Krijimi i kafshëve tokësore

1. Si ju pëlqeu gostia e fjalimit tim të mëngjesit? M'u duk sikur pata qëllimet e mira të një njeriu të varfër që shtron një gosti, i cili, i etur për të fituar emrin se mban tryezë të mirë, i trishton mysafirët me sasinë e pakët të gjellëve më të shtrenjta. Më kot e mbush bujarisht tryezën me të mirat e tij të mjera: ambicia e tij vetëm sa i tregon marrëzinë. Juve ju takon të gjykoni nëse pata të njëjtin fat. Megjithatë, çfarëdo që të ketë qenë fjalimi im, kini kujdes të mos e shpërfillni. Askush nuk refuzoi të ulej në tryezën e Eliseut, edhe pse ai u dha miqve të tij vetëm barishte të egra. I njoh ligjet e alegorisë, ndonëse më pak nga vetja se nga veprat e të tjerëve. Ka vërtet nga ata që s'e pranojnë kuptimin e thjeshtë të Shkrimeve, për të cilët uji s'është ujë, por ndonjë natyrë tjetër, që shohin në një bimë a në një peshk çfarë u do trilli, që e ndryshojnë natyrën e rrëshqanorëve dhe të egërsirave për t'iu përshtatur alegorive të tyre, si shpjeguesit e ëndrrave që i sqarojnë vegimet e gjumit për t'i vënë në shërbim të qëllimeve të veta. Për mua bari është bar; bimën, peshkun, egërsirën, kafshën shtëpiake, të gjitha i marr në kuptimin e mirëfilltë. «Sepse nuk kam turp për ungjillin.» Ata që kanë shkruar për natyrën e gjithësisë, kanë folur gjatë e gjatë për formën e dheut. A është ai sferik apo cilindrik, a i ngjan një disku e është njësoj i rrumbullakët nga çdo anë, apo ka formën e një shoshe dhe është i zgavërt në mes: të gjitha këto hamendje i kanë shtruar kozmografët, secili duke përmbysur atë të paraardhësit. S'do t'i jap më pak rëndësi krijimit të gjithësisë, ngaqë shërbëtori i Perëndisë, Moisiu, s'flet për format; s'ka thënë se dheu ka njëqind e tetëdhjetë mijë stade rreth e qark; s'ka matur se në ç'hapësirë ajri e hedh hijen e vet, teksa dielli sillet rreth tij, as ka shpjeguar se si kjo hije, duke rënë mbi hënë, shkakton eklipset. I ka kaluar në heshtje, si të kota, të gjitha ato që s'kanë rëndësi për ne. A do të parapëlqej, atëherë, urtësinë e marrë përpara fjalëve hyjnore të Frymës së Shenjtë? A nuk do të lartësoj më mirë Atë që, pa dashur të na i mbushë mendjet me këto kotësi, e ka rregulluar tërë ekonominë e Shkrimit për ndërtimin dhe përsosjen e shpirtrave tanë? Kjo është, më duket, ajo që s'e kanë kuptuar ata që, duke iu dorëzuar kuptimit të shtrembëruar të alegorisë, kanë marrë përsipër t'i japin Shkrimit një madhështi të sajuar prej tyre. Kjo do të thotë të mbash veten për më të ditur se Fryma e Shenjtë dhe të nxjerrësh idetë e tua nën petkun e ekzegjezës. Le ta dëgjojmë Shkrimin ashtu si është shkruar.

2. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë.» Ja fjala e Perëndisë që përshkon krijimin, duke nisur qysh atëherë veprimtarinë që shihet e shpalosur edhe sot e që do të shpaloset deri në fund të botës! Ashtu si një top që, kur e shtyjnë, po të gjejë një tatëpjetë, rrokulliset, i bartur nga trajta e vet dhe nga natyra e truallit, dhe s'ndalet gjersa të arrijë në një sipërfaqe të rrafshët, kështu edhe natyra, sapo u vu në lëvizje nga urdhri Hyjnor, e përshkon krijimin me hap të njëtrajtshëm, nëpër lindje e vdekje, dhe e ruan trashëgimin e llojeve përmes ngjashmërisë, gjer në fund. Natyra gjithnjë bën që kalit t'i vijë pas një kalë, luanit një luan, shqiponjës një shqiponjë, dhe, duke e ruajtur çdo kafshë me këto trashëgime të pandërprera, e përcjell atë deri në fund të gjithçkaje. Kafshët s'i shohin veçoritë e tyre të shkatërruara a të fshira nga sado kohë e gjatë; natyra e tyre, si të ishte sapo formuar, ndjek rrjedhën e shekujve, përjetësisht e re. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë.» Ky urdhër ka vazhduar, dhe dheu s'pushon së binduri ndaj Krijuesit. Sepse, në qoftë se ka krijesa që prodhohen njëra pas tjetrës nga paraardhëset e veta, ka të tjera që edhe sot i shohim të lindin nga vetë dheu. Në kohë me lagështi ai nxjerr karkaleca dhe një numër të pafund kandrrash që fluturojnë në ajër e s'kanë emra, ngaqë janë kaq të vogla; nxjerr edhe minj e bretkosa. Në rrethinat e Tebës në Egjipt, pas shirash të bollshme në kohë të nxehtë, vendi mbulohet me minj fushe. Shohim se balta vetëm nxjerr ngjala; ato s'vijnë as nga vezë, as në ndonjë mënyrë tjetër: është vetëm dheu që u jep jetë. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë.»

Bagëtia është tokësore dhe e kërrusur drejt dheut. Njeriu, një bimë qiellore, ngrihet mbi to si nga trajta e trupit ashtu edhe nga dinjiteti i shpirtit. Cila është forma e katërkëmbëshave? Koka e tyre është kthyer drejt tokës e shikon nga barku, dhe ndjek vetëm të mirën e barkut. Koka jote, o njeri, është kthyer nga qielli; sytë e tu shohin lart. Kur, pra, e ul veten me pasionet e mishit, skllav i barkut tënd dhe i pjesëve të tua më të ulëta, u afrohesh kafshëve të paarsyeshme dhe bëhesh si njëra prej tyre. Je thirrur për kujdese më fisnike: «kërkoni ato që janë lart, ku rri Krishti». Ngrije shpirtin tënd mbi dhe; nga vetë trajta jote e natyrshme nxirr rregullin e sjelljes; le të jetë jetesa jote në qiej. Atdheu yt i vërtetë është Jerusalemi qiellor; bashkëqytetarët dhe bashkatdhetarët e tu janë «të parëlindurit që janë shkruar në qiej».

3. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë.» Kështu, kur u shfaq shpirti i kafshëve, ai nuk qe i fshehur në dhe, por lindi me urdhrin e Perëndisë. Kafshët kanë një shpirt të vetëm e të njëjtë, tipari i përbashkët i të cilit është mungesa e arsyes. Por secila kafshë dallohet nga cilësi të veçanta. Kau është i qëndrueshëm, gomari përtac, kali me pasione të forta, ujku s'zbutet dot, dhelpra dinake, dreri i druajtur, milingona punëtore, qeni mirënjohës dhe besnik në miqësitë e veta. Sapo krijohej çdo kafshë, tipari dallues i natyrës së saj shfaqej te ajo në masën e duhur: te luani, vrulli, prirja për jetë të vetmuar, një karakter i pashoqërueshëm. Tiran i vërtetë i kafshëve, ai, në arrogancën e vet të lindur, lejon vetëm pak të marrin pjesë në nderimet e tij. E përbuz ushqimin e së djeshmes dhe s'kthehet kurrë te mbeturinat e gjahut. Natyra ia ka pajisur organet e zërit me një forcë aq të madhe, sa shpesh kafshë shumë më të shpejta kapen vetëm nga ulërima e tij. Pantera, e dhunshme dhe e rrëmbyeshme në kërcimet e veta, ka një trup të përshtatur për shkathtësinë e lehtësinë e saj, në pajtim me lëvizjet e shpirtit të vet. Ariu ka një natyrë të plogët, mënyra të vetat, karakter dinak, dhe është fort i fshehtë; prandaj ka një trup të ngjashëm, të rëndë, të trashë, pa nyjet që i duhen një banori të ftohtë të strofullave.

Kur vëmë re kujdesin e natyrshëm e të lindur që këto krijesa pa arsye tregojnë për jetën e tyre, do të nxitemi të kujdesemi për veten dhe të mendojmë për shpëtimin e shpirtrave tanë; ose më mirë, do të dënohemi edhe më shumë, kur të gjendemi se s'arrijmë as t'i imitojmë kafshët. Ariu, që shpesh plagoset rëndë, kujdeset për veten dhe me mjeshtëri i mbush plagët me mulein, një bimë me natyrë fort shtrënguese. Do ta shohësh edhe dhelprën të shërojë plagët e veta me rrëshirën e pishës; breshka, e ngopur me mishin e nepërkës, gjen te fuqia e majoranës një ilaç kundër kësaj kafshe helmuese, dhe gjarpri i shëron sytë e lënduar duke ngrënë marajë.

E a nuk e lënë kafshët në hije zgjuarsinë tonë arsyetuese me kujdesin që tregojnë për ndryshimet e motit? A nuk i shohim delet, kur afrohet dimri, të hanë bar me lakmi, si për t'u siguruar kundër mungesës së ardhshme? A nuk i shohim edhe qetë, prej kohësh të mbyllur gjatë stinës së dimrit, të njohin kthimin e pranverës me një ndjesi të natyrshme, e të vështrojnë nga fundi i stallave drejt dyerve, të gjithë duke kthyer kokat andej me një pëlqim të përbashkët? Vëzhgues të kujdesshëm kanë vënë re se iriqi bën një hapje në të dy skajet e strofullit të tij. Në qoftë se fryn era e veriut, e mbyll vrimën që shikon nga veriu; nëse pas saj vjen era e jugut, kafsha kalon te dera veriore. Ç'mësim u japin këto kafshë njeriut? Ato jo vetëm na tregojnë te Krijuesi ynë një kujdes që shtrihet mbi të gjitha qeniet, por edhe një farë parandjenje të së ardhmes qysh te kafshët. Atëherë s'duhet të lidhemi pas kësaj jete të tashme, por duhet t'i kushtojmë tërë vëmendjen asaj që do të vijë. A nuk do të tregohesh i zellshëm për veten, o njeri? Dhe a nuk do të grumbullosh, në këtë kohë të tashme, prehjen për atë që do të vijë, pasi ke parë shembullin e milingonës? Milingona, gjatë verës, mbledh thesare për dimër. Larg nga t'i dorëzohet përtacisë, para se kjo stinë t'ia bëjë të ndiejë ashpërsinë e vet, nxiton në punë me një zell të pathyeshëm, gjersa t'i mbushë me bollëk depot e veta. Edhe këtu, sa larg është nga shkujdesja! Me ç'largpamësi të urtë vepron, që t'i ruajë sa më gjatë rezervat! Me darët e veta i pret kokrrat në gjysmë, nga frika se mos mbijnë e s'i vlejnë më për ushqim. Po qenë të lagura, i than; dhe s'i shtrin në çdo mot, por kur e ndien se ajri do të mbetet i butë. Ki të sigurt se s'ke për të parë kurrë shi të bjerë nga retë, për sa kohë që milingona i ka lënë kokrrat jashtë.

Cila gjuhë mund t'i arrijë mrekullitë e Krijuesit? Cili vesh mund t'i rrokë? Dhe cila kohë do të mjaftonte për t'i treguar? Le të themi, pra, bashkë me profetin: «O Zot, sa të shumta janë veprat e tua! Të gjitha i bëre me urtësi.» S'do të mund të shfajësohemi duke thënë se dijen e dobishme e mësuam nga librat, sepse ligji i pamësuar i natyrës na bën të zgjedhim atë që na është e dobishme. A e di se ç'të mirë duhet t'i bësh të afërmit tënd? Të mirën që pret vetë prej tij. A e di se ç'është e keqja? Ajo që s'do të doje të ta bënte tjetri ty. As kërkimet botanike, as përvoja me barërat shëruese nuk i kanë bërë kafshët të zbulojnë ato që u vlejnë; por secila e njeh nga natyra atë që i bën mirë dhe mrekullisht përvetëson atë që i përshtatet natyrës së saj.

4. Edhe virtytet janë në ne nga natyra, dhe shpirti ka afri me to jo nga edukata, por nga vetë natyra. S'na duhen mësime për të urryer sëmundjen, por vetë e sprapsim atë që na mundon; shpirti s'ka nevojë për mësues që të na mësojë të shmangim vesin. Çdo ves është sëmundje e shpirtit, ashtu si virtyti është shëndeti i tij. Kështu, mirë e kanë përcaktuar shëndetin ata që e kanë quajtur një rregullsi në kryerjen e veprimeve të natyrshme: një përkufizim që mund të zbatohet pa frikë edhe për gjendjen e mirë të shpirtit. Kështu, pa pasur nevojë për mësime, shpirti mund të arrijë vetë atë që i ka hija dhe që përputhet me natyrën. Prej kësaj vjen që vetëpërmbajtja lëvdohet kudo, drejtësia mbahet për nder, trimëria çmohet dhe mençuria është synimi i të gjithëve: virtyte që i takojnë shpirtit më fort se ç'i takon shëndeti trupit. Fëmijë, doni prindërit tuaj; dhe ju, etër, «mos i zemëroni fëmijët tuaj». A nuk thotë të njëjtën gjë natyra? Pavli s'na mëson gjë të re; ai vetëm i shtrëngon më fort hallkat e natyrës. Në qoftë se luanesha i do të vegjlit e saj, në qoftë se ulkonja lufton për të mbrojtur këlyshët, ç'do të thotë njeriu që s'i bindet urdhërimit dhe dhunon vetë natyrën; apo biri që fyen pleqërinë e të atit; apo babai që, prej martesës së dytë, i ka harruar fëmijët e parë?

Te kafshët, një dashuri e pathyeshme i bashkon prindërit me të vegjlit. Është Krijuesi, vetë Perëndia, që në to e zëvendëson arsyen me fuqinë e ndjenjës. Prej kësaj vjen që qengji, teksa kërcen nga vatha, mes një mijë delesh e njeh ngjyrën dhe zërin e së ëmës, vrapon drejt saj dhe kërkon burimin e vet të qumështit. Po qenë të thata gjinjtë e së ëmës, kënaqet me kaq dhe, pa u ndalur, kalon pranë të tjerëve më të bollshëm. E si e njeh e ëma atë mes shumë qengjave? Të gjithë kanë të njëjtin zë, të njëjtën ngjyrë, të njëjtën erë, të paktën për sa i përket ndjesisë sonë të nuhatjes. E prapëseprapë, te këto kafshë ka një ndjenjë më të hollë se perceptimi ynë, që i bën të njohin të vetët. Këlyshi i qenit s'ka ende dhëmbë, e megjithatë mbrohet me gojë kundër kujtdo që e ngacmon. Viçi s'ka ende brirë, e megjithatë e di tashmë se ku do t'i dalin armët. Këtu kemi provë të qartë se instinkti i kafshëve është i lindur, dhe se në të gjitha qeniet s'ka asgjë të çrregullt, asgjë të paparashikuar. Të gjitha mbajnë vulat e urtësisë së Krijuesit dhe tregojnë se kanë ardhur në jetë të pajisura me mjetet për të siguruar ruajtjen e vetes.

Qeni s'është pajisur me pjesë arsyeje; por tek ai instinkti ka fuqinë e arsyes. Qeni ka mësuar nga natyra fshehtësinë e arsyetimeve të ndërlikuara, që dijetarët e botës, pas vitesh të gjata studimi, mezi kanë arritur t'i zbërthejnë. Kur qeni është në gjurmë të gjahut, po të shohë se ai ndahet në drejtime të ndryshme, i shqyrton këto shtigje të ndryshme, dhe vetëm të folurit i mungon për të shpallur arsyetimin e vet. Kafsha, thotë ai, ka shkuar këtu, ose atje, ose në një drejtim tjetër. S'është as këtu, as atje; pra, është në drejtimin e tretë. Dhe kështu, duke lënë mënjanë gjurmët e rreme, e zbulon të vërtetën. Ç'më shumë bëjnë ata që, të zënë me gjithë seriozitetin për të vërtetuar teori, vizatojnë vija mbi pluhur dhe hedhin poshtë dy premisa për të treguar se e treta është e vërteta?

A nuk i turpëron mirënjohja e qenit të gjithë ata që janë mosmirënjohës ndaj bamirësve të tyre? Thuhet se shumë kanë ngordhur pranë zotërve të tyre të vrarë, në vende të shkreta. Të tjerë, sapo qe kryer një krim, u kanë prirë atyre që kërkonin vrasësit dhe kanë bërë që keqbërësit të dalin para drejtësisë. Ç'do të thonë ata që, jo mjaft që s'e duan Zotërinë që i krijoi dhe i ushqeu, kanë për miq njerëz goja e të cilëve sulmon Zotin, ndenjur në të njëjtën tryezë me ta, dhe, teksa hanë nga ushqimi i tyre, blasfemojnë Atë që ua ka dhënë?

5. Por le të kthehemi te pamja e krijimit. Kafshët që kapen më lehtë janë më pjelloret. Prandaj lepujt dhe dhitë e egra pjellin shumë të vegjël, dhe delet e egra bëjnë binjakë, që të mos zhduken këto lloje, të gllabëruara nga kafshët mishngrënëse. Kafshët grabitqare, përkundrazi, pjellin vetëm pak, dhe luanesha me vështirësi lind një luan të vetëm; sepse, nëse thonë të vërtetën, këlyshi del nga e ëma duke e shqyer me kthetra; kurse nepërkat lindin vetëm duke i brejtur mitrën, e kështu i japin të ëmës një ndëshkim të merituar. Kështu, në natyrë gjithçka është parashikuar, gjithçka është objekt i një kujdesi të pandërprerë. Po të shqyrtosh edhe gjymtyrët e kafshëve, do të gjesh se Krijuesi s'u ka dhënë asgjë të tepërt dhe s'ka lënë pa dhënë asgjë të nevojshme. Kafshëve mishngrënëse u ka dhënë dhëmbë të mprehtë, që natyra e tyre i kërkon për të ushqyer veten. Ato që janë pajisur vetëm gjysmë me dhëmbë, kanë marrë disa ndarje të veçanta për ushqimin e tyre. Meqë në të parën s'copëtohet mjaftueshëm, ato janë pajisur me aftësinë ta kthejnë atë pasi e kanë gëlltitur, dhe nuk përvetësohet gjersa të jetë bluar me ripërtypje. Stomaku i parë, i dytë, i tretë dhe i katërt i kafshëve ripërtypëse s'rri kot; secili prej tyre kryen një detyrë të nevojshme. Qafa e devesë është e gjatë, që ajo ta ulë deri te këmbët dhe të arrijë barin me të cilin ushqehet. Arinjtë, luanët, tigrat, të gjitha kafshët e këtij lloji, kanë qafa të shkurtra, të fundosura mes shpatullave; kjo, ngaqë s'jetojnë me bar dhe s'kanë nevojë të përkulen drejt tokës: janë mishngrënëse dhe hanë kafshët që gjuajnë.

Përse ka feçkë elefanti? Kjo krijesë e stërmadhe, më e madhja e kafshëve tokësore, e krijuar për të tmerruar ata që e ndeshin, është nga natyra e stërmadhe dhe mishtore. Po të kishte qafë të madhe, në përpjesëtim me këmbët, do të ishte e vështirë ta drejtoje, dhe do të kishte një peshë aq të tepërt, sa do ta bënte të kërruset drejt tokës. Kështu siç është, koka i lidhet shtyllës kurrizore me rruaza të shkurtra, dhe ka feçkën që i zë vendin qafës; me të mbledh ushqimin dhe thith pijen. Këmbët e tij, pa nyje, si shtylla të bashkuara, mbajnë peshën e trupit. Po të mbahej mbi këmbë të liruara e të lakueshme, nyjet do t'i lëshoheshin vazhdimisht, po aq të paafta ta mbanin peshën, qoftë kur do të donte të gjunjëzohej, qoftë kur të ngrihej. Por ka nën këmbë një nyjë të vogël kyçi, që zë vendin e nyjeve të kërcirit e të gjurit, lëvizshmëria e të cilave s'do ta kishte përballuar kurrë këtë masë të stërmadhe e të lëkundshme. Kështu, i duhej kjo hundë që gati i prek këmbët. A i ke parë në luftë, teksa marshojnë në krye të falangës, si kulla të gjalla, apo teksa thyejnë radhët e armiqve si male mishi me sulmin e tyre të papërmbajtshëm? Po të mos ishin pjesët e tyre të poshtme në pajtim me madhësinë, s'do të kishin mundur kurrë të mbaheshin më këmbë. Tani, na thonë se elefanti rron treqind vjet e më shumë, një arsye tjetër që të ketë këmbë të forta e pa nyje. Por, siç thamë, feçka e tij, që ka formën dhe përkulshmërinë e një gjarpri, e merr ushqimin nga toka dhe e ngre lart. Kështu, kemi të drejtë të themi se është e pamundur të gjesh ndonjë gjë të tepërt a që mungon në krijim. Ja, pra: Perëndia na e ka nënshtruar këtë kafshë përbindëshe deri në atë pikë, sa ajo i kupton mësimet dhe i duron goditjet që i japim; provë e qartë se Krijuesi ia ka nënshtruar të gjitha sundimit tonë, sepse jemi bërë sipas shëmbëllimit të tij. Jo vetëm te kafshët e mëdha e shohim urtësinë e paarritshme; mrekulli po aq të mëdha shihen edhe te më të voglat. Majat e larta të maleve, që, afër reve dhe të rrahura pareshtur nga erërat, mbajnë një dimër të përjetshëm, s'më ngjallin më shumë admirim se luginat e thella, që u shpëtojnë stuhive të kreshtave të larta dhe ruajnë një ngrohtësi të butë e të pandryshueshme. Po ashtu, në ndërtimin e kafshëve s'çuditem më shumë nga madhësia e elefantit se nga miu, prej të cilit elefanti trembet, apo nga thumbi i hollë i akrepit, i zgavruar si një tub nga Mjeshtri i Lartë, për të hedhur helmin në plagët që hap. Dhe askush le të mos e akuzojë Krijuesin se krijoi kafshë helmuese, shkatërruese dhe armike të jetës sonë. Përndryshe, le ta quajnë krim edhe kur mësuesi, për të mbajtur rregullin, e frenon shqetësimin e rinisë me shkop e me kamxhik.

6. Kafshët dëshmojnë për besimin. A ke besim te Zoti? «Do të ecësh mbi nepërkë dhe mbi vasilisk, dhe do të shkelësh nën këmbë luanin dhe dragoin.» Me besim ke fuqinë të ecësh mbi gjarpërinj e mbi akrepa. A nuk e sheh se nepërka që iu ngjit dorës së Pavlit, teksa mblidhte dru, s'i bëri dëm, sepse e gjeti shenjtin plot besim? Po s'pate besim, mos ki frikë kaq nga kafshët sa nga mungesa jote e besimit, që të bën të prekshëm nga çdo shthurje. Por e shoh se prej kohësh po më kërkoni një tregim për krijimin e njeriut, dhe më duket sikur ju dëgjoj të gjithëve të thërrisni në zemrat tuaja: «Po na mësojnë natyrën e gjërave tona, kurse veten s'e njohim.» Le të flas, pra, për të, meqë është e nevojshme, dhe t'i jap fund ngurrimit tim. Në të vërtetë, më e vështira nga të gjitha dijet është të njohësh veten. Jo vetëm syri ynë, të cilit s'i shpëton asgjë jashtë nesh, s'mund të shohë veten; por edhe mendja jonë, kaq e mprehtë për të zbuluar mëkatet e të tjerëve, është e ngadaltë të njohë të metat e veta. Kështu, fjala ime, pasi kërkoi me zell atë që është jashtë meje, është e ngadaltë e ngurruese në hetimin e natyrës sime. Megjithatë, soditja e qiellit dhe e dheut s'na e bën Perëndinë të njohur më mirë se studimi i kujdesshëm i qenies sonë. «U bëra në mënyrë të frikshme e të mrekullueshme», thotë Profeti; domethënë, duke vështruar veten, njoha urtësinë tënde të pakufishme. Dhe Perëndia tha: «Le të bëjmë njeriun.» A nuk shkëlqen në këto fjalë drita e teologjisë, si nëpër dritare; dhe a nuk shfaqet në mënyrë mistike Personi i dytë, pa u zbuluar ende plotësisht deri në ditën e madhe? Ku është hebreu që kundërshtoi të vërtetën dhe hiqej sikur Perëndia po fliste me veten? Është Ai që foli, thonë, dhe Ai që bëri. «Le të bëhet dritë, dhe u bë dritë.» Por atëherë fjalët e tyre përmbajnë një marrëzi të dukshme. Ku është farkëtari, marangozi, këpucari, që, pa ndihmë e vetëm përballë veglave të zanatit të tij, do t'i thoshte vetes: le të bëjmë shpatën, le të bashkojmë parmendën, le të bëjmë çizmen? A nuk e kryen punën e zanatit të tij në heshtje? Marrëzi e çuditshme, të thuash se dikush është ulur për të urdhëruar veten, për të mbikëqyrur veten, për të shtrënguar veten, për të nxituar veten, me tonin e një zotërie! Por krijesat fatkeqe s'kanë frikë të shpifin kundër vetë Zotit. Ç'nuk do të thonë me një gjuhë kaq të stërvitur në gënjeshtër? Këtu, megjithatë, fjalët ua mbyllin gojën: «Dhe Perëndia tha: ‹Le të bëjmë njeriun›.» Më thuaj: a ka atëherë vetëm një Person? S'është shkruar «Le të bëhet njeriu», por «Le të bëjmë njeriun». Predikimi i teologjisë mbetet i mbështjellë në hije para se të shfaqet ai që do të merrte mësim; por tani, kur pritet krijimi i njeriut, besimi zbulohet dhe dogma e së vërtetës shfaqet në gjithë dritën e vet. «Le të bëjmë njeriun.» O armik i Krishtit, dëgjo Perëndinë që i flet Bashkëpunëtorit të tij, Atij nëpërmjet të cilit bëri edhe botët, që mban gjithçka me fjalën e fuqisë së tij. Por ai s'e lë pa përgjigje zërin e fesë së vërtetë. Kështu, hebrenjtë, racë armiqësore ndaj së vërtetës, kur e ndiejnë veten të ngushtuar, sillen si bishat e egërsuara kundër njeriut, që ulërijnë pas hekurave të kafazit dhe tregojnë mizorinë e egërsinë e natyrës së tyre, pa mundur ta shuajnë tërbimin. Perëndia, thonë ata, i drejtohet disa vetave; është engjëjve para tij që u thotë: «Le të bëjmë njeriun.» Trillim hebre! Një përrallë, mendjelehtësia e së cilës tregon se nga vjen. Për të hedhur poshtë një Person, pranojnë shumë. Për të hedhur poshtë Birin, i ngrenë shërbëtorët në dinjitetin e këshilltarëve; i bëjnë bashkëskllevërit tanë mjetet e krijimit tonë. Njeriu i përsosur arrin dinjitetin e një engjëlli; por cila krijesë mund të jetë si Krijuesi? Dëgjo vazhdimin: «Sipas shëmbëllimit tonë.» Ç'ke për t'u përgjigjur? A ka një shëmbëllim të vetëm Perëndia dhe engjëjt? Ati dhe Biri, prej një domosdoje absolute, kanë të njëjtën formë; por forma këtu kuptohet ashtu si i ka hija hyjnores: jo në trajtë trupore, por në vetitë e mirëfillta të Hyjnisë. Dëgjo edhe ti që i përket prerjes së re dhe që, nën pamjen e krishterimit, forcon gabimin e hebrenjve. Kujt i thotë «sipas shëmbëllimit tonë», kujt, në s'është Atij që është «shkëlqimi i lavdisë së tij dhe shëmbëllimi i përpiktë i personit të tij», «shëmbëllimi i Perëndisë së padukshme»? Është, pra, shëmbëllimit të tij të gjallë, Atij që ka thënë «Unë dhe Ati im jemi një», «Kush më ka parë mua, ka parë Atin», që Perëndia i thotë: «Le të bëjmë njeriun sipas shëmbëllimit tonë.» Ku është mospërngjasimi te këto Qenie që kanë vetëm një shëmbëllim? «Kështu Perëndia e krijoi njeriun.» S'është shkruar «Ata e bënë». Këtu Shkrimi shmang shumësinë e Personave. Pasi ndriçoi hebreun, e shpërndan gabimin e paganëve duke u strehuar nën njësinë, që të kuptosh se Biri është bashkë me Atin, dhe që të të ruajë nga rreziku i politeizmit. E krijoi atë sipas shëmbëllimit të Perëndisë. Perëndia përsëri na e tregon Bashkëpunëtorin e tij, sepse s'thotë «sipas shëmbëllimit të vet», por «sipas shëmbëllimit të Perëndisë».

Në qoftë se Perëndia lejon, do të flasim më vonë se në ç'mënyrë u krijua njeriu sipas shëmbëllimit të Perëndisë dhe si e ndan këtë përngjasim. Sot themi vetëm një fjalë. Në qoftë se ka një shëmbëllim të vetëm, nga vjen blasfemia e padurueshme që pretendon se Biri s'i ngjan Atit? Ç'mosmirënjohje! Ti vetë e ke marrë këtë përngjasim, dhe ia mohon Bamirësit tënd! Pretendon të mbash për vete atë që te ti është dhuratë e hirit, kurse s'do që Biri të mbajë përngjasimin e tij të natyrshëm me Atë që e lindi.

Por mbrëmja, që prej kohësh e dërgoi diellin drejt perëndimit, më urdhëron të hesht. Këtu, pra, le të kënaqem me sa thashë dhe ta vë fjalimin tim në gjumë. Deri këtu ju kam thënë mjaft për të ndezur zellin tuaj; me ndihmën e Frymës së Shenjtë do të bëj për ju një hetim më të thellë të të vërtetave që vijnë. Tërhiquni, pra, ju lutem, me gëzim, o grigjë krishtdashëse, dhe, në vend të pjatave të bollshme me të mira të llojllojshme, zbukurojini e shenjtërojini tryezat tuaja me kujtimin e fjalëve të mia. U turpëroftë anomeani (ai që e quan Birin krejt të pangjashëm me Atin), u mbuloftë me turp hebreu, u gëzofshin me ngazëllim besimtarët në dogmat e së vërtetës, dhe u lavdëroftë Zoti, Zoti të cilit i qoftë lavdia dhe fuqia në jetë të jetëve. Amin.