Krijimi i shpendëve dhe i kafshëve të ujit

1. Dhe Perëndia tha: «Le të nxjerrë dheu qenie të gjalla sipas llojit të tyre, bagëti dhe rrëshqanorë e egërsira të tokës sipas llojit të tyre»; dhe kështu u bë. Urdhri i Perëndisë përparoi hap pas hapi dhe kështu dheu mori stolinë e vet. Dje u tha: «Le të nxjerrin ujërat gjallesa që lëvizin», kurse sot: «Le të nxjerrë dheu qenie të gjalla». A është, pra, i gjallë dheu? A kanë të drejtë manikenjtë e marrë kur i japin një shpirt? Me këto fjalë «Le të nxjerrë dheu», ai nuk nxori një farë që gjendej brenda tij, por Ai që dha urdhrin, në po atë çast e pajisi me hirin dhe fuqinë për të nxjerrë. Kur dheu dëgjoi këtë urdhër: «Le të nxjerrë dheu bar dhe pemë që jep fryt», nuk ishte një bar që e kishte fshehur brenda vetes ai që bëri të mbinte, as nxori në sipërfaqe një palmë, një lis a një selvi, të mbajtura deri atëherë në thellësitë e veta. Është fjala e Perëndisë ajo që formon natyrën e gjërave të krijuara. «Le të nxjerrë dheu»; domethënë jo që të nxjerrë atë që ka, por që të fitojë atë që i mungon, kur Perëndia i jep fuqinë. Po ashtu edhe tani: «Le të nxjerrë dheu qenie të gjalla», jo qeniet e gjalla që përmbahen brenda tij, por ato që ia jep urdhri i Perëndisë. Për më tepër, manikenjtë e kundërshtojnë veten, sepse, po të kishte nxjerrë dheu jetën, do të kishte mbetur ai vetë i zhveshur nga jeta. Mësimi i tyre i neveritshëm s'ka nevojë të përgënjeshtrohet.

Po pse ujërat morën urdhrin të nxirrnin gjallesa që lëvizin e që kanë jetë, kurse dheu të nxirrte qenie të gjalla? Nga kjo nxjerrim se, për nga natyra, gjallesat që notojnë duket sikur kanë vetëm një jetë të papërsosur, sepse rrojnë në elementin e trashë të ujit. Dëgjojnë me vështirësi dhe shikimi i tyre është i turbullt, ngaqë shohin nëpër ujë; nuk kanë kujtesë, as përfytyrim, as ndonjë ide për jetën shoqërore. Kështu gjuha hyjnore duket se tregon që, te kafshët e ujit, jeta trupore u jep fillim lëvizjeve të shpirtit, kurse te kafshët e tokës, të pajisura me një jetë më të përsosur, shpirti gëzon pushtetin më të lartë. Në të vërtetë, pjesa më e madhe e katërkëmbësheve kanë shqisa më depërtuese; e kapin mprehtë atë që u del përpara dhe ruajnë kujtim të saktë të së shkuarës. Duket, pra, se Perëndia, pasi u dha ujërave urdhrin të nxirrnin gjallesa që kanë jetë, krijoi për kafshët e ujit thjesht trupa të gjallë, kurse për kafshët e tokës urdhëroi shpirtin të ekzistonte e të drejtonte trupin, duke treguar kështu se banorët e tokës janë pajisur me një forcë jetësore më të madhe. Pa dyshim, kafshët e tokës janë pa arsye. E megjithatë, sa ndjenja të shpirtit shpreh secila prej tyre me zërin e natyrës! Me britma shprehin gëzimin dhe trishtimin, njohjen e asaj që u është e njohur, nevojën për ushqim, keqardhjen kur ndahen nga shokët dhe emocione të panumërta. Kafshët e ujit, përkundrazi, jo vetëm që janë pa gojë; ato as nuk zbuten, as nuk mësohen, as nuk stërviten dot për shoqërinë e njeriut. «Kau e njeh të zotin dhe gomari grazhdin e zotërisë së vet». Kurse peshku nuk e di kush e ushqen. Gomari e njeh një zë të njohur, e njeh udhën që ka shkelur shpesh dhe, madje, po t'i humbë njeriut udha, ndonjëherë i shërben si prijës. Të dëgjuarit e tij është më i mprehtë se i çdo kafshe tjetër të tokës. Cila kafshë e detit mund të tregojë aq mëri e inat sa deveja? Deveja e fsheh mërinë e vet për një kohë të gjatë pasi është goditur, derisa gjen rastin, e atëherë ua kthen të keqen. Dëgjo, ti që nuk fal me zemër, ti që hakmarrjen e ushtron si virtyt; shih se me kë ngjason, kur e mban zemërimin kaq gjatë kundër të afërmit tënd, si një shkëndijë e fshehur nën hi, që pret vetëm ca lëndë djegëse për të vënë flakë zemrën tënde!

2. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë». Pse prodhoi dheu një shpirt të gjallë? Që ti të bësh dallim ndërmjet shpirtit të bagëtisë dhe shpirtit të njeriut. Së shpejti do të mësosh se si u formua shpirti i njeriut; tani dëgjo për shpirtin e gjallesave pa arsye. Meqë, sipas Shkrimit, «jeta e çdo gjallese është në gjak», ashtu si gjaku kur trashet kthehet në mish e mishi kur prishet shpërbëhet në dhe, kështu edhe shpirti i kafshëve është nga natyra një lëndë prej dheu. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë». Shih afrinë e shpirtit me gjakun, të gjakut me mishin, të mishit me dheun; e, po të ngjitesh së prapthi nga dheu te mishi, nga mishi te gjaku, nga gjaku te shpirti, do të gjesh se shpirti i kafshëve është dhe. Mos mendo se ai është më i vjetër se qenia e trupit të tyre, as se mbijeton pas shpërbërjes së mishit; shmangu nga marrëzitë e atyre filozofëve mendjemëdhenj që nuk skuqen kur e krahasojnë shpirtin e vet me atë të një qeni; që thonë se dikur kanë qenë vetë gra, shkurre, peshq. A kanë qenë vërtet ndonjëherë peshq? Nuk e di; por s'kam frikë të pohoj se në shkrimet e tyre tregojnë më pak mend se peshqit. «Le të nxjerrë dheu qenie të gjalla». Ndoshta shumë prej jush pyesin pse u bë kjo heshtje aq e gjatë në mes të vrullit të shpejtë të ligjërimit tim. Më të vëmendshmit ndër dëgjuesit e mi nuk do ta kenë të panjohur arsyen pse më mungojnë fjalët. Si! A nuk i pashë të shihnin njëri-tjetrin, të më bënin shenja që të kthehesha nga ata e të më kujtonin atë që kisha lënë pas dore? Kam harruar një pjesë të krijimit, e madje një nga më të rëndësishmet, dhe ligjërimi im gati po mbaronte pa e prekur fare. «Le të nxjerrin ujërat me shumicë gjallesa që lëvizin e që kanë jetë, dhe shpendë që të fluturojnë mbi tokë, në kupën e hapur qiellore». Për peshqit fola sa më lejoi mbrëmja; sot kaluam te shqyrtimi i kafshëve të tokës; midis të dyjave, shpendët na shpëtuan pa i zënë. Jemi harraqë si udhëtarët që, kur harrojnë diçka me rëndësi, detyrohen, ndonëse kanë ecur larg në udhë, të kthehen prapa, të ndëshkuar për shkujdesjen e tyre me lodhjen e udhëtimit. Kështu, na duhet të kthehemi. Ajo që lamë pas dore nuk është për t'u përbuzur. Është pjesa e tretë e krijimit të kafshëve, po të jenë vërtet tri llojet e kafshëve: tokësore, fluturake dhe ujore.

«Le të nxjerrin ujërat», thuhet, «me shumicë gjallesa që lëvizin e që kanë jetë, dhe shpendë që të fluturojnë mbi tokë, në kupën e hapur qiellore». Pse lindin ujërat edhe shpendët? Sepse ka, si të thuash, një lidhje familjare ndërmjet gjallesave që fluturojnë dhe atyre që notojnë. Ashtu si peshqit çajnë ujërat, duke përdorur pendët për të ecur përpara dhe bishtin për t'i drejtuar lëvizjet vërdallë e drejt, po ashtu i shohim shpendët të notojnë në ajër me ndihmën e krahëve. Meqë të dyja janë pajisur me aftësinë e notit, prejardhja e tyre e përbashkët nga ujërat i ka bërë të një familjeje. Njëkohësisht, asnjë shpend nuk është pa këmbë, sepse, duke gjetur tërë ushqimin e vet mbi tokë, nuk mund të bëjë pa shërbimin e tyre. Shpendët grabitqarë kanë kthetra të mprehta, që t'u mundësojnë të kapin gjahun; të tjerëve u është dhënë shërbesa e domosdoshme e këmbëve, për të kërkuar ushqimin dhe për të plotësuar nevojat e tjera të jetës. Ka pak sish që ecin keq, të cilëve këmbët nuk u vlejnë as për të ecur, as për të gjuajtur. Ndër këta janë dallëndyshet, të pazonja për të ecur e për të kërkuar gjahun, dhe shpendët e quajtur dejka, që rrojnë me insekte të vockla që i bart ajri. Sa për dallëndyshen, fluturimi i saj, që rrëshqet rrëzë tokës, kryen detyrën e këmbëve.

3. Ka gjithashtu lloje të panumërta shpendësh. Po t'i shqyrtojmë të gjitha, ashtu siç bëmë pjesërisht me peshqit, do të gjejmë se, nën një emër të vetëm, gjallesat që fluturojnë ndryshojnë pambarim për nga madhësia, forma dhe ngjyra; se, në jetën, në veprimet dhe në sjelljet e tyre, paraqesin një larmi po aq të papërshkrueshme. Kështu, disa janë përpjekur të shpikin për to emra, veçantia dhe çudia e të cilëve mund të shënonin, si damka, tiparin dallues të secilit lloj të njohur. Disa, si shqiponjat, i kanë quajtur schizoptera (krahëçarë), të tjerë dermoptera (krahëlëkurë), si lakuriqët e natës, të tjerë ptilota (krahëpupla), si grerëzat, të tjerë koleoptera (krahëmbuluar), si brumbujt dhe tërë ata insekte që, të lindur brenda zgavrash e mbështjellash, e thyejnë burgun e tyre për të fluturuar në liri. Por ne kemi mjaft fjalë të përdorimit të përditshëm për të karakterizuar çdo lloj dhe për të shënuar dallimin që Shkrimi vë ndërmjet shpendëve të pastër dhe të papastër. Kështu, lloji i mishngrënësve është i një soji e i një ndërtimi që i përshtatet mënyrës së tyre të të jetuarit: kthetra të mprehta, sqep të lakuar, krahë të shpejtë, që u lejojnë të sulen lehtë mbi gjahun dhe ta shqyejnë pasi e kanë kapur. Ndryshe është ndërtimi i atyre që mbledhin fara, e po ashtu i atyre që rrojnë me gjithçka që u del përpara. Ç'larmi në të gjitha këto gjallesa! Disa jetojnë tufa-tufa, përveç shpendëve grabitqarë, që nuk njohin shoqëri tjetër veç bashkimit çift; por lloje të panumërta, pëllumbat, krilat, gargujt e stërqokat, e duan jetën e përbashkët. Ndër ta, disa jetojnë pa një prijës e në një farë pavarësie; të tjerë, si krilat, nuk ngurrojnë t'i nënshtrohen një udhëheqësi. Një tjetër ndryshim ndërmjet tyre është se disa rrinë në një vend e nuk shtegtojnë; të tjerë ndërmarrin udhëtime të gjata dhe pjesa më e madhe e tyre shtegtojnë kur afron dimri. Gati të gjithë shpendët mund të zbuten e janë të aftë të stërviten, përveç më të dobëtve, të cilët, nga frika dhe druajtja, nuk e durojnë prekjen e vazhdueshme e të bezdisshme të dorës. Disa e pëlqejnë shoqërinë e njeriut dhe banojnë në strehët tona; të tjerë kënaqen në male e në vende të shkreta. Ka gjithashtu një ndryshim të madh në zërat e tyre të veçantë. Disa cicërijnë e llafazanojnë, të tjerë heshtin, disa kanë një zë melodioz e kumbues, disa janë krejt të çakorduar e të paaftë për të kënduar; disa e imitojnë zërin e njeriut, të mësuar në imitim qoftë nga natyra, qoftë nga stërvitja; të tjerë nxjerrin gjithnjë të njëjtën britmë njëtrajtëshe. Gjeli është krenar; palloi mburret me bukurinë e vet; pëllumbat dhe pulat janë dashurake, duke kërkuar përherë shoqërinë e njëri-tjetrit. Thëllëza është dredharake e ziliqare, duke u dhënë gjuetarëve ndihmë tradhtare për të kapur gjahun.

4. Sa larmi, thashë, në veprimet dhe në jetën e gjallesave fluturuese! Disa nga këto gjallesa pa arsye kanë madje edhe një qeveri, po qe se tipari i qeverisjes është ta bësh veprimtarinë e të gjithë individëve të përqendrohet në një qëllim të përbashkët. Kjo mund të vihet re te bletët. Kanë një banesë të përbashkët; fluturojnë bashkë në ajër, punojnë bashkë të njëjtën punë; dhe ajo që është edhe më e jashtëzakonshme, është se u përkushtohen këtyre punëve nën udhëheqjen e një mbreti e mbikëqyrësi, dhe se nuk e lejojnë veten të fluturojnë drejt livadheve pa parë në fluturon mbreti në krye të tyre. Sa për këtë mbret, nuk është zgjedhja ajo që i jep këtë pushtet; padituria e popullit shpesh vë në pushtet njeriun më të keq. Nuk është fati; vendimet e verbra të fatit shpesh i japin pushtet më të padenjit. Nuk është trashëgimia ajo që e vë në fron; fort shpesh i sheh fëmijët e mbretërve, të prishur nga luksi e nga lajkat, të jetojnë në padijen e çdo virtyti. Është natyra ajo që e bën mbretin e bletëve, sepse natyra i jep madhësi, bukuri e ëmbëlsi karakteri më të lartë se të tjerëve. Ka një thumb si të tjerët, por nuk e përdor për t'u hakmarrë. Është parim i ligjit natyror e të pashkruar që ata që ngrihen në detyra të larta duhet të jenë të butë në ndëshkim. Madje edhe bletët që nuk ndjekin shembullin e mbretit të tyre, pendohen menjëherë për pamaturinë e vet, sepse e humbin jetën bashkë me thumbin. Dëgjoni, o të krishterë, ju që e keni të ndaluar «t'ia ktheni të keqen me të keqe» dhe të urdhëruar «ta mundni të keqen me të mirë». Merrni për shembull bletën, që i ndërton hojet e veta pa i bërë keq askujt e pa cenuar të mirat e të tjerëve. Ajo mbledh haptas dyllin nga lulet me gojën e vet, duke thithur mjaltin që është shpërndarë mbi to si vesa, dhe e derdh në zgavrën e hojeve. Kështu, në fillim mjalti është i lëngshëm; koha e trashon dhe i jep ëmbëlsinë e vet. Libri i Fjalëve të Urta i ka dhënë bletës lëvdatën më të nderuar e më të mirë, duke e quajtur të urtë e punëtore. Sa veprimtari tregon në mbledhjen e këtij ushqimi të çmuar, falë të cilit si mbretërit, ashtu edhe njerëzit e thjeshtë gjejnë shëndet! Sa e madhe është zejtaria e dinakëria që shpalos në ndërtimin e hambarëve ku do të ruhet mjalti! Pasi e ka shtrirë dyllin si një cipë të hollë, e ndan në ndarje ngjitur me njëra-tjetrën, të cilat, sado të dobëta që janë, me numrin dhe me masën e tyre mbajnë tërë ndërtesën. Në të vërtetë, çdo hoje mbahet pas asaj që i rri anash dhe ndahet prej saj me një ndarje të hollë; kështu shohim dy a tri radhë hojesh të ndërtuara njëra mbi tjetrën. Bleta bën kujdes të mos bëjë një zgavër të vetme të madhe, nga frika se mos ajo thyhet nën peshën e lëngut e ta lërë të derdhet. Shih se si zbulimet e gjeometrisë s'janë veçse punë anësore për bletën e urtë!

Radhët e hojeve janë të gjitha gjashtëkëndëshe me brinjë të barabarta. Nuk mbështeten njëra mbi tjetrën në vija të drejta, që mbajtëset të mos shtypin mbi hapësirat boshe ndërmjet e të mos shemben; por këndet e gjashtëkëndëshave të poshtëm shërbejnë si themele e baza për ata që ngrihen sipër, kështu që i japin mbështetje të sigurt masës së poshtme dhe çdo hoje e ruan me siguri mjaltin e lëngshëm.

5. Si mund të bëjmë një shqyrtim të saktë të të gjitha veçorive të jetës së shpendëve? Natën krilat rrinë roje me radhë; disa flenë, të tjerët bëjnë roje duke u sjellë vërdallë e u sigurojnë shokëve një gjumë të qetë. Pasi ka mbaruar detyrën, roja lëshon një britmë e shkon të flerë, dhe ajo që zgjohet, nga ana e vet, ia shpërblen sigurinë që gëzoi. Të njëjtin rregull do ta shohësh të mbretërojë edhe në fluturimin e tyre. Njëra prin, dhe, kur ka udhëhequr fluturimin e tufës për njëfarë kohe, kalon në fund, duke ia lënë kujdesin e drejtimit të udhëtimit asaj që vjen pas.

Sjellja e lejlekëve i afrohet fort arsyes së mençur. Në këto anë, e njëjta stinë i sheh të gjithë të shtegtojnë. Nisen të gjithë me një shenjë të vetme të dhënë. Dhe më duket se sorrat tona, që u shërbejnë si përcjellëse, shkojnë t'i kthejnë mbrapsht dhe t'i ndihmojnë kundër sulmeve të shpendëve armiq. Prova është se në këtë stinë nuk shfaqet asnjë sorrë e vetme, dhe se ato kthehen me plagë, shenja të dukshme të ndihmës e të përkrahjes që kanë dhënë. Kush ua ka shpjeguar ligjet e mikpritjes? Kush i ka kërcënuar me dënimet e braktisjes? Sepse asnjëra nuk mungon nga shoqëria. Dëgjoni, o të gjithë ju, zemra që s'njihni mikpritje, ju që i mbyllni dyert, shtëpia e të cilëve nuk u hapet kurrë udhëtarëve, as në dimër, as natën. Kujdesi i lejlekëve për pleqtë e tyre do të mjaftonte, po ta mendonin mirë fëmijët tanë, për t'i bërë të duan prindërit e vet; sepse s'ka njeri aq të varfër nga mendja, sa të mos e quante turp të tejkalohet në virtyt nga shpendë pa arsye. Lejlekët e rrethojnë të atin, kur pleqëria ia rrëzon pendët, e ngrohin me krahët e tyre dhe i sigurojnë me bollëk ushqimin, e madje edhe në fluturim e ndihmojnë sa munden, duke e ngritur butësisht nga të dyja anët mbi krahët e tyre, sjellje kjo aq e njohur, sa mirënjohjes i ka dhënë emrin «antipelargozë». Askush le të mos vajtojë për varfërinë; njeriu, shtëpia e të cilit është e zbrazët, le të mos i humbë shpresën jetës, kur mendon zellin e dallëndyshes. Për të ndërtuar folenë, ajo sjell ca fije kashte në sqep; e, meqë nuk e ngre dot baltën me kthetra, i lag majat e krahëve në ujë, pastaj rrotullohet në pluhur shumë të imët dhe kështu bën baltë. Pasi i ka bashkuar, pak nga pak, fijet e kashtës me këtë baltë, si me zamk, ushqen të vegjlit e vet; dhe, po të ketë ndonjëri prej tyre sytë e lënduar, ajo ka një bar të natyrshëm për t'ua shëruar shikimin të vegjëlve të vet.

Kjo pamje duhet të të paralajmërojë të mos biesh në udhë të liga për shkak të varfërisë; dhe, edhe po të gjendesh në skajin e fundit të mjerimit, të mos e humbësh çdo shpresë; të mos e lësh veten në plogështi e përtaci, por t'i drejtohesh Perëndisë. Në qoftë se Ai është kaq dorëdhënë me dallëndyshen, çfarë nuk do të bëjë për ata që e thërrasin me gjithë zemër?

Alkiona është një shpend deti, që i bën vezët buzë bregut, ose i lë në rërë. Dhe i bën në mes të dimrit, kur dhuna e erërave e përplas detin pas tokës. E megjithatë, të gjitha erërat pushojnë dhe vala e detit qetësohet gjatë të shtatë ditëve që alkiona rri mbi vezë.

Sepse i duhen vetëm shtatë ditë për t'i çelur të vegjlit. Pastaj, meqë ata kanë nevojë për ushqim që të rriten, Perëndia, në bujarinë e Tij, i fal edhe shtatë ditë të tjera kësaj kafshe të vockël. Këtë e dinë të gjithë detarët dhe i quajnë këto ditë «ditët e alkionës». Në qoftë se Providenca hyjnore ka vendosur këto ligje të mrekullueshme në të mirë të gjallesave pa arsye, kjo është për të të nxitur ty t'i kërkosh shpëtimin Perëndisë. A ka ndonjë mrekulli që Ai nuk do ta bëjë për ty, ti që je krijuar sipas shëmbëllimit të Tij, kur për një shpend kaq të vogël deti i madh e i tmerrshëm mbahet nën fre e urdhërohet të qetësohet në mes të dimrit?

6. Thuhet se turtulli, sapo ndahet nga shoku i vet, nuk lidh një bashkim të ri, por mbetet në vejëri, në kujtim të lidhjes së parë. Dëgjoni, o gra! Ç'nderim për vejërinë, madje edhe te këto gjallesa pa arsye, si e parapëlqejnë atë kundrejt një shumësie të pahijshme martesash! Shqiponja tregon padrejtësinë më të madhe në rritjen që u jep të vegjëlve të vet. Kur ka çelur dy zogj, njërin e hedh përtokë, duke e shtyrë me goditje krahësh, dhe njeh vetëm atë që i mbetet. Vështirësia për të gjetur ushqim është ajo që e ka bërë ta përzërë pjellën që ka nxjerrë. Por shqiponja peshkatare, thuhet, nuk e lë atë të humbasë, por e merr me vete dhe e rrit bashkë me zogjtë e vet. Të tillë janë prindërit që, me pretekstin e varfërisë, i braktisin fëmijët; të tillë janë, po ashtu, ata që, në ndarjen e trashëgimisë, bëjnë ndarje të pabarabarta. Meqë i kanë dhënë jetën njësoj secilit prej fëmijëve të vet, është e drejtë që edhe mjetet e jetesës t'ua japin njësoj e pa parapëlqim. Ruhu të mos imitosh mizorinë e shpendëve me kthetra të lakuara. Kur i shohin të vegjlit e tyre që tashmë janë të aftë të përballen me ajrin në fluturim, i flakin nga foleja, duke i goditur e i shtyrë me krahë, dhe nuk tregojnë as më të voglin kujdes për ta. Dashuria e sorrës për të vegjlit e vet është për lëvdatë! Kur ata nisin të fluturojnë, ajo i ndjek pas, u jep ushqim dhe për një kohë shumë të gjatë u siguron ushqimin. Shumë shpendë nuk kanë nevojë për bashkim me meshkujt që të bëjnë vezë. Por vezët e tyre janë të pafrytshme, veç atyre të shkabave, të cilat, thuhet, më shpesh pjellin pa u çiftëzuar; e këtë, ndonëse kanë një jetë shumë të gjatë, që shpesh arrin vitin e njëqindtë. Vëreni e mbajeni mend, ju lutem, këtë pikë në historinë e shpendëve; dhe, po të shihni ndonjëherë ndonjë të qeshë me misterin tonë, sikur të ishte e pamundur e në kundërshtim me natyrën që një virgjëreshë të bëhet nënë pa e humbur dëlirësinë e virgjërisë së vet, kujtoni se Ai që deshi t'i shpëtojë besimtarët me marrëzinë e predikimit, na ka dhënë që më parë, në natyrë, njëmijë arsye për të besuar në atë që është e mrekullueshme.

7. «Le të nxjerrin ujërat gjallesa që lëvizin e që kanë jetë, dhe shpendë që të fluturojnë mbi tokë, në kupën e hapur qiellore». Ata morën urdhrin të fluturonin mbi tokë, sepse toka u siguron ushqimin. «Në kupën qiellore», domethënë, siç e thamë më parë, në atë pjesë të ajrit që quhet οὐρανός, qiell, nga fjala ὁρᾶν, që do të thotë të shohësh; e quajtur kupë, sepse ajri që shtrihet mbi kokat tona, krahasuar me eterin, ka dendësi më të madhe dhe trashet nga avujt që dalin prej tokës. E ke, pra, qiellin të stolisur, tokën të zbukuruar, detin të populluar me gjallesat e veta, ajrin plot me shpendë që e përshkojnë në çdo drejtim. O dëgjues i zellshëm, mendo për të gjitha këto krijesa që Perëndia i ka nxjerrë nga hiçi, mendo për të gjitha ato që ligjërimi im i ka lënë jashtë, për të mos u bërë i mërzitshëm e për të mos i kaluar caqet e mia; njihe kudo urtësinë e Perëndisë; mos pusho kurrë së çudituri e, nëpërmjet çdo krijese, së lavdëruari Krijuesin.

Ka disa lloje shpendësh që jetojnë natën, në mes të errësirës; të tjerë që fluturojnë ditën, në dritë të plotë. Lakuriqët e natës, bufët e korbat e natës janë shpendë të natës: po të mos të zërë gjumi rastësisht, mendo për këta shpendë të natës e për veçoritë e tyre dhe lavdëro Bërësin e tyre. Si vallë rri gjithnjë zgjuar bilbili, kur është ndenjur mbi vezë, duke e kaluar natën në një melodi të pandërprerë? Si vallë një kafshë e vetme, lakuriqi i natës, është njëherësh katërkëmbësh dhe shpend? Si është i vetmi ndër shpendët që ka dhëmbë? Si pjell të gjallë si katërkëmbëshet dhe përshkon ajrin, duke u ngritur jo mbi krahë, por mbi një lloj cipe? Ç'dashuri të natyrshme kanë lakuriqët e natës për njëri-tjetrin! Si ndërthuren si një zinxhir e varen njëri pas tjetrit! Një pamje fort e rrallë ndër njerëzit, të cilët, në pjesën më të madhe, e parapëlqejnë jetën individuale e private kundrejt bashkimit të jetës së përbashkët. A nuk i kanë sytë e bufit ata që i përkushtohen diturisë së kotë? Shikimi i bufit, që depërton gjatë natës, verbohet nga shkëlqimi i diellit; kështu edhe mendja e këtyre njerëzve, aq e mprehtë për të soditur gjërat e kota, është e verbër përpara dritës së vërtetë.

Edhe gjatë ditës, sa lehtë të vjen ta admirosh Krijuesin kudo! Shih se si gjeli i shtëpisë të thërret në punë me këngën e vet të mprehtë dhe se si, pararendës i diellit e i hershëm si udhëtari, i nis punëtorët drejt të korrave! Ç'vigjilencë te patat! Me ç'mprehtësi i nuhasin rreziqet e fshehta! A nuk e shpëtuan dikur qytetin perandorak? Kur armiqtë po afroheshin nëpër kalime nëntokësore për të pushtuar kalanë e Romës, a nuk e lajmëruan patat rrezikun? A ka ndonjë lloj shpendi, natyra e të cilit nuk na jep asgjë për të admiruar? Kush ua lajmëron shkabave se do të ketë kërdi, kur njerëzit dalin të radhitur në betejë njëri kundër tjetrit? Mund të shohësh tufa shkabash që ndjekin ushtritë e që llogarisin përfundimin e përgatitjeve luftarake; një llogaritje që i afrohet fort arsyetimit njerëzor. Si mund të t'i përshkruaj pushtimet e tmerrshme të karkalecave, që ngrihen kudo me një shenjë të dhënë e ngrenë fushimet e tyre në mbarë vendin? Ato nuk u sulen të mbjellave derisa të kenë marrë urdhrin hyjnor. Apo të përshkruaj se si ilaçi kundër kësaj mynxyre, mëllenja, i ndjek me oreksin e vet të pangopur dhe me atë natyrë gllabëruese që Perëndia i dashur ia ka dhënë, në mirësinë e Tij ndaj njerëzve? Si e ndryshon melodinë e këngës gjinkalla? Pse është më melodioze në mesditë, falë ajrit që thith duke fryrë kraharorin?

Por më duket se, duke dashur të përshkruaj mrekullitë e gjallesave me krahë, mbetem edhe më pas se ç'do të mbetesha, po të kishin provuar këmbët e mia t'i barazoheshin shpejtësisë së fluturimit të tyre. Kur sheh bletët, grerëzat, me një fjalë tërë ato gjallesa fluturuese që quhen insekte, ngaqë kanë një prerje rreth e qark, mendo se ato nuk kanë as frymëmarrje, as mushkëri, dhe se mbahen nga ajri nëpër të gjitha pjesët e trupit të tyre. Kështu, ngordhin, po t'i mbulosh me vaj, sepse ai ua zë poret. Laji me uthull, poret hapen sërish dhe kafsha kthehet në jetë. Perëndia ynë nuk ka krijuar asgjë pa nevojë dhe nuk ka lënë pa bërë asgjë që është e nevojshme. Në qoftë se tani i hedh sytë mbi gjallesat e ujit, do të gjesh se ndërtimi i tyre është krejt i ndryshëm. Këmbët e tyre nuk janë të çara si të sorrës, as të lakuara si të mishngrënësve, por të gjera e me cipë; prandaj mund të notojnë lehtë, duke e shtyrë ujin me cipat e këmbëve si me rrema. Vër re se si mjellma e zhyt qafën në thellësitë e ujit për të nxjerrë ushqimin prej andej, dhe do ta kuptosh urtësinë e Krijuesit që i dha kësaj gjallese një qafë më të gjatë se këmbët, që ta hedhë atë si një undicë e të marrë ushqimin e fshehur në fund të ujit.

8. Po t'i lexojmë thjesht fjalët e Shkrimit, gjejmë vetëm pak rrokje të shkurtra. «Le të nxjerrin ujërat shpendë që të fluturojnë mbi tokë, në kupën e hapur qiellore»; por, po të hetojmë kuptimin e këtyre fjalëve, atëherë del në pah mrekullia e madhe e urtësisë së Krijuesit. Ç'ndryshim ka parashikuar ndër gjallesat me krahë! Si i ka ndarë sipas llojeve! Si e ka veçuar secilën prej tyre me cilësi të dallueshme! Por dita nuk do të më mjaftojë për të rrëfyer mrekullitë e ajrit. Toka po më thërret të përshkruaj egërsirat, rrëshqanorët dhe bagëtinë, gati të na tregojë me radhën e vet pamje që bëjnë garë me ato të bimëve, të peshqve e të shpendëve. «Le të nxjerrë dheu shpirt të gjallë» të kafshëve shtëpiake, të egërsirave dhe të rrëshqanorëve sipas llojit të tyre. Ç'ke për të thënë, ti që nuk beson në ndryshimin që Pavli të premton në ngjallje, kur sheh kaq shumë shndërrime ndër gjallesat e ajrit? Ç'nuk na thuhet për krimbin brirëmbajtës të Indisë! Së pari kthehet në një vemje, pastaj bëhet një insekt gumëzhitës, dhe, i pakënaqur me këtë formë, vishet, në vend të krahëve, me disa petëza të gjera e të lirshme. Kështu, o gra, kur rrini të zëna me endjen tuaj, e kam fjalën për mëndafshin që jua dërgojnë kinezët për të bërë veshjet tuaja të holla, kujtoni shndërrimet e kësaj gjallese, formoni një ide të qartë për ngjalljen dhe mos ngurroni të besoni në ndryshimin që Pavli u shpall të gjithë njerëzve.

Por kam turp të shoh se ligjërimi im i kalon caqet e zakonshme; po të marr parasysh bollëkun e gjërave për të cilat sapo ju fola, ndiej se po më marrin tej kufijve; por, kur mendoj për urtësinë e pashtershme që shpaloset në veprat e krijimit, më duket sikur jam ende në fillim të rrëfimit tim. Sidoqoftë, nuk ju kam mbajtur kaq gjatë pa dobi. Sepse ç'do të bënit deri në mbrëmje? Nuk ju shtrëngojnë miqtë, as ju presin në gosti. Le ta përdor, pra, këtë agjërim trupor për t'ju gëzuar shpirtrat. Shpesh i keni shërbyer mishit për kënaqësi; sot ngulmoni në shërbimin e shpirtit. «Gëzohu edhe ti në Zotin dhe Ai do të të japë atë që kërkon zemra jote». A i do pasuritë? Ja ku i ke pasuritë shpirtërore. «Gjykimet e Zotit janë të vërteta e të drejta të gjitha. Më të dëshirueshme janë se ari dhe se gurët e çmuar». A i do gëzimet e kënaqësitë? Ja shpalljet e Zotit, të cilat, për një shpirt të shëndoshë, janë «më të ëmbla se mjalti dhe se hoja e mjaltit». Po t'ju lë të shkoni e po ta shpërndaj këtë tubim, disa do të vrapojnë te zaret, ku do të gjejnë fjalë të liga, grindje të trishta e brengat e lakmisë. Aty rri djalli, që ndez tërbimin e lojtarëve me kockat e pikëzuara dhe i bart po ato shuma parash nga njëra anë e tavolinës në tjetrën: herë ngre njërin me fitore e hedh tjetrin në dëshpërim, herë fryn të parin me mburrje e mbulon me turp rivalin e tij. Ç'dobi ka agjërimi trupor, kur shpirti mbushet me të këqija të panumërta? Ai që nuk luan e kalon kohën e lirë gjetkë. Ç'kotësi dalin nga goja e tij! Ç'marrëzira i godasin veshët! Koha e lirë pa frikën e Zotit është, për ata që s'e njohin vlerën e kohës, një shkollë e vesit. Shpresoj se fjalët e mia do të jenë të dobishme; të paktën, duke ju mbajtur këtu, ju kanë penguar të mëkatoni. Kështu, sa më gjatë t'ju mbaj, aq më gjatë rrini larg udhës së të keqes.

Një gjykatës i drejtë do ta quajë se kam thënë mjaft, jo po të marrë parasysh pasuritë e krijimit, por po të mendojë për dobësinë tonë dhe për masën që duhet mbajtur në atë që të shpie drejt kënaqësisë. Toka ju priti me bimët e veta, uji me peshqit e vet, ajri me shpendët e vet; edhe steja, nga ana e saj, është gati t'ju ofrojë thesare po aq të pasura. Por le t'i japim fund kësaj gostie të mëngjesit, nga frika se mos ngopja ua tret shijen për atë të mbrëmjes. Ai që ka mbushur gjithçka me veprat e krijimit të Tij dhe ka lënë kudo kujtime të dukshme të mrekullive të Tij, i mbushtë zemrat tuaja me të gjitha gëzimet shpirtërore në Jisu Krishtin, Zotin tonë, të cilit i takon lavdia dhe fuqia në jetë të jetëve. Amin.