Për Eutropin, eunukun, patricin dhe konsullin

1. «Kotësi e kotësive, gjithçka është kotësi». Gjithmonë është koha për ta thënë këtë fjalë, por sot më shumë se kurrë. Ku është tani shkëlqimi që rrethonte konsullatin tënd? Ku janë pishtarët vezullues? Ku janë vallet, zhurma e këmbëve të valltarëve, gostitë dhe festat? Ku janë kurorat e luleve dhe perdet e teatrit? Ku janë duartrokitjet që të përshëndetnin në qytet, ku brohoritjet e hipodromit dhe lajkat e shikuesve? Shkuan, shkuan të gjitha. Fryu një erë mbi pemën dhe ia rrëzoi të gjitha gjethet; na e tregoi krejt të zhveshur, të tronditur që nga vetë rrënja. Aq e fortë qe furia e shtrëngatës, sa ia tronditi pemës të gjitha fijet dhe kërcënon ta shkulë me gjithë rrënjë. Ku janë tani miqtë e tu të shtirur? Ku janë ahengjet e pijes dhe darkat e tua? Ku është tufa e parazitëve? Ku është vera që derdhej lumë gjithë ditën, ku janë gjellët e shumëllojshme që shpiknin kuzhinierët e tu? Ku janë ata që i vinin rrotull pushtetit tënd dhe bënin e thoshin gjithçka për të fituar pëlqimin tënd? Të gjitha s'qenë veçse vegime nate, ëndrra që u zhdukën me të zbardhur dita. Qenë lule pranvere: kaloi pranvera dhe u vyshkën të gjitha. Qenë hije që kaloi, tym që u shpërnda, flluska që plasën, rrjeta merimange që u shqyen copë-copë. Prandaj e këndojmë pa pushim këtë këngë shpirtërore: «Kotësi e kotësive, gjithçka është kotësi». Kjo fjalë duhet të rrijë e shkruar përherë nëpër muret tona dhe nëpër rroba, në treg dhe në shtëpi, nëpër rrugë, mbi dyer dhe mbi hyrje, dhe mbi të gjitha në ndërgjegjen e secilit, që të na bëhet temë e përhershme përsiatjeje. Dhe meqë gjërat e rreme, maskat dhe shtirjet shumëkujt i duken të vërteta, i duhet secilit që përditë, në darkë e në mëngjes, dhe në tubimet me të tjerët, t'i thotë të afërmit dhe të dëgjojë prej tij si përgjigje: «Kotësi e kotësive, gjithçka është kotësi». A nuk të thosha pa pushim se pasuria është e arratisur? Po ti nuk më dëgjoje. A nuk të thosha se është shërbëtore mosmirënjohëse? Po ti nuk bindeshe. Ja, tani vetë përvoja e vërtetoi: pasuria nuk është vetëm e arratisur dhe shërbëtore mosmirënjohëse, por edhe vrasëse; sepse pikërisht ajo të bën tani të kesh frikë dhe të dridhesh. A nuk të thosha, kur ti më qortoje pa pushim që thosha të vërtetën: «Unë të dua më shumë se ata që të bëjnë lajka»? «Unë që të qortoj, kujdesem më tepër për ty se ata që të vijnë rrotull»? A nuk shtoja edhe këtë, se plagët e miqve janë më të besueshme se puthjet e vullnetshme të armiqve? Po t'u ishe nënshtruar plagëve të mia, puthjet e tyre nuk do të ta kishin sjellë këtë shkatërrim. Sepse plagët e mia sjellin shëndet, kurse puthjet e tyre kanë pjellë një sëmundje të pashërueshme. Ku janë tani kupëmbajtësit e tu? Ku janë ata që ta hapnin rrugën në treg dhe të thurnin lavde pa fund në veshët e të gjithëve? Ikën. E mohuan miqësinë tënde. Me mjerimin tënd po sigurojnë shpëtimin e vet. Po unë nuk veproj kështu; jo, unë nuk të braktis në fatkeqësinë tënde, dhe tani, që ke rënë, të mbroj dhe përkujdesem për ty. Dhe Kisha, që ti e trajtove si armike, ta hapi gjirin dhe të priti brenda. Kurse teatrot, që ti i ndiqje me aq zell dhe për të cilat aq herë u zemërove me mua, të tradhtuan dhe të shkatërruan. E megjithatë unë nuk pushoja së thëni: «Pse i bën këto? Po e zemëron Kishën dhe po e hedh veten në greminë». Po ti ikje me nxitim nga të gjitha paralajmërimet e mia. Dhe ja, hipodromet, pasi ta shteruan pasurinë, mprehën shpatën kundër teje. Kurse Kisha, që provoi zemërimin tënd të pavend, vrapon anembanë, sepse dëshiron të të shkëputë nga rrjeta.

2. Dhe i them këto tani jo për të shkelur mbi atë që është rrëzuar përtokë, por sepse dua t'i bëj më të sigurt ata që ende qëndrojnë në këmbë. Jo për t'ia acaruar plagët të plagosurit, por për t'i ruajtur të shëndoshë ata që ende nuk janë plagosur. Jo për ta fundosur atë që po e përplasin valët, por për t'i mësuar ata që lundrojnë me erë të mbarë, që të mos i mbytë deti. Dhe si arrihet kjo? Duke i parë kthesat e punëve njerëzore. Edhe ky njeri, po të ishte trembur nga kthesa e fatit, nuk do ta kishte provuar. Por, meqë nuk e ndreqi as ndërgjegjja e vet, as këshillat e të tjerëve, të paktën ju, që krekoseni me pasuritë tuaja, nxirrni dobi nga fatkeqësia e tij. Sepse asgjë nuk është më e dobët se punët njerëzore. Çfarëdo fjale të përdorësh për të treguar hiçin e tyre, fjala nuk e arrin dot të vërtetën. Quaji tym, quaji bar, quaji ëndërr a lule pranvere, quaji si të duash: aq të prishshme janë, më hiç se vetë hiçi. Por që bashkë me hiçin e tyre mbartin edhe diçka shumë të rrezikshme, e kemi provën para syve. Sepse kush qe më i lartë se ky njeri? A nuk e kalonte gjithë botën në pasuri? A nuk qe ngjitur në majën më të lartë të nderimeve? A nuk dridheshin të gjithë nga frika para tij? Dhe ja, u bë më i mjerë se i burgosuri, më i mjerueshëm se skllavi më i ulët, më i varfër se lypësi që tretet nga uria. Përditë sheh para vetes shpata të mprehura, varrin e keqbërësit dhe xhelatin që e nxjerr drejt vdekjes. As nuk e di më nëse i ka shijuar ndonjëherë kënaqësitë e dikurshme; as rrezen e diellit nuk e ndien. Në mes të ditës i erren sytë, sikur ta kishte mbështjellë terri më i dendur. Por, sado të përpiqem, nuk do t'jua tregoj dot me fjalë vuajtjen që heq ai, duke e pritur vdekjen nga çasti në çast. Po ç'nevojë ka për fjalët e mia, kur ai vetë na e ka vizatuar këtë qartë, si në një tablo të gjallë? Dje erdhën tek ai nga pallati mbretëror, për ta tërhequr zvarrë me forcë, dhe ai vrapoi të strehohej tek enët e shenjta. Fytyra e tij ishte atëherë, siç është edhe tani, si fytyra e një të vdekuri. I kërcisnin dhëmbët, i dridhej dhe i lëkundej gjithë trupi, i mekej zëri, i belbëzonte gjuha. E tërë pamja e tij tregonte një njeri me shpirtin të ngrirë gur.

3. I them këto jo për ta qortuar atë, as për të fyer fatkeqësinë e tij, por sepse dua t'i zbus zemrat tuaja ndaj tij, të ngjall tek ju dhembshuri dhe t'ju bind të mjaftoheni me ndëshkimin që iu dha tashmë. Sepse ka mes nesh shumë njerëz të pamëshirshëm, që ndoshta priren të më vënë faj që e pranova në strehën e Kishës. Prandaj i nxjerr në shesh vuajtjet e tij: dua që me këtë rrëfim t'ua zbus zemërngurtësinë.

Më thuaj, pra, o vëlla i dashur: përse zemërohesh me mua? Ti thua: sepse ai që i bënte luftë Kishës pa pushim, u strehua brenda saj. Por pikërisht për këtë duhet ta lavdërojmë Perëndinë më së shumti: që e lejoi të bjerë në një shtrëngesë kaq të madhe, sa të provojë edhe fuqinë, edhe njeridashjen e Kishës. Fuqinë e saj: sepse kjo kthesë e madhe e fatit i erdhi prej sulmeve që bëri kundër saj. Njeridashjen e saj: sepse ajo që sulmohej prej tij, tani i vë mburojën përpara dhe e ka pritur nën krahët e saj. E ka vënë në siguri të plotë. Nuk mban mëri për asnjë nga plagët e dikurshme, por me dashurinë më të madhe ia hap gjirin. Kjo është më e lavdishme se çdo trofe. Kjo është fitore e ndritur. Kjo i turpëron edhe johebrenjtë, edhe hebrenjtë. Kjo e tregon fytyrën e ndritur të Kishës: armikun e vet e priti rob dhe e kursen. Kur të gjithë e përbuzën në braktisjen e tij, ajo e vetme, si nënë e dhembshur, e fshehu nën mantelin e saj. Dhe iu kundërvu zemërimit të mbretit, tërbimit të popullit dhe urrejtjes së tyre të papërmbajtshme. Kjo është stoli për altarin. Stoli e çuditshme, thua ti, kur mëkatari i akuzuar, zhvatësi, grabitësi lejohet të kapet pas altarit. Jo! Mos e thuaj këtë. Edhe lavirja iu kap këmbëve të Jisuit, ajo që qe njollosur me mëkatin më të mallkuar dhe më të ndyrë; dhe vepra e saj nuk i solli Jisuit asnjë turp, përkundrazi, i shtoi mahnitjen dhe lavdërimin. Gruaja e papastër nuk i bëri asnjë dëm Atij që ishte i pastër; përkundrazi, lavirja e ndyrë u bë e pastër nga prekja e të Pastrit dhe të Panjollit. Mos ki smirë, pra, o njeri. Ne jemi shërbëtorët e të Kryqëzuarit, që tha: «Fali ata, sepse nuk dinë se ç'bëjnë». Por ti thua: ai vetë e hoqi të drejtën e strehimit këtu, me urdhëresat e tij dhe me lloj-lloj ligjesh. Po! Por tani e mësoi nga përvoja se ç'kishte bërë; vetë ai, me veprat e veta, qe i pari që e shkeli ligjin. U bë shfaqje për mbarë botën dhe, edhe pse hesht, që andej u lëshon të gjithëve një zë paralajmërimi: «Mos bëni si bëra unë, që të mos pësoni si po pësoj unë». Fatkeqësia e tij e nxjerr mësues. Dhe altari lëshon shkëlqim të madh: tani ngjall drojën më të thellë, sepse e mban luanin të lidhur. Sepse edhe pamja e një mbreti fiton shumë shkëlqim, kur ai shihet jo vetëm i ulur në fron, i veshur me purpur dhe me kurorë mbi krye, por edhe kur para këmbëve të tij shtrihen përmbys barbarë me duart e lidhura pas shpine, me kokat e ulura. Dhe që këtu nuk u përdor asnjë fjalë bindëse, dëshmitarë jeni ju vetë: e tregojnë zelli juaj dhe dyndja e popullit. Vërtet e shkëlqyer është pamja para nesh sot, madhështor tubimi. Aq njerëz shoh sot këtu, sa në të kremten e shenjtë të Pashkës. Kështu ju ka thirrur këtu ky njeri: pa folur fare, e megjithatë me veprat e tij lëshon një zë më të qartë se tingulli i trumbetës. Dhe ju të gjithë jeni dyndur sot këtu: vajzat i lanë dhomat e tyre, zonjat dhomat e grave, burrat tregun, që të shihni natyrën njerëzore të zbuluar dhe paqëndrueshmërinë e punëve të botës të nxjerrë në shesh. Dhe atë fytyrë lavireje, që para pak ditësh rrezatonte (e tillë është begatia që vjen nga zhvatja), e shihni tani më të shëmtuar se çdo plakë e rrudhur: fatkeqësia, si me sfungjer, ia fshiu smaltin dhe të gjitha ngjyrat.

4. E tillë është fuqia e kësaj fatkeqësie: njeriun e ndritur dhe të dëgjuar e bëri të duket më i vogli ndër njerëz. Po të hyjë këtu një i pasur, nxjerr shumë dobi nga kjo pamje. Ai e sheh njeriun që tundte gjithë botën, tani të rrëzuar nga maja më e lartë e pushtetit. E sheh të strukur nga frika, më të tmerruar se lepuri a bretkosa, të mbërthyer pas asaj shtylle atje, pa pranga: në vend të zinxhirit i shërben frika. E sheh të kapluar nga tmerri, duke u dridhur. Atëherë e ul mendjemadhësinë, e shtron krenarinë. Fiton urtësinë që i duhet për punët njerëzore, dhe ikën i mësuar nga shembulli në atë që Shkrimi i Shenjtë e mëson me fjalë: «Çdo mish është bar dhe gjithë lavdia e njeriut si lulja e barit; bari thahet dhe lulja bie». Ose: «Do të thahen shpejt si bari dhe do të vyshken shpejt si bima e njomë». Ose: «Si tym janë ditët e tij». Dhe gjithë vargjet e këtij lloji. Nga ana tjetër, i varfëri, kur hyn dhe e sheh këtë pamje, nuk e ndien veten të vogël dhe nuk vajton për varfërinë e vet. Përkundrazi, i është mirënjohës varfërisë së tij: ajo i bëhet strehë, liman i qetë dhe ledh i sigurt. Duke i parë këto, një mijë herë do të parapëlqente të mbetej aty ku është, sesa të gëzonte për pak kohë pasurinë e të gjithëve dhe pastaj të rrezikonte jetën e vet. E sheh si i pasuri dhe i varfëri, i larti dhe i ulëti, skllavi dhe i liri, të gjithë nxorën dobi jo të vogël nga strehimi i këtij njeriu këtu? E sheh si secili do të ikë që këtej me një ilaç, i shëruar vetëm prej kësaj pamjeje? Pra: a jua zbuta vrullin dhe a jua dëbova zemërimin? A e shuajta egërsinë tuaj? A ju bëra të dhembshur? Besoj se po. E dëshmojnë fytyrat tuaja dhe rrëketë e lotëve që po derdhni. Meqë, pra, shkëmbi juaj i fortë u kthye në tokë të thellë dhe pjellore, le të nxitojmë të japim fryt mëshire dhe të tregojmë të korra të harlisura dhembshurie. Le të biem përmbys para perandorit; ose, më mirë, le t'i përgjërohemi Perëndisë së mëshirshme, që ta fashitë Ai tërbimin e perandorit dhe t'ia zbutë zemrën, që të na e japë të plotë hirin që kërkojmë. Sepse që nga ajo ditë kur ky njeri u strehua këtu, ka ndodhur tashmë një ndryshim jo i vogël. Sapo mësoi perandori se ai kishte vrapuar në këtë strehë, mbajti një fjalim të gjatë, duke u përpjekur ta fashiste tërbimin e ushtarëve. Dhe këtë e bëri, ndonëse ushtria ishte aty, e ndezur nga keqbërjet e tij, dhe kërkonte t'ia dorëzonin për vdekje. Ngulte këmbë se nuk duhen peshuar vetëm fajet e tij, por edhe çdo vepër e mirë që mund të ketë bërë; për të mirat, thoshte, i ishte mirënjohës, kurse për të tjerat ishte gati ta falte si njeri që fal njeriun. Dhe kur ata e nxitën përsëri të hakmerrej për fyerjen që i qe bërë madhërisë perandorake, dhe bërtisnin, hidheshin përpjetë e tundnin heshtat, atij i rrodhën rrëke lotësh nga sytë e butë. U kujtoi Tryezën e Shenjtë, ku qe strehuar ky njeri, dhe më në fund ua fashiti zemërimin.

5. Po më lejoni të shtoj edhe disa fjalë që na përkasin neve vetë. Sepse ç'falje mund të meritoni ju, kur perandori, i fyer vetë, nuk mban mëri, kurse ju, që nuk keni pësuar asgjë të tillë, shfaqni kaq shumë zemërim? Dhe si do t'u qaseni mistereve të shenjta, pasi të shpërndahet ky tubim? Si do ta thoni atë lutje ku jemi urdhëruar të themi: «Falna, sikundër edhe ne ua falim fajtorëve tanë», ndërkohë që kërkoni hakmarrje ndaj fajtorit tuaj? Ju ka bërë padrejtësi dhe fyerje të mëdha? Nuk e mohoj. Por kjo është kohë jo për gjyq, po për mëshirë; jo për kërkim llogarie, po për njeridashje; jo për shqyrtim padish, po për lëshim; jo për vendime dhe hakmarrje, po për mëshirë dhe hir. Le të mos zemërohet, pra, askush dhe le të mos acarohet. Përkundrazi, le t'i lutemi Perëndisë së mëshirshme t'ia shtyjë vdekjen dhe ta shpëtojë nga ky shkatërrim që i varet mbi krye, që të zhvishet nga shkelja e tij. Dhe le t'i afrohemi të gjithë bashkë perandorit të mëshirshëm, duke iu lutur, për hir të Kishës, për hir të altarit, të na e falë jetën e një njeriu si blatim për Tryezën e Shenjtë. Po e bëmë këtë, edhe vetë perandori do të na presë mirë; dhe, që para lëvdatës së tij, do të kemi pëlqimin e Perëndisë, që do të na japë shpërblim të madh për mëshirën tonë. Sepse, ashtu si i flak dhe i urren mizorët dhe çnjerëzorët, ashtu i pret dhe i do njerëzit e mëshirshëm dhe njerëzorë. Në qoftë i drejtë një njeri i tillë, aq më e lavdishme është kurora që i thuret; në qoftë mëkatar, Ai ia kapërcen mëkatet dhe këtë ia jep si shpërblim për dhembshurinë që tregoi ndaj bashkëshërbëtorit. «Mëshirë dua», thotë Ai, «dhe jo flijim». Dhe kudo nëpër Shkrimet e gjeni se këtë kërkon Ai gjithnjë, dhe këtë e shpall si udhë çlirimi nga mëkati. Kështu do ta bëjmë të na jetë i mëshirshëm. Kështu do të çlirohemi nga mëkatet tona. Kështu do ta stolisim Kishën. Kështu edhe perandori ynë i mëshirshëm, siç e thashë, do të na lëvdojë; gjithë populli do të na duartrokasë; skajet e dheut do ta admirojnë njerëzinë dhe butësinë e qytetit tonë; dhe të gjithë ata anembanë botës që do të dëgjojnë për këto vepra, do të na madhërojnë. Pra, që t'i gëzojmë këto të mira, le të biem përmbys në lutje dhe në përgjërim. Le ta shpëtojmë nga rreziku robin, i arratisurin, lutësin, që edhe ne vetë t'i fitojmë të mirat e ardhshme, me hirin dhe mëshirën e Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.