atë nga Perëndia, po aq sa nuk mund ta ndash dritën nga sendet e dukshme. Sepse është e pamundur të sodisësh Shëmbëlltyrën e Perëndisë të padukshëm veçse me anë të ndriçimit të Frymës, dhe është e pamundur që ai që ngul shikimin te Shëmbëlltyra ta ndajë dritën nga vetë Shëmbëlltyra, sepse shkaku i të parit domosdo shihet njëkohësisht me sendet e dukshme. Kështu, me vend e në mënyrë të njësishme, e sodisim «Shkëlqimin e lavdisë» të Perëndisë me anë të ndriçimit të Frymës. E, me anë të «Shëmbëlltyrës së Përpiktë», ngjitemi lart tek Ai, Shëmbëlltyra e Përpiktë dhe Vula e të cilit është ai, i gdhendur sipas së njëjtës ngjashmëri.

§ XXVII — Mbi origjinën e fjalës «bashkë me» dhe se ç'fuqi ka. Gjithashtu mbi ligjet e pashkruara të Kishës

65. «Fjala ‹në›, thonë kundërshtarët tanë, i përshtatet saktësisht Frymës dhe mjafton për çdo mendim rreth Saj. Përse, pra, pyesin ata, kemi futur këtë shprehje të re, duke thënë ‹bashkë me Frymën› në vend të ‹në Frymën e Shenjtë›, një shprehje kjo krejt e panevojshme dhe e pambështetur nga asnjë zakon i kishave?» Tashmë është pohuar në pjesën e mëparshme të kësaj vepre se fjala «në» nuk i është caktuar posaçërisht Frymës së Shenjtë, por është e përbashkët për Atin dhe Birin. Është treguar gjithashtu mjaftueshëm, sipas mendimit tim, se ajo, në vend që t'i heqë ndonjë gjë dinjitetit të Frymës, i çon të gjithë, veç atyre mendimet e të cilëve janë krejt të shtrembëruara, drejt lartësisë më të epërme. Më mbetet të gjurmoj origjinën e fjalës «bashkë me», të shpjegoj se ç'fuqi ka dhe të tregoj se ajo është në përputhje me Shkrimin.

66. Nga besimet dhe praktikat që ruhen në Kishë, qofshin ato të pranuara përgjithësisht apo të urdhëruara publikisht, disa i kemi nga mësimi i shkruar, kurse të tjerat i kemi marrë të dorëzuara «në mister» me anë të traditës së apostujve; dhe të dyja këto, për sa i takon besimit të vërtetë, kanë të njëjtën fuqi. Këto askush s'do t'i kundërshtojë, të paktën askush që është qoftë edhe pak i njohur me rregullat e Kishës. Sepse, po të përpiqeshim të hidhnim poshtë ato zakone që s'kanë mbështetje të shkruar, me arsyetimin se rëndësia e tyre është e vogël, do të plagosnim pa dashje vetë zemrën e Ungjillit, ose, më mirë të themi, do ta kthenim shpalljen tonë publike në një fjalë boshe e asgjë më tepër. Për shembull, po të marrim rastin e parë dhe më të përgjithshëm: kush është ai që na ka mësuar me shkrim të bëjmë shenjën e kryqit mbi ata që kanë besuar në emrin e Zotit tonë Jisu Krisht? Cili shkrim na ka mësuar të kthehemi nga lindja gjatë lutjes? Cili nga shenjtorët na i ka lënë me shkrim fjalët e thirrjes kur paraqitet buka e Eukaristisë dhe kupa e bekimit? Sepse ne, siç dihet mirë, nuk mjaftohemi me atë që ka shënuar apostulli ose Ungjilli, por edhe në fillim edhe në fund shtojmë fjalë të tjera, si tepër të rëndësishme për vlefshmërinë e shërbesës, dhe këto i marrim nga mësimi i pashkruar. Për më tepër, bekojmë ujin e pagëzimit dhe vajin e mirosjes, e përveç kësaj edhe katekumenin që po pagëzohet. Me ç'mbështetje të shkruar e bëjmë këtë? A nuk është mbështetja jonë tradita e heshtur dhe mistike? Po vetë lyerja me vaj, me cilën fjalë të shkruar mësohet? E zakoni i pagëzimit tri herë, nga vjen? Sa për zakonet e tjera të pagëzimit, nga cili Shkrim e nxjerrim mohimin e Satanait dhe të engjëjve të tij? A nuk vjen kjo nga ai mësim i pabotuar dhe i fshehtë, që etërit tanë e ruajtën në një heshtje larg nga ndërhyrja kureshtare dhe hetimi ngulmues? Mirë e kishin mësuar se madhështia e frikshme e mistereve ruhet më mirë me heshtje. Ajo që as nuk u lejohej ta shihnin atyre që s'ishin futur në misteret, vështirë se do të nxirrej sheshit nëpër shkrime. Ç'kuptim kishte që Moisiu i madh nuk ia bëri të hapura kujtdo të gjitha pjesët e tabernakullit? Të pashenjtët i vendosi jashtë rrethimeve të shenjta; oborret e para ua la më të pastërve; vetëm levitët i çmoi të denjë të ishin shërbëtorë të Hyjnisë; flijimet, blatimet e djegura dhe pjesën tjetër të detyrave priftërore ua caktoi priftërinjve; vetëm një, të zgjedhurin ndër të gjithë, e lejoi të hynte në shenjtërore, dhe as këtë jo gjithnjë, por vetëm një ditë të vitit; e madje edhe për këtë ditë të vetme ishte caktuar një çast i posaçëm për hyrjen e tij, që të sodiste Shenjtëroren e Shenjtëroreve, i mahnitur nga çuditshmëria dhe risia e pamjes. Moisiu ishte aq i urtë sa ta dinte se përbuzja u vjen gjërave të rëndomta e të dukshme, kurse interesi i mprehtë lidhet natyrshëm me atë që është e pazakontë dhe e panjohur. Po kështu edhe Apostujt e Etërit, të cilët qysh në fillim vunë ligjet për Kishën, e ruajtën madhështinë e frikshme të mistereve në fshehtësi e heshtje; sepse ajo që përhapet rastësisht ndër njerëzit e thjeshtë s'është aspak mister. Kjo është arsyeja e traditës sonë të urdhërimeve dhe praktikave të pashkruara: që njohja e dogmave tona të mos lihet pas dore e të mos përbuzet nga turma për shkak të afrisë së tepërt. «Dogma» dhe «Kerigma» janë dy gjëra të ndryshme: e para ruhet në heshtje, e dyta u shpallet të gjithëve. Një trajtë e kësaj heshtjeje është errësira që përdoret në Shkrimin e Shenjtë, e cila e bën kuptimin e «dogmave» të vështirë për t'u rrokur, pikërisht për të mirën e lexuesit. Kështu, të gjithë kthehemi nga lindja kur lutemi, por pak nga ne e dinë se po kërkojmë atdheun tonë të lashtë, Parajsën, që Perëndia e mbolli në Eden, nga lindja. Lutemi në këmbë ditën e parë të javës, por jo të gjithë e dimë arsyen. Ditën e Ngjalljes (në greqisht anástasis, që do të thotë «të ngriturit përsëri») ia kujtojmë vetes hirin që na është dhënë, duke qëndruar në këmbë gjatë lutjes, jo vetëm sepse u ngjallëm bashkë me Krishtin dhe jemi të detyruar «të kërkojmë ato që janë lart», por edhe sepse kjo ditë na duket, në një farë kuptimi, një shëmbëlltyrë e jetës që presim; prandaj, ndonëse është fillimi i ditëve, Moisiu nuk e quan «të parën», por «një». Sepse ai thotë: «U bë mbrëmje dhe u bë mëngjes, një ditë», sikur e njëjta ditë të përsëritej vazhdimisht. Tashmë «një» dhe «e teta» janë e njëjta gjë, duke treguar qartë vetvetiu atë «një» dhe «të tetën» të vërtetë që Psalmisti e përmend në disa tituj të Psalmeve: gjendjen që vjen pas kësaj kohe të tashme, ditën që nuk njeh as perëndim as mbrëmje dhe që s'ka pasardhëse, atë jetë që nuk mbaron e nuk plaket. Prandaj, doemos, Kisha u mëson bijve që i rrit në gjirin e vet t'i ngrenë lutjet e tyre atë ditë në këmbë, me qëllim që, nëpërmjet kujtimit të vazhdueshëm të jetës së pafund, të mos harrojmë të përgatitemi për shpërnguljen tonë atje. Për më tepër, gjithë Pesëdhjetorja është një kujtim i Ngjalljes që presim në jetën e ardhshme. Sepse ajo ditë e vetme dhe e para, po të shumëzohet shtatë herë me shtatë, plotëson shtatë javët e Pesëdhjetores së shenjtë; sepse, duke nisur nga e para, Pesëdhjetorja mbaron po me të njëjtën, duke kryer pesëdhjetë qarkullime nëpër ditët e ngjashme ndërmjetëse. Kështu, ajo është një shëmbëlltyrë e përjetësisë, sepse nis dhe mbaron, si në një rrugë rrethore, në të njëjtën pikë. Në këtë ditë, rregullat e Kishës na kanë mësuar të parapëlqejmë qëndrimin drejt gjatë lutjes, sepse me kujtimin e tyre të qartë e bëjnë, si të thuash, mendjen tonë të mos rrijë më në të tashmen, por në të ardhmen. Për më tepër, sa herë biem në gjunjë dhe ngrihemi prej tyre, tregojmë me vetë veprën se me mëkatin tonë ramë përdhe, e me mirëdashjen e Krijuesit tonë u thirrëm sërish në qiell.

67. Do të më mungonte koha, po të përpiqesha t'i rrëfeja një për një misteret e pashkruara të Kishës. Për të tjerat s'them asgjë; por për vetë pohimin e besimit tonë në Atin, Birin dhe Frymën e Shenjtë, cili është burimi i shkruar? Në qoftë se pranohet se, ashtu siç pagëzohemi, ashtu edhe, nën detyrimin për të besuar, e bëjmë pohimin tonë me të njëjtat fjalë si pagëzimi ynë, në pajtim me traditën e pagëzimit tonë dhe me parimet e besimit të vërtetë, atëherë le të na e njohin edhe kundërshtarët tanë të drejtën të jemi po aq të njëtrajtshëm në dhënien e lavdisë sa edhe në pohimin e besimit. Nëse e kundërshtojnë doksologjinë tonë me arsyetimin se i mungon mbështetja e shkruar, atëherë le të na japin dëshminë e shkruar për pohimin e besimit tonë dhe për gjërat e tjera që i numëruam. Kur traditat e pashkruara janë kaq të shumta dhe pesha e tyre mbi «misterin e perëndishmërisë» është kaq e madhe, a mund të na mohojnë një fjalë të vetme që na ka ardhur nga Etërit, të cilën e gjetëm të mbetur në kishat e paprishura, të ardhur nga një zakon i thjeshtë e i pamësuar, një fjalë për të cilën argumentet janë të fuqishme dhe që ndihmon jo pak në plotësinë e fuqisë së misterit?

68. Fuqia e të dyja shprehjeve tashmë u shpjegua. Do të vazhdoj të them edhe një herë ku pajtohen dhe ku ndryshojnë nga njëra-tjetra, jo se kundërvihen në armiqësi të ndërsjellë, por se secila i sjell besimit të vërtetë kuptimin e vet. Parafjala «në» e thotë të vërtetën më tepër në lidhje me ne vetë, kurse «bashkë me» shpall bashkësinë e Frymës me Perëndinë. Prandaj i përdorim të dyja fjalët: me njërën shprehim dinjitetin e Frymës, me tjetrën shpallim hirin që është me ne. Kështu, i japim lavdi Perëndisë si «në» Frymën, ashtu edhe «bashkë me» Frymën. Dhe këtu nuk është fjala jonë ajo që përdorim, por ndjekim mësimin e Zotit si të ishte një rregull i pandryshueshëm, dhe e kalojmë fjalën e Tij te gjëra që janë të lidhura e ngushtësisht të afërta, bashkimi i të cilave në misteret është i domosdoshëm. E kemi çmuar veten të detyruar domosdo që të bashkojmë në pohimin e besimit Atë që numërohet bashkë me Ta në Pagëzim, dhe pohimin e besimit e kemi marrë si burimin dhe prindin e doksologjisë. Ç'duhet bërë, pra? Tani ata duhet të na mësojnë ose të mos pagëzojmë ashtu siç e morëm, ose të mos besojmë ashtu siç u pagëzuam, ose të mos japim lavdi ashtu siç besuam. Le ta provojë kushdo, në mundtë, se lidhja e njëpasnjëshme në këto veprime nuk është e domosdoshme dhe e pandërprerë; ose le ta mohojë kushdo, në mundtë, se çdo risim këtu do të thotë shkatërrim kudo. E megjithatë, ata kurrë nuk pushojnë së përsërituri në veshët tanë se dhënia e lavdisë «bashkë me» Frymën e Shenjtë është e paautorizuar, jashtë Shkrimit e të tjera si këto. Kemi thënë se, për sa i përket kuptimit, është e njëjta gjë të thuash «Lavdi Atit e Birit edhe Frymës së Shenjtë» dhe «Lavdi Atit e Birit bashkë me Frymën e Shenjtë». Është e pamundur që dikush ta hedhë poshtë ose ta fshijë fjalëzën «edhe», që buron nga vetë fjalët e Zotit tonë, dhe s'ka asgjë që të pengojë pranimin e barasvlerësit të saj. Sa ndryshim e sa ngjashmëri ka midis të dyjave, e kemi treguar tashmë. Dhe argumenti ynë përforcohet nga fakti se apostulli i përdor të dyja fjalët pa dallim: një herë duke thënë «në emrin e Zotit Jisu, edhe me Frymën e Perëndisë sonë», e një herë tjetër «kur të jeni mbledhur bashkë ju edhe fryma ime, bashkë me fuqinë e Zotit tonë Jisu», pa menduar aspak se ka ndonjë ndryshim për lidhjen e emrave nëse përdor lidhëzën apo parafjalën.

§ XXVIII — Se kundërshtarët tanë nuk pranojnë t'ia njohin Frymës shprehjet që Shkrimi i përdor edhe për njerëzit, siç është të mbretëruarit bashkë me Krishtin

69. Por le të shohim nëse mund të gjejmë ndonjë mbrojtje për këtë përdorim të etërve tanë; sepse ata që e nxorën të parët këtë shprehje janë më të qortueshëm se ne vetë. Pavli, në Letrën drejtuar Kolosianëve, thotë: «Edhe ju, që ishit të vdekur në mëkatet tuaja dhe në parrethprerjen ... ju ngjalli bashkë me» Krishtin. A i dha, pra, Perëndia një populli të tërë dhe Kishës dhuratën e jetës bashkë me Krishtin, kurse jeta bashkë me Krishtin nuk i takon Frymës së Shenjtë? Por, në qoftë se kjo është e paperëndishme qoftë edhe ta mendosh, a nuk është vallë e drejtë dhe e devotshme ta bëjmë kështu rrëfimin tonë, meqë Ata nga natyra janë të bashkuar ngushtë? Për më tepër, ç'pandjeshmëri e pakufishme tregojnë këta njerëz kur rrëfejnë se shenjtorët janë bashkë me Krishtin (sepse, siç e dimë mirë, Pavli, kur del nga trupi, është pranë Zotit, dhe, pasi largohet, është bashkë me Krishtin), kurse, për aq sa varet prej tyre, nuk pranojnë t'i lejojnë Frymës të jetë bashkë me Krishtin qoftë edhe në atë masë sa njerëzit? Dhe Pavli e quan veten «bashkëpunëtor i Perëndisë» në ekonominë e Ungjillit; a do të na ngrenë padi për paperëndishmëri, po t'ia zbatojmë Frymës së Shenjtë shprehjen «bashkëpunëtor», sepse pikërisht me anë të Saj Ungjilli jep fryt në çdo krijesë nën qiell? Jeta e atyre që i kanë besuar Zotit, siç duket, «është fshehur me Krishtin në Perëndinë, dhe kur të shfaqet Krishti, që është jeta jonë, atëherë» edhe vetë ata «do të shfaqen bashkë me Të në lavdi»; e vallë a nuk është vetë Fryma e jetës, «që na çliroi nga ligji i mëkatit», bashkë me Krishtin, si në jetën e fshehtë e të mbuluar me Të, ashtu edhe në shfaqjen e lavdisë që presim të shfaqet te shenjtorët? Ne jemi «trashëgimtarë të Perëndisë dhe bashkëtrashëgimtarë me Krishtin»; a mbetet vallë Fryma pa pjesë e pa hise në bashkësinë me Perëndinë dhe me Krishtin e Tij? «Vetë Fryma dëshmon bashkë me frymën tonë se jemi bij të Perëndisë»; e a nuk do t'i njohim Frymës as atë dëshmi të bashkësisë së Saj me Perëndinë, që e mësuam nga Zoti? Sepse arrihet kulmi i marrëzisë, kur, nëpërmjet besimit në Krishtin që qëndron në Frymën, shpresojmë se do të ngjallemi bashkë me Të dhe do të ulemi bashkë në vendet qiellore, sa herë që Ai të shndërrojë trupin tonë të përulur, nga i natyrshëm në frymëror, e megjithatë i mohojmë Frymës çdo pjesë në uljen bashkë me Të, ose në lavdi, ose në çdo gjë tjetër që kemi marrë prej Saj. Nga të gjitha dhuratat për të cilat e kemi besuar veten të denjë, sipas dhënies së pacenueshme të Atij që i ka premtuar, a nuk do t'i japim asnjë Frymës së Shenjtë, sikur të ishin të gjitha përmbi madhështinë e Saj? Ty të takon, sipas meritës sate, të jesh «përherë me Zotin», dhe pret të rrëmbehesh «në retë, për të takuar Zotin në ajër, dhe kështu të jesh përherë me Zotin». Ti e shpall fajtor për paperëndishmëri të padurueshme atë njeri që e numëron e radhit Frymën bashkë me Atin dhe Birin. A mund ta mohosh vërtet tani se Fryma është bashkë me Krishtin?

70. Kam turp të shtoj pjesën tjetër. Ti pret të lavdërohesh bashkë me Krishtin («nëse vuajmë bashkë me Të, që edhe të lavdërohemi bashkë me Të»); por nuk e lavdëron «Frymën e shenjtërisë» bashkë me Krishtin, sikur të mos ishte e denjë të merrte nder të barabartë qoftë edhe me ty. Ti shpreson «të mbretërosh bashkë me» Krishtin; por «e fyen Frymën e hirit», duke i dhënë radhën e një skllavi e të një vartësi. E them këtë jo për të treguar se Frymës i takon kaq shumë në dhënien e lavdisë, por për të vërtetuar padrejtësinë e atyre që as edhe kaq nuk duan të japin, dhe që druhen nga bashkësia e Frymës me Birin dhe Atin si nga një paperëndishmëri. Kush do të mund t'i prekte këto gjëra pa një psherëtimë? A nuk është kaq e qartë, sa ta kuptojë qoftë edhe një fëmijë, se kjo gjendje e tanishme paralajmëron errësimin që i kanoset besimit? E pamohueshmja u bë e pasigurt. Rrëfejmë besimin në Frymën, e pastaj grindemi me vetë rrëfimet tona. Pagëzohemi, e nisim përsëri të luftojmë. E thërresim si Prijësin e Jetës, e pastaj e përçmojmë si skllav, njëlloj si ne vetë. E morëm bashkë me Atin dhe Birin, e çnderojmë si pjesë të krijimit. Ata që «nuk dinë ç'duhet të kërkojnë në lutje», edhe pse mund të shtyhen të thonë ndonjë fjalë për Frymën me druajtje, sikur t'i afroheshin madhështisë së Saj, megjithatë shkurtojnë gjithçka që tejkalon masën e saktë të fjalës së tyre. Më mirë do të bënin të vajtonin dobësinë e tyre, sepse s'kemi fuqi të shprehim me fjalë mirënjohjen tonë për të mirat që po marrim vërtet; sepse Ajo «tejkalon çdo mendje», dhe e bind ligjëratën për paaftësinë e saj të natyrshme që t'i afrohet madhështisë së Saj qoftë edhe në shkallën më të vogël; siç është shkruar në Librin e Urtësisë: «Lartësojeni sa të mundni, sepse Ai do të jetë ende shumë më lart; e kur ta lartësoni, vini gjithë forcën tuaj, dhe mos u lodhni, sepse kurrë s'do të arrini sa duhet.» Vërtet e tmerrshme është llogaria që ke për të dhënë për fjalë të tilla, ti që ke dëgjuar prej Perëndisë, i cili s'mund të gënjejë, se për blasfeminë kundër Frymës së Shenjtë nuk ka falje.

§ XXIX — Numërim i njerëzve të shquar në Kishë që në shkrimet e tyre kanë përdorur fjalën «bashkë me»

71. Si përgjigje ndaj kundërshtimit se doksologjia në trajtën «bashkë me Frymën» nuk ka mbështetje të shkruar, ne pohojmë se, po të mos pranohej asgjë tjetër e pashkruar, atëherë as kjo nuk duhet pranuar. Por, në qoftë se shumica e mistereve tona pranohen në rregullin tonë pa mbështetje të shkruar, atëherë, bashkë me shumë të tjera, le ta pranojmë edhe këtë. Sepse e quaj gjë apostolike që t'u përmbahemi edhe traditave të pashkruara. «Ju lëvdoj», thuhet, «që më mbani mend në gjithçka dhe i ruani porositë, ashtu siç jua kam dhënë»; dhe: «Mbani fort traditat që ju mësuan, qoftë me fjalë, qoftë me letrën tonë». Një nga këto tradita është praktika që kemi tani para nesh: ata që e caktuan që në fillim, e rrënjosën fort në kishat dhe ua dorëzuan pasardhësve, kurse përdorimi i saj, përmes një zakoni të gjatë, përparon hap pas hapi me kohën. Sikur, si në një gjyq, të na mungonin provat e shkruara, por të mund të sillnim para jush një numër të madh dëshmitarësh, a nuk do të votonit për shfajësimin tonë? Besoj se po; sepse «me gojën e dy a tre dëshmitarëve do të vërtetohet çdo gjë». Dhe sikur të mund t'ju provonim qartë se një periudhë e gjatë kohe ishte në favorin tonë, a nuk do t'ju dukej se me arsye ngulim këmbë që kjo çështje nuk duhej ngritur në gjyq kundër nesh? Sepse dogmat e lashta ngjallin një farë ndjenje nderimi të druajtur, të nderuara siç janë me një lashtësi të thinjur. Prandaj do t'ju jap një listë të përkrahësve të kësaj fjale (edhe koha duhet marrë parasysh për sa i përket asaj që kalon pa u vënë në dyshim). Sepse ajo nuk e ka zanafillën te ne. Si do të mundej? Krahasuar me kohën gjatë së cilës kjo fjalë ka qenë në përdorim, ne jemi, për të përdorur fjalët e Jobit, «vetëm të djeshëm». Unë vetë, nëse duhet të flas për atë që më përket veçanërisht, e ruaj me dashuri këtë shprehje si një trashëgimi që më lanë etërit e mi. Ma dorëzoi një njeri që kaloi një jetë të gjatë në shërbim të Perëndisë, dhe prej tij unë u pagëzova dhe u pranova në shërbesën e kishës. Ndërsa shqyrtoja, aq sa munda, nëse ndonjë prej njerëzve të lumtur të lashtësisë i kishte përdorur fjalët që tani kundërshtohen, gjeta shumë veta të denjë për t'u besuar, si për shkak të kohës së tyre të hershme, ashtu edhe për një tipar në të cilin ata ndryshojnë nga njerëzit e sotëm: për shkak të përpikërisë së njohurive të tyre. Prej tyre, disa e lidhnin fjalën në doksologji me anë të parafjalës, të tjerë me anë të lidhëzës, por në asnjë rast nuk u mendua se vepronin ndryshe, të paktën për sa i përket kuptimit të drejtë të fesë së vërtetë.

72. Ja Irineu i famshëm, dhe Klementi i Romës; Dionisi i Romës dhe, për çudi, Dionisi i Aleksandrisë, i cili, në letrën e tij të dytë drejtuar bashkëemërtit të vet, «Mbi Përgënjeshtrimin dhe Mbrojtjen», përfundon kështu. Po jua jap pikërisht fjalët e tij. «Duke ndjekur të gjithë këta, edhe ne, meqë kemi marrë një trajtë dhe një rregull nga presviterët që ishin para nesh, japim falënderim me të njëjtat fjalë si ata dhe kështu e mbyllim letrën tonë drejtuar jush: Perëndisë Atë dhe Birit, Zotit tonë Jisu Krisht, bashkë me Frymën e Shenjtë, lavdi dhe pushtet në jetë të jetëve; amin». Dhe askush nuk mund të thotë se ky pasazh është ndryshuar. Ai nuk do të kishte pohuar me aq ngulm se kishte marrë një trajtë dhe një rregull, po të kishte thënë «në Frymën». Sepse përdorimi i kësaj shprehjeje është i bollshëm: ishte përdorimi i «bashkë me» ai që kërkonte mbrojtje. Për më tepër, Dionisi, në mes të traktatit të tij, shkruan kështu kundër savelianëve: «Në qoftë se, duke qenë tri hipostazat, thonë se ato ndahen, atëherë janë tri, edhe pse nuk u pëlqen. Përndryshe, le ta shkatërrojnë fare Trininë hyjnore». Dhe përsëri: «prandaj, pas Njësisë, gjëja më hyjnore është Trinia». Klementi, në një mënyrë më të hershme, shkruan: «Rron Perëndia, dhe Zoti Jisu Krisht, dhe Fryma e Shenjtë». E tani le të dëgjojmë se si Irineu, që jetoi pranë kohës së apostujve, e përmend Frymën në veprën e tij «Kundër herezive». «Apostulli me të drejtë i quan mishtorë ata që janë të shfrenuar dhe rrëmbehen pas dëshirave të veta, pa pasur dëshirë për Frymën e Shenjtë»; dhe, në një pasazh tjetër, Irineu thotë: «Apostulli thirri se mishi dhe gjaku nuk mund të trashëgojnë mbretërinë e qiejve, që ne, duke mos pasur pjesë në Frymën hyjnore, të mos mbetemi jashtë mbretërisë së qiejve». Në qoftë se dikush e quan Eusebin e Palestinës të denjë për t'u besuar për shkak të përvojës së tij të gjerë, unë tregoj më tej pikërisht fjalët që ai përdor kur trajton çështjet lidhur me poligaminë e të lashtëve. Kur e nxit veten drejt punës së tij, shkruan: «duke thirrur Perëndinë e shenjtë të profetëve, Autorin e dritës, me anë të Shpëtimtarit tonë Jisu Krisht, bashkë me Frymën e Shenjtë».

73. Edhe Origjenin e gjejmë, në shumë nga shtjellimet e tij mbi Psalmet, duke përdorur trajtën e doksologjisë «bashkë me Frymën e Shenjtë». Mendimet që ai mbante për Frymën nuk ishin gjithnjë e kudo të shëndosha; megjithatë, në shumë pasazhe, edhe ai vetë e njeh me nderim fuqinë e përdorimit të vendosur dhe shprehet për Frymën me fjalë në pajtim me fenë e vërtetë. Nëse nuk gaboj, është në Librin e Gjashtë të Komenteve të tij mbi Ungjillin sipas Joanit që ai e bën qartazi Frymën objekt adhurimi. Fjalët e tij janë: «Larja ose uji është simbol i pastrimit të shpirtit, i cili lahet e pastrohet nga çdo ndyrësi që vjen prej ligësisë; por, megjithatë, ai është edhe në vetvete, për atë që i dorëzohet hyjnisë së Trinisë së adhurueshme, me anë të fuqisë së thirrjeve, zanafilla dhe burimi i bekimeve». Dhe përsëri, në Shtjellimin e tij mbi Letrën drejtuar Romakëve, «fuqitë e shenjta», thotë ai, «janë të afta të pranojnë të Vetëmlindurin dhe hyjninë e Frymës së Shenjtë». Kështu, me sa kuptoj, ndikimi i fuqishëm i traditës shpesh i shtyn njerëzit të shprehen me fjalë që bien ndesh me mendimet e veta. Për më tepër, kjo trajtë e doksologjisë nuk ishte e panjohur as për Afrikanin, historianin. Në Librin e Pestë të veprës së tij «Përmbledhja e Kohërave» ai thotë: «ne, që e njohim peshën e atyre fjalëve dhe nuk jemi të paditur për hirin e besimit, i drejtojmë falënderime Atit, i cili na dhuroi neve, krijesave të Tij, Jisu Krishtin, Shpëtimtarin e botës edhe Zotin tonë, të cilit i qoftë lavdi dhe madhështi bashkë me Frymën e Shenjtë, përjetë». Pjesa tjetër e pasazheve mbase mund të shihet me dyshim, ose mund të jetë ndryshuar vërtet, dhe prekja e tyre do të jetë e vështirë të zbulohet, sepse ndryshimi qëndron në një rrokje të vetme. Megjithatë, ato që i kam cituar gjerë e gjatë janë jashtë çdo manipulimi të pandershëm dhe mund të verifikohen lehtë nga vetë veprat.

Tani do të sjell një provë tjetër, që ndoshta mund të duket e parëndësishme, por që, për shkak të lashtësisë së saj, në asnjë mënyrë nuk duhet lënë mënjanë nga një i pandehur i akuzuar për risi. Etërve tanë iu duk e udhës që dhuratën e dritës në mbrëmje të mos e pranonin në heshtje, por, sapo të shfaqej, të falënderonin menjëherë. Cili ishte autori i këtyre fjalëve të falënderimit në ndezjen e kandileve, nuk mund ta themi. Populli, megjithatë, e thotë trajtën e lashtë, dhe askush nuk i ka quajtur ndonjëherë fajtorë për pabesi ata që thonë: «Lëvdojmë Atin, Birin dhe Frymën e Shenjtë të Perëndisë». Dhe, në qoftë se dikush e njeh Himnin e Athenogjenit, të cilin ai, ndërsa nxitonte drejt përsosjes së vet me anë të zjarrit, ua la miqve si një lloj dhurate lamtumire, ai e njeh mendjen e dëshmorëve për Frymën. Për këtë çështje nuk do të them më tepër.

74. Po të madhin Grigor dhe fjalët e thëna prej tij, ku t'i radhis? A nuk do ta vëmë ndër apostuj e profetë një njeri që eci me të njëjtën Frymë si ata; që kurrë, në gjithë ditët e tij, nuk u shmang nga gjurmët e shenjtorëve; që ruajti, sa qe gjallë, parimet e përpikta të jetesës ungjillore? Jam i sigurt se do t'i bëjmë padrejtësi së vërtetës, po të mos e radhitim me popullin e Perëndisë atë shpirt që shkëlqente si një pishtar në Kishën e Perëndisë; sepse, me bashkëpunimin e Frymës, pushteti që kishte mbi demonët ishte i frikshëm, dhe aq shumë ishte pajisur me hirin e fjalës «për bindjen ndaj besimit ndër ... kombet», sa, megjithëse iu dorëzuan vetëm shtatëmbëdhjetë të krishterë, ai e solli te Perëndia, përmes njohjes, gjithë popullin, si në qytet ashtu edhe në fshat. Ai gjithashtu, me emrin e fuqishëm të Krishtit, urdhëroi madje edhe lumenjtë të ndryshonin rrjedhën e tyre dhe bëri që të thahej një liqen, i cili u shërbente si shkak grindjeje disa vëllezërve lakmitarë. Për më tepër, parashikimet e tij për gjërat që do të vinin ishin të tilla, sa në asnjë mënyrë nuk u mbetën prapa atyre të profetëve të mëdhenj. Të tregoje me hollësi të gjitha veprat e tij të mrekullueshme, do të ishte punë tepër e gjatë. Për shkak të bollëkut të dhuratave që Fryma i punoi në të me çdo fuqi, me shenja e me çudira, edhe vetë armiqtë e Kishës e quajtën një Moisi të dytë. Kështu, në gjithçka që kreu me anë të hirit, si me fjalë ashtu edhe me vepër, dukej se shkëlqente përherë një dritë, shenjë e fuqisë qiellore që e ndiqte nga bota e padukshme. Deri në ditët e sotme, ai nderohet shumë nga njerëzit e krahinës së vet, dhe kujtimi i tij, i rrënjosur në kishat, gjithnjë i freskët e i gjallë, nuk zbehet nga kalimi i kohës. Kështu, asnjë praktikë, asnjë fjalë, asnjë rit mistik nuk i është shtuar Kishës përveç asaj që ai i la trashëgim. Prandaj, vërtet, për shkak të lashtësisë së themelimit të tyre, shumë nga ceremonitë e tyre duken të mangëta. Sepse pasardhësit e tij në drejtimin e kishave nuk duruan të pranonin asnjë risi të mëvonshme përveç asaj që kishte miratimin e tij. Tani, një nga caktimet e Grigorit është pikërisht kjo trajtë e doksologjisë që tani kundërshtohet, e ruajtur nga Kisha mbi bazën e traditës së tij; një pohim që mund të verifikohet pa shumë mundim nga kushdo që dëshiron të bëjë një udhëtim të shkurtër. Se Firmiliani ynë e mbante këtë besim, e dëshmojnë shkrimet që ka lënë. Edhe bashkëkohësit e Meletit të shquar thonë se ai ishte i këtij mendimi. Po pse të citoj autoritete të lashta? Vallë, tani në Lindje, a nuk njihen mbrojtësit e fesë së vërtetë kryesisht me këtë fjalë të vetme, të ndarë nga kundërshtarët e tyre si me një parullë? Kam dëgjuar nga një mezopotamas, njeri njëkohësisht i zoti në gjuhë dhe me mendime të pashtrembëruara, se, sipas përdorimit të vendit të tij, është e pamundur për këdo, edhe sikur ta dëshironte, të shprehet ndryshe. Ata detyrohen nga veçoria e gjuhës së tyre amtare ta bëjnë doksologjinë me rrokjen «dhe», ose, për të thënë më saktë, me shprehjet e tyre të barasvlershme. Edhe ne kapadokët flasim kështu në dialektin e vendit tonë, sepse Fryma, që në kohën e ndarjes së gjuhëve, e kishte parashikuar dobinë e kësaj shprehjeje. Po gjithë Perëndimi, thuajse nga Iliriku deri në kufijtë e botës sonë? A nuk e përkrah edhe ai këtë fjalë?

75. Si mund të jem, pra, sjellës risish e krijues termash të rinj, kur si nismëtarë e mbrojtës të kësaj fjale sjell kombe të tëra, qytete, një zakon që humbet përtej kujtesës njerëzore, njerëz që ishin shtylla të kishës e të shquar për çdo dituri e fuqi shpirtërore? Për këtë arsye kjo radhë e ngjeshur armiqsh është vënë në lëvizje kundër meje, dhe qyteti, fshati e krahinat më të largëta janë plot me shpifësit e mi. Të trishtueshme e të dhimbshme janë këto gjëra për ata që kërkojnë paqen, por i madh është shpërblimi i durimit për vuajtjet e duruara për hir të Besimit. Prandaj, veç këtyre, le të vetëtijë shpata, le të mprehet sëpata, le të flakërojë zjarri më fort se ai i Babilonisë, le të vihet në veprim çdo mjet mundimi kundër meje. Për mua asgjë nuk është më e frikshme se të mos druash kanosjet që Zoti ka drejtuar kundër atyre që blasfemojnë Frymën. Lexuesit dashamirës do të gjejnë një mbrojtje të mjaftueshme në atë që thashë: se pranoj një shprehje kaq të dashur e kaq të njohur për shenjtorët, të përforcuar nga një përdorim kaq i gjatë. Sepse, që nga dita kur u predikua për herë të parë Ungjilli e deri në kohën tonë, tregohet se ajo u pranua me të gjitha të drejtat e plota brenda kishave dhe, çka është më e rëndësishmja, u pranua si bartëse e një kuptimi në pajtim me shenjtërinë dhe fenë e vërtetë. Por përpara gjyqit të madh, çfarë kam përgatitur të them për mbrojtjen time? Këtë: se, së pari, u shtyva drejt lavdisë së Frymës nga nderi që i bëri Zoti, duke e bashkuar Atë me Veten e Tij dhe me Atin, në pagëzim; së dyti, ngaqë secili prej nesh futet në njohjen e Perëndisë përmes një hyrjeje të tillë; dhe mbi të gjitha, nga frika e ndëshkimit të kanosur, që përjashton çdo mendim përçmimi e çdo përfytyrim të padenjë. Po kundërshtarët tanë, çfarë do të thonë? Pasi nuk treguan as druajtje për nderin e Zotit, as frikë nga kanosjet e Tij, çfarë mbrojtjeje do të kenë për blasfeminë e tyre? Është puna e tyre të vendosin për veprimin e vet, ose, qoftë edhe tani, ta ndryshojnë atë. Nga ana ime, do të lutesha me gjithë zemër që Perëndia i mirë ta bëjë paqen e Tij të mbretërojë në zemrat e të gjithëve, që këta njerëz, të fryrë nga krenaria dhe të radhitur në betejë kundër nesh, të qetësohen nga Fryma e butësisë dhe e dashurisë. Dhe, po të jenë bërë krejt të egër e të pazbutshëm, le të na japë të paktën durimin që t'i përballojmë me shpirtgjerësi të gjitha ato që na duhet të pësojmë prej duarve të tyre. Me pak fjalë, «për ata që kanë në veten e tyre vendimin e vdekjes», nuk është vuajtja për hir të Besimit ajo që dhemb; ajo që është e rëndë për t'u duruar është të mos e luftosh betejën e tij. Atleti nuk ankohet aq për plagët e ndeshjes, sa që nuk arrin as të hyjë në stadium. Ose ndoshta kjo ishte koha e heshtjes për të cilën foli Solomoni i urtë. Sepse, kur jeta goditet nga një stuhi kaq e egër, sa gjithë mendja e atyre që janë mësuar në fjalën e Perëndisë mbushet me mashtrimin e arsyetimit të rremë dhe hutohet, si një sy plot pluhur; kur njerëzit trullosen nga zhurma të çuditshme e të tmerrshme; kur gjithë bota lëkundet dhe gjithçka po rrëzohet, ç'dobi ka të bërtasësh në erë, siç po bërtas unë vërtet?

§ XXX — Paraqitje e gjendjes së tanishme të Kishave

76. Me se, pra, ta krahasoj gjendjen tonë të tanishme? Ajo mund të krahasohet, mendoj, me ndonjë betejë detare që ka shpërthyer prej grindjesh të kahershme dhe zhvillohet ndërmjet njerëzve që ushqejnë një urrejtje vdekjeprurëse ndaj njëri-tjetrit, njerëz me përvojë të gjatë në luftimet detare dhe të etur për betejë. Vështro, të lutem, pamjen që ngrihet kështu para syve të tu. Shih flotat kundërshtare si turren në një radhë të tmerrshme drejt sulmit. Me një shpërthim tërbimi të papërmbajtshëm, ato ndeshen dhe e luftojnë deri në fund. Përfytyro, po deshe, anijet e shtyra andej-këndej nga një stuhi e tërbuar, ndërsa një errësirë e dendur bie nga retë dhe nxin gjithë pamjen, kështu që parullat nuk dallohen dot në atë rrëmujë e humbet çdo dallim mes mikut e armikut. Për të plotësuar hollësitë e kësaj pamjeje të përfytyruar, merr me mend detin e fryrë nga dallgët e të ngritur përpjetë nga humnera, ndërsa një rrebesh i furishëm shiu derdhet nga retë, dhe valët e tmerrshme ngrihen lart. Nga çdo anë e qiellit erërat rrahin mbi një pikë të vetme, ku të dyja flotat përplasen njëra kundër tjetrës. Nga luftëtarët, disa po kthehen në tradhtarë; disa po dezertojnë pikërisht në vlugun e betejës; disa duhet, në një e të njëjtin çast, edhe të nxitin anijet e tyre, të rrahura krejt nga furtuna, edhe të sulen kundër atyre që i sulmojnë. Smira për pushtet dhe etja për epërsi vetjake i ndajnë detarët në grupe që ia shkaktojnë vdekjen njëri-tjetrit. Mendo, veç gjithë kësaj, gjëmën e ngatërruar e të pakuptimtë që ushton mbi tërë detin: nga erërat që ulërijnë, nga anijet që përplasen, nga shkuma që vlon, nga britmat e luftëtarëve që shprehin ndjenjat e tyre të ndryshme me çdo lloj zhurme, kaq sa s'mund të dëgjohet asnjë fjalë e komandantit a e timonierit. Çrregullimi dhe rrëmuja janë të tmerrshme, sepse skaji i fatkeqësisë, kur humbet çdo shpresë për jetën, u jep njerëzve leje për çdo lloj ligësie. Merr me mend, gjithashtu, se të gjithë këta njerëz janë goditur nga murtaja e pashërueshme e dashurisë së çmendur për lavdi, kështu që nuk pushojnë së luftuari secili për t'ia kaluar tjetrit, ndërsa anija e tyre po fundoset njëmend në humnerë.

77. Tani, të lutem, kalo nga ky përshkrim figurativ te realiteti i trishtuar. A nuk u duk dikur sikur përçarja ariane, pasi u nda si sekt i kundërt me Kishën e Perëndisë, qëndronte e vetme, e rreshtuar armiqësisht? Por kur qëndrimi i armiqve tanë kundër nesh ndryshoi nga një përleshje e vjetër dhe e hidhur në një luftë të hapur, atëherë, siç dihet mirë, lufta u përça në aq shumë degë sa s'mund t'i tregoj, kështu që të gjithë u ndezën në një urrejtje të rrënjosur, po aq nga fryma e përbashkët e grupeve sa edhe nga dyshimi vetjak. Po cila stuhi deti ka qenë ndonjëherë aq e egër dhe e tërbuar sa kjo furtunë e Kishave? Në të, çdo kufi i vënë nga Etërit është zhvendosur; çdo themel, çdo mburojë e bindjes është lëkundur; gjithçka që qëndronte pezull mbi themele të pashëndosha përplaset e rrëzohet. Sulmojmë njëri-tjetrin. Përmbysemi nga njëri-tjetri. Në qoftë se armiku nuk na godet i pari, na plagos shoku në krah. Në qoftë se një kundërshtar goditet e bie, bashkëluftëtari i tij e shkel përdhe. Të paktën na lidh kjo, që urrejmë armiqtë tanë të përbashkët; por sapo të kalojë armiku, gjejmë armiq te njëri-tjetri. E kush do të mund t'i numëronte të gjitha mbytjet e anijeve? Disa u fundosën nga sulmi i armikut, disa nga tradhtia e papritur e aleatëve të tyre, disa nga gabimet e rënda të vetë krerëve të tyre. Shohim, si të thuash, kisha të tëra, bashkë me gjithë ekuipazhet, të përplasura e të copëtuara mbi shkëmbinjtë e fshehur nën ujë të herezisë dredharake, ndërsa të tjerë nga armiqtë e Frymës së Shpëtimit kanë kapur timonin dhe e kanë fundosur besimin. Pastaj trazirat e shkaktuara nga princat e kësaj bote sollën rënien e popullit, me një dhunë që s'e ka të barabartë as uragani, as shakullima. Ndriçuesit e botës, që Perëndia i vuri për t'u dhënë dritë shpirtrave të popullit, u dëbuan nga vatrat e tyre, dhe një errësirë vërtet e zymtë e dëshpëruese ra mbi Kishat. Tmerri i një shkatërrimi të përgjithshëm tashmë kanoset, e megjithatë rivaliteti i tyre i ndërsjellë është aq i pakufishëm sa ua mpin çdo ndjesi rreziku. Urrejtja vetjake ka më shumë peshë se lufta e përgjithshme dhe e përbashkët; sepse njerëzit që e çmojnë kënaqjen e menjëhershme të ambicies më lart se shpërblimet që na presin në kohën që vjen, parapëlqejnë lavdinë e mundjes së kundërshtarëve, në vend që të sigurojnë të mirën e përbashkët të njerëzimit. Kështu, të gjithë njësoj, secili sa mundet, ngrenë dorën vrasëse kundër njëri-tjetrit. Ashpër ngrihet klithma e luftëtarëve që ndeshen me njëri-tjetrin në grindje; tashmë gjithë Kisha është thuajse plot me britma të paqarta, me zhurma të pakuptueshme, që ngrihen prej trazirave të pandërprera që e shmangin rregullin e drejtë të mësimit të fesë së vërtetë, herë drejt tepricës, herë drejt mungesës. Nga njëra anë janë ata që ngatërrojnë Personat dhe rrëmbehen drejt judaizmit; nga ana tjetër janë ata që, përmes kundërvënies së natyrave, rrëshqasin në paganizëm. Midis këtyre palëve të kundërta, Shkrimi i frymëzuar s'ka fuqi të ndërmjetësojë; traditat e apostujve nuk mund të propozojnë kushte pajtimi. Të folurit haptazi ia jep fund miqësisë, kurse mospajtimi në mendime mjafton si shkak për grindje. Asnjë betim aleance nuk i mban njerëzit aq besnikë ndaj kryengritjes sa ç'i mban ngjashmëria në gabim. Secili bëhet teolog, ndonëse e ka shpirtin të damkosur me më shumë njolla se ç'mund të numërohen. Prej kësaj del që risimtarët gjejnë me bollëk njerëz të gatshëm për përçarje, ndërsa të vetëquajturit trashëgimtarë të fisit që gjuan poste e hedhin poshtë qeverisjen e Frymës së Shenjtë dhe i ndajnë ndër vete postet më të larta të Kishave. Rregullat e Ungjillit tashmë kudo janë hedhur në rrëmujë nga mungesa e disiplinës; ka një turrje të papërshkrueshme drejt vendeve të para, teksa gjithkush që kërkon të dalë në pah orvatet të futet me forcë në një detyrë të lartë. Fryti i kësaj etjeje për të urdhëruar është që populli ynë gjendet në një rrëmujë të egër, pikërisht ngaqë s'ka kush ta urdhërojë; nxitjet e atyre që kanë pushtet bëhen krejt të kota e të pavlera, sepse s'ka njeri që, nga paturpësia e tij e paditur, të mos mendojë se është po aq detyrë e tij t'u japë urdhra të tjerëve, sa edhe t'i bindet dikujt tjetër.

78. Kështu, meqë asnjë zë njerëzor s'është aq i fuqishëm sa të dëgjohet në një trazirë të tillë, unë e quaj heshtjen më të dobishme se fjalën, sepse, në qoftë se ka ndonjë të vërtetë në fjalët e Predikuesit, «Fjalët e të urtëve dëgjohen në qetësi», në gjendjen e tanishme të gjërave çdo bisedë rreth tyre s'do të ishte veçse e pahijshme. Për më tepër, më frenon thënia e Profetit: «Prandaj i mençuri do të heshtë në atë kohë, sepse koha është e ligë», një kohë kur disa ia zënë këmbën të afërmit që të rrëzohet, disa e shkelin njeriun kur ka rënë përdhe, dhe të tjerë duartrokasin nga gëzimi, por s'ka asnjë që të ndiejë dhembshuri për të rënët e t'u zgjatë dorën e ndihmës, ndonëse, sipas ligjit të lashtë, nuk mbetet i padënuar ai që kalon pranë kafshës së barrës, qoftë edhe së armikut të vet, së rënë nën ngarkesën e saj. Por tani gjërat s'janë kështu. Përse? Dashuria e të shumtëve është ftohur; harmonia vëllazërore është shkatërruar, vetë emri i bashkimit shpërfillet, qortimet vëllazërore nuk dëgjohen më, askund s'ka mëshirë të krishterë, askund s'derdhet loti i dhembshurisë. Tani s'ka njeri që të presë «të dobëtin në besim», por urrejtja e ndërsjellë është ndezur aq lart mes njerëzve të një gjaku, sa gëzohen më shumë për rënien e të afërmit sesa për mbarësinë e vet. Ashtu si në kohë murtaje, edhe njerëzit me jetën më të rregullt vuajnë nga e njëjta sëmundje si të tjerët, sepse e marrin sëmundjen prej marrëdhënies me të prekurit, po ashtu sot, prej rivalitetit të lig që na ka pushtuar shpirtrat, rrëmbehemi drejt një gare në ligësi, dhe të gjithë jemi, secili, aq i keq sa tjetri. Prandaj të pamëshirshëm e të idhët rrinë gjykatësit e atyre që gabojnë; të pandjeshëm e armiqësorë janë kritikuesit e njerëzve me vullnet të mirë. Dhe kaq thellë është rrënjosur kjo e keqe mes nesh, sa jemi bërë më të egër se vetë egërsirat; ato të paktën rrinë tufë me të ngjashmet e veta, kurse lufta jonë më e egër është pikërisht me tanët.

79. Për të gjitha këto arsye, duhej të kisha heshtur, por drejt anës tjetër më tërhoqi dashuria, e cila «nuk kërkon të sajat» dhe dëshiron të kapërcejë çdo pengesë që i vë përpara koha e rrethanat. Më mësuan gjithashtu fëmijët në Babiloni se, kur s'ka njeri që të mbrojë çështjen e fesë së vërtetë, duhet ta kryejmë detyrën tonë vetëm e krejt pa ndihmë. Ata, që nga mesi i flakës, ngritën zërin në himne e lavdërime për Perëndinë, pa e përfillur turmën që e hidhte poshtë të vërtetën, por, edhe pse ishin vetëm tre, i mjaftonin njëri-tjetrit. Prandaj edhe ne nuk trembemi para resë së armiqve tanë dhe, duke e mbështetur shpresën në ndihmën e Frymës, e kemi shpallur të vërtetën me gjithë guximin. Po të mos kisha vepruar kështu, do të kishte qenë vërtet e tmerrshme që blasfemuesit e Frymës të merrnin kaq lehtë guxim në sulmin e tyre kundër fesë së vërtetë, dhe që ne, me një aleat e mbështetës kaq të fuqishëm në krah, të tërhiqeshim nga shërbimi i atij mësimi që, me anë të traditës së Etërve, është ruajtur me një varg të pandërprerë kujtese deri në ditët tona. Një nxitje tjetër e fuqishme për ndërmarrjen time ishte zjarrmia e ngrohtë e «dashurisë sate të pashtirur» dhe serioziteti e heshtja e natyrës sate; një garanci që ti s'do t'ia shpallje tërë botës atë që po bëhesha gati të thosha, jo se s'do t'ia vlente të bëhej e njohur, por për të shmangur hedhjen e margaritarëve para derrave. Detyra ime tani mori fund. Në qoftë se atë që thashë e gjen të mjaftueshme, le të jetë kjo fundi i bisedës sonë për këto çështje. Në qoftë se mendon se ndonjë pikë kërkon shpjegim të mëtejshëm, të lutem, mos nguro ta ndjekësh kërkimin me çdo zell dhe t'i shtosh njohuritë e tua duke bërë çfarëdo pyetjeje që s'ngjall mosmarrëveshje. Qoftë përmes meje, qoftë përmes të tjerëve, Zoti do të japë shpjegim të plotë për çështjet që ende presin të ndriçohen, sipas njohurisë që Fryma e Shenjtë u jep të denjëve. Amin.