Për Eutropin, pasi u gjet jashtë Kishës dhe u zu rob

1. Të kënaqshme janë, vërtet, lëndina dhe kopshti, por shumë më e kënaqshme është studimi i shkrimeve hyjnore. Sepse atje ka lule që fishken, kurse këtu ka mendime që qëndrojnë përherë të lulëzuara; atje fryn flladi i erës së butë, këtu fryma e Shpirtit; atje është gardhi me gjemba, këtu providenca mbrojtëse e Perëndisë; atje kënga e gjinkallave, këtu melodia e profetëve; atje kënaqësia që vjen nga të parët, këtu dobia që vjen nga studimi. Kopshti është i kufizuar në një vend, kurse Shkrimet gjenden në çdo cep të botës. Kopshti u nënshtrohet nevojave të stinëve, kurse Shkrimet janë plot gjethnajë dhe të ngarkuara me fryte, si në dimër, ashtu edhe në verë. Le t'i kushtojmë, pra, vëmendje të kujdesshme studimit të Shkrimeve. Sepse, po ta bësh këtë, Shkrimi do të ta dëbojë dëshpërimin, do të të lindë gëzim, do të ta shkulë vesin dhe do t'i japë rrënjë virtytit; dhe, në rrëmujën e jetës, do të të shpëtojë nga vuajtja e atyre që i rrahin dallgët e trazuara. Deti tërbohet, por ti lundron në qetësi, sepse ke për timonier studimin e Shkrimeve; sepse ky është litari që sprovat e jetës nuk e këpusin. Se nuk gënjej, e dëshmojnë vetë ngjarjet. Pak ditë më parë Kisha ishte e rrethuar. Erdhi një ushtri dhe nga sytë e tyre dilte zjarr, por ai nuk e dogji drurin e ullirit; u zhveshën shpatat, por askush nuk u plagos; portat perandorake ishin në ankth, kurse Kisha ishte në siguri. E megjithatë, valët e luftës rrodhën deri këtu, sepse këtu kërkohej i strehuari; dhe ne u qëndruam përballë, pa u frikësuar nga tërbimi i tyre. Po pse, vallë? Sepse mbanim si peng të sigurt fjalën: «Ti je Pjetri, dhe mbi këtë shkëmb do të ndërtoj Kishën time, dhe portat e ferrit nuk do ta mundin atë.» Dhe, kur them Kisha, nuk kam parasysh vetëm një vend, por edhe një mënyrë jetese; nuk kam parasysh muret e Kishës, por ligjet e Kishës. Kur strehohesh në një kishë, mos kërko mbrojtje vetëm te vendi, por te fryma e vendit. Sepse Kisha nuk është mur e çati, por besim e jetë.

Mos më thoni se ai njeri, kur u dorëzua, u dorëzua nga Kisha. Po të mos e kishte braktisur Kishën, nuk do të ishte dorëzuar. Mos thoni se ai iku e u strehua këtu, dhe pastaj u dha në duar të armikut: nuk e braktisi Kisha atë, por ai e braktisi Kishën. Ai nuk u dorëzua brenda Kishës, por jashtë mureve të saj. Përse e la Kishën? Doje të shpëtoje veten? Duhej të ishe kapur pas altarit. Këtu nuk kishte mure, por kishte providencën mbrojtëse të Perëndisë. Ishe mëkatar? Perëndia nuk të hedh poshtë, sepse «nuk erdhi të thërrasë të drejtët, por mëkatarët në pendim.» Lavirja u shpëtua kur u kap pas këmbëve të Tij. A e dëgjuat pjesën që u lexua sot? I them këto që të mos ngurrosh të strehohesh në Kishë. Qëndro me Kishën, dhe Kisha nuk të dorëzon te armiku; por, po të ikësh nga Kisha, Kisha nuk është shkaku i kapjes sate. Sepse, po të jesh brenda vathës, ujku nuk hyn; por, po të dalësh jashtë, rrezikon të bëhesh pre e bishës. E megjithatë, fajin nuk e ka vatha, por ligështia jote. Kisha nuk ka këmbë. Mos më flisni për mure dhe armë, sepse muret plaken me kohën, kurse Kisha nuk plaket kurrë. Muret i shembin barbarët, kurse Kishën nuk e mundin as demonët. Se fjalët e mia nuk janë thjesht mburrje, e provojnë faktet. Sa e sa i janë sulur Kishës, e megjithatë sulmuesit u zhdukën, kurse vetë Kisha u ngrit përtej qiellit! Kaq e fuqishme është Kisha: kur e sulmojnë, ajo fiton; kur i ngrehin kurthe, ajo del fitimtare; kur e fyejnë, lulëzimi i saj shtohet; plagoset, por nuk rrëzohet nga plagët; e rrahin dallgët, por nuk fundoset; e godasin stuhitë, por nuk humbet në det; përleshet, por s'del e mundur; lufton, por nuk mposhtet. Po pse, atëherë, e lejoi këtë luftë? Që të shfaqte edhe më qartë shkëlqimin e ngadhënjimit të saj. Ju ishit të pranishëm atë ditë; ju patë ç'armë u vunë në lëvizje kundër saj, dhe si tërbimi i ushtarëve digjej më fort se zjarri, dhe si më morën me nxitim drejt pallatit perandorak. Po ç'rëndësi ka? Me hirin e Perëndisë, asgjë prej tyre nuk më tronditi.

2. I them këto që edhe ju të ndiqni shembullin tim. Po pse nuk u trondita? Sepse nuk kam frikë nga tmerret e kësaj bote. Sepse ç'është e tmerrshme? Vdekja? Jo, kjo nuk është e tmerrshme, sepse shpejt arrijmë në strehën e patrazuar. Apo grabitja e pasurisë? «Lakuriq dola nga barku i nënës sime, dhe lakuriq do të iki.» Apo mërgimi? «E Zotit është toka dhe gjithçka që e mbush.» Apo shpifja? «Gëzohuni dhe ngazëllehuni, kur njerëzit të thonë kundër jush çdo të keqe me gënjeshtër, sepse i madh është shpërblimi juaj në Qiell.» Pashë shpatat dhe mendova për Qiellin; prita vdekjen dhe kujtova ngjalljen; vështrova vuajtjet e kësaj bote të poshtme dhe llogarita çmimet qiellore; vura re dredhitë e armikut dhe mendova për kurorën qiellore; sepse vetë rasti i betejës mjaftonte për të më dhënë kurajë dhe ngushëllim. Vërtet, më tërhiqnin zvarrë me forcë, por nga kjo nuk pësova asnjë fyerje; sepse ka vetëm një fyerje të vërtetë: mëkatin. Edhe sikur gjithë bota të të fyejë, po të mos e fyesh veten, nuk je i fyer. Tradhtia e vetme e vërtetë është tradhtia e ndërgjegjes. Mos e tradhto ndërgjegjen tënde, dhe askush nuk mund të të tradhtojë. Më tërhiqnin zvarrë dhe pashë ngjarjet, ose më mirë, pashë fjalët e mia të shndërruara në ngjarje. Pashë ligjëratën time, që e kisha shqiptuar me fjalë, të predikuar në treg përmes ngjarjeve të vërteta. Cila ligjëratë? Po ajo që e përsërisja gjithnjë. Fryu era dhe ranë gjethet. «U tha bari dhe u vyshk lulja.» Iku nata dhe agoi dita; hija u tregua e kotë dhe u shfaq e vërteta. U ngjitën deri në qiell, dhe zbritën në nivelin e tokës; sepse dallgët që fryheshin lart u ulën poshtë përmes ngjarjeve thjesht njerëzore. Si? Ato që po ndodhnin ishin një mësim. Dhe i thashë vetes: A do të mësojnë brezat e ardhshëm vetëpërmbajtjen? Apo, para se të kalojnë dy ditë, këto ngjarje do të jepen në harresë? Paralajmërimet po u kumbonin në veshë. Le ta them përsëri, prapë do të flas. Ç'dobi do të ketë? Sigurisht që do të ketë dobi. Sepse, po të mos dëgjojnë të gjithë, do të dëgjojë gjysma; e po të mos dëgjojë gjysma, e treta; e po të mos dëgjojë e treta, e katërta; e po të mos dëgjojë e katërta, ndoshta dhjetë; e po të mos dëgjojnë dhjetë, ndoshta pesë; e po të mos dëgjojnë pesë, ndoshta një; e po të mos dëgjojë asnjë, unë vetë e kam shpërblimin gati për mua. «U tha bari dhe u vyshk lulja, por fjala e Perëndisë mbetet përjetë.»

3. A e patë sa të parëndësishme janë punët e njeriut? A e patë sa i brishtë është pushteti? A e patë pasurinë, që unë gjithnjë e quajta të arratisur, dhe jo vetëm të arratisur, por edhe vrasëse? Sepse ajo jo vetëm i braktis ata që e zotërojnë, por edhe i therr; sepse, kur dikush i bën lajka, pikërisht atëherë ajo e tradhton më së shumti. Përse i bën lajka pasurisë, që sot është për ty, e nesër për një tjetër? Përse i bën lajka pasurisë, që kurrë nuk mund të mbahet fort? Do t'i bësh lajka? Do ta mbash fort? Mos e varros, por jepja në duart e të varfërve. Sepse pasuria është bishë e egër: po ta mbash fort, të ikën; po ta lëshosh, të rri aty ku është. Sepse, thuhet, «shpërndau dhe u dha të varfërve; drejtësia e tij mbetet përjetë.» Shpërndaje, pra, që të mbetet me ty; mos e varros, se përndryshe të ikën. Ku është pasuria? Me kënaqësi do t'i pyesja ata që u larguan. I them këto jo për t'ju qortuar, larg qoftë, as për të ngacmuar plagë të vjetra, por duke u përpjekur t'ju siguroj një strehë nga mbytja e të tjerëve. Kur ushtarët dhe shpatat kërcënonin, kur qyteti digjej nga tërbimi, kur madhështia perandorake ishte e pafuqishme dhe purpuri u fye, kur çdo vend ishte plot çmenduri, ku ishte pasuria atëherë? Ku ishin enët tuaja të argjendta? Ku ishin divanet tuaja të argjendta? Ku ishin skllevërit e shtëpisë suaj? Të gjithë ia kishin mbathur. Ku ishin eunukët? Të gjithë ikën. Ku ishin miqtë tuaj? Ata ndërruan maskat. Ku ishin shtëpitë tuaja? Ishin mbyllur. Ku ishin paratë tuaja? Zoti i tyre iku; e vetë paratë, ku ishin ato? Ishin varrosur. Ku ishin fshehur të gjitha? A jam rëndues dhe i mërzitshëm për ju, kur shpall vazhdimisht se pasuria i tradhton ata që e përdorin keq? Tani erdhi rasti që provon vërtetësinë e fjalëve të mia. Përse e mban aq fort, kur në kohën e sprovës nuk të sjell asnjë dobi? Po të ketë fuqi kur bie në ngushticë, le të të vijë në ndihmë; por, po të ikë atëherë, ç'nevojë ke për të? E dëshmojnë vetë ngjarjet. Ç'dobi pati prej saj? Shpata ishte mprehur, vdekja po afrohej, ushtria tërbohej; kishte frikë nga rreziku i afërt; e megjithatë pasuria nuk dukej gjëkundi. Ku iku e arratisura? Ajo vetë ishte shkaku që solli gjithë këto të këqija, e megjithatë, në orët e nevojës, ajo ikën. Megjithatë, shumë veta më qortojnë, duke thënë vazhdimisht: ti u sulesh të pasurve, kurse ata, nga ana tjetër, u sulen të varfërve. Vërtet, u sulem të pasurve; ose më mirë, jo të pasurve, por atyre që e përdorin keq pasurinë e tyre. Sepse them vazhdimisht se nuk sulmoj karakterin e njeriut të pasur, por të grabitqarit. Një gjë është njeriu i pasur, tjetër gjë grabitqari; një gjë është njeriu i kamur, tjetër gjë lakmitari. Bëni dallime të qarta dhe mos i ngatërroni gjërat që janë të ndryshme. Je njeri i pasur? Nuk ta ndaloj. Je grabitqar? Të qortoj hapur. Ke pasuri tënden? Gëzoje. Merr pasurinë e të tjerëve? Nuk do të hesht. Do të më vrasësh me gurë për këtë? Jam gati ta derdh gjakun tim; veç ta ndaloj mëkatin tënd. Nuk e përfill urrejtjen, nuk e përfill luftën; për një gjë të vetme kujdesem: për përparimin e dëgjuesve të mi. Të pasurit janë fëmijët e mi, edhe të varfërit janë fëmijët e mi; i njëjti bark i ka lindur të dy me dhembje, të dy janë pjellë e po atyre dhembjeve të lindjes. Po të hedhësh, pra, qortime mbi të varfrin, të qortoj hapur; sepse i varfri nuk pëson aq humbje sa i pasuri. Sepse të varfrit nuk i bëhet ndonjë padrejtësi e madhe, meqë tek ai dëmi kufizohet te paraja; kurse tek ti dëmi prek shpirtin. Kush të dojë, le të më flakë; kush të dojë, le të më vrasë me gurë; kush të dojë, le të më urrejë. Sepse dredhitë e armiqve janë për mua peng i kurorave të fitores, dhe numri i shpërblimeve të mia do të jetë sa numri i plagëve të mia.

4. Pra, nuk kam frikë nga dredhitë e armikut; nga një gjë e vetme kam frikë: nga mëkati. Po të mos më dënojë askush për mëkat, atëherë le të më bëjë luftë gjithë bota. Sepse kjo lloj lufte vetëm më begaton më shumë. Kështu dua t'ju jap edhe juve një mësim. Mos u frikësoni nga dredhitë e një të fuqishmi, por frikësohuni nga fuqia e mëkatit. Askush nuk do të të bëjë dëm, po të mos i biesh vetë vetes. Po të mos kesh mëkat, le të të kërcënojnë dhjetë mijë shpata, Perëndia do të të rrëmbejë larg dorës së tyre; por, po të kesh mëkat, edhe sikur të jesh në parajsë, do të dëbohesh. Adami ishte në parajsë, e megjithatë ra; Jobi ishte mbi një plehërishtë, e megjithatë u kurorëzua fitimtar. Ç'dobi i solli parajsa të parit? Apo ç'dëm i solli plehërishtja tjetrit? Të parit askush nuk i ngrehu kurthe, e megjithatë u rrëzua; tjetrit ia ngrehu kurthet djalli, e megjithatë ai u kurorëzua. A nuk ia mori djalli pasurinë? Po, por nuk ia grabiti perëndishmërinë. A nuk i vuri dorë të dhunshme bijve të tij? Po, por nuk ia lëkundi besimin. A nuk ia copëtoi trupin? Po, por nuk ia gjeti thesarin. A nuk ia armatosi gruan kundër tij? Po, por nuk e rrëzoi ushtarin. A nuk hodhi shigjeta dhe ushta kundër tij? Po, por ai nuk mori asnjë plagë. I afroi makinat e luftës, por s'e tundi dot kullën; i dërgoi valët kundër tij, por nuk e fundosi anijen. Ndiqeni këtë ligj, ju lutem; po, ju kap për gjunjësh, në mos me dorën e trupit, të paktën me shpirt, dhe derdh lot përgjërimi. Ndiqeni këtë ligj, ju lutem, dhe askush nuk do të mund t'ju bëjë dëm. Kurrë mos e quaj të lumtur njeriun e pasur; kurrë mos quaj njeri të mjerë, veç atij që jeton në mëkat; dhe quaje të lumtur atë që jeton në drejtësi. Sepse nuk është natyra e rrethanave, por prirja e njeriut, ajo që bën si njërin, ashtu edhe tjetrin. Kurrë mos ki frikë nga shpata, po të mos të akuzojë ndërgjegjja; kurrë mos ki frikë në luftë, po të jetë e pastër ndërgjegjja jote. Ku janë ata që u larguan? Më thoni. A nuk u përkuleshin dikur të gjithë njerëzit? A nuk dridheshin fort para tyre ata që kishin pushtet? A nuk u bënin lajka? Por erdhi mëkati, dhe gjithçka u shfaq në dritën e vet të vërtetë; ata që ishin shërbëtorë u bënë gjyqtarë, lajkatarët u kthyen në xhelatë; ata që dikur i puthnin duart, e nxorën zvarrë vetë nga kisha; dhe ai që dje i puthte dorën, sot është armiku i tij. Përse? Sepse as dje nuk e donte me çiltërsi. Sepse erdhi rasti dhe aktorët u zbuluan. A nuk ia puthje dje duart, dhe a nuk e quaje shpëtimtar, mbrojtës e bamirës? A nuk thurje lavde pa fund? Përse sot e akuzon? Përse dje lavdërues, e sot akuzues? Përse dje shqiptoje lavde, e sot qortime? Ç'kuptim ka ky ndryshim? Ç'kuptim ka kjo përmbysje?

5. Por unë nuk jam i tillë: isha shënjestër e dredhive të tij, e megjithatë u bëra mbrojtësi i tij. Pësova nga duart e tij halle të panumërta, e megjithatë nuk u hakmora. Sepse ndjek shembullin e Mësuesit tim, që tha mbi kryq: «Falua atyre, sepse nuk dinë ç'bëjnë.» I them këto që të mos shthureni nga dyshimi i njerëzve të ligj. Shumë ndryshime kanë ndodhur qëkur mora në mbikëqyrje qytetin, e megjithatë askush nuk mëson vetëpërmbajtje? Por, kur them askush, nuk i dënoj të gjithë, larg qoftë. Sepse është e pamundur që kjo tokë pjellore, pasi ka marrë farën, të mos japë as edhe një kalli të vetëm; por unë jam i pangopur: nuk dua të shpëtojnë shumë veta, por të gjithë. Dhe, po të mbetet qoftë edhe një i vetëm në rrezik humbjeje, humbas edhe unë, dhe mendoj se duhet ndjekur shembulli i Bariut, që kishte nëntëdhjetë e nëntë dele, e megjithatë nxitoi pas asaj që kishte humbur rrugën. Deri kur do të zgjasë paraja? Deri kur ky argjend dhe ky ar? Deri kur këto gllënjka vere? Deri kur lajkat e skllevërve? Deri kur këto kupa të stolisura me kurora? Deri kur këto gostira satanike, plot veprimtari djallëzore?

A nuk e di se jeta e tashme është një qëndrim në një vend të largët? A je vallë qytetar? Jo, ti je kalimtar. A e kupton ç'them? Ti nuk je qytetar, por je kalimtar dhe udhëtar. Mos thuaj: kam këtë qytet dhe atë. Askush nuk ka qytet. Qyteti është lart. Jeta e tashme s'është veçse një udhëtim. Ne udhëtojmë çdo ditë, ndërsa natyra vijon rrjedhën e vet. Ka nga ata që grumbullojnë mallra rrugës; ka nga ata që varrosin stoli udhës. Kur hyn në një bujtinë, a e zbukuron bujtinën? Jo, por ha e pi dhe nxiton të ikësh. Jeta e tashme është një bujtinë: hymë në të, dhe po e çojmë drejt fundit jetën e tashme. Le të jemi të etur të ikim me shpresë të mirë; të mos lëmë asgjë këtu, që të mos e humbim atje. Kur hyn në bujtinë, ç'i thua shërbëtorit? Ki kujdes ku i vë gjërat tona, që të mos lësh gjë pas këtu, që të mos humbasë asgjë, qoftë edhe diçka e vogël e pa vlerë, që t'i marrim të gjitha me vete përsëri në shtëpinë tonë. Ti je kalimtar dhe udhëtar, madje edhe më i parëndësishëm se kalimtari. Si kështu? Do të të them. Kalimtari e di se kur hyn në bujtinë dhe kur del; sepse si dalja, ashtu edhe hyrja janë në dorën e tij. Kurse unë, kur hyj në bujtinë, domethënë në këtë jetë të tashme, nuk e di se kur do të dal. Dhe mund të ndodhë që unë po i siguroj vetes ushqim për një kohë të gjatë, kur papritur Mësuesi më thërret e më thotë: «I marrë, të kujt do të jenë ato që ke përgatitur? Sepse pikërisht këtë natë po të merret shpirti.» Koha e nisjes sate është e pasigurt, zotërimi i pasurive të tua i pasigurt; ka gremina të panumërta dhe valë nga çdo anë rreth teje. Përse çmendesh pas hijeve? Përse braktis realitetin dhe vrapon pas hijeve?

6. I them këto dhe nuk do të pushoj së thëni, duke shkaktuar dhembje të vazhdueshme dhe duke lidhur plagët; dhe këtë jo për hir të atyre që ranë, por të atyre që ende qëndrojnë në këmbë. Sepse ata u larguan dhe rruga e tyre mori fund, kurse ata që ende qëndrojnë kanë fituar një pozitë më të sigurt nga fatkeqësitë e të tjerëve. «Ç'të bëjmë, pra?», thoni ju. Bëni një gjë të vetme: urreni pasurinë dhe doni jetën tuaj. Flakni pasuritë tuaja; nuk them të gjitha, por prisni tepricat. Mos lakmoni të mirat e të tjerëve; mos e zhvishni të venë; mos e plaçkitni jetimin; mos ia rrëmbeni shtëpinë. Nuk i drejtohem personave, por fakteve. Por, po ta sulmojë dikë ndërgjegjja e vet, përgjegjës për këtë është ai vetë, jo fjalët e mia. Përse rrëmben aty ku tërheq mbi vete urrejtjen? Rrëmbe aty ku ke për të fituar një kurorë. Përpiqu të kapësh jo tokën, por qiellin. «Mbretëria e Qiellit u përket njerëzve të dhunshëm, dhe njerëzit e dhunës e marrin me forcë.» Përse kap të varfrin, që të qorton? Kap Krishtin, që të lëvdon për këtë. A e sheh marrëzinë dhe çmendurinë tënde? Kap ti të varfrin, që ka pak? Krishti thotë: «Kapmë mua; të falënderoj për këtë; kap mbretërinë time dhe merre me forcë.» Po të vësh ndër mend të kapësh një mbretëri tokësore, ose më mirë, po të vësh ndër mend të kesh synime mbi të, ndëshkohesh; kurse për mbretërinë qiellore ndëshkohesh po të mos e kapësh. Aty ku bëhet fjalë për gjëra të kësaj bote ka urrejtje, kurse aty ku për gjëra shpirtërore ka dashuri. Mendo çdo ditë për këto gjëra; dhe, po të shohësh pas dy ditësh një tjetër hipur në qerre, veshur me rroba mëndafshi dhe fryrë nga krenaria, mos u trondit e mos u shqetëso përsëri. Mos lëvdo njeriun e pasur, por vetëm atë që jeton në drejtësi. Mos shaj njeriun e varfër, por mëso të kesh një gjykim të drejtë e të saktë në çdo gjë.

Mos qëndroni larg Kishës, sepse asgjë nuk është më e fortë se Kisha. Kisha është shpresa jote, shpëtimi yt, streha jote. Është më e lartë se qielli, më e gjerë se toka. Kurrë nuk plaket, por është përherë në fuqi të plotë. Prandaj, për të shprehur qëndrueshmërinë dhe patundshmërinë e saj, Shkrimi i Shenjtë e quan mal; për pastërtinë e saj, virgjëreshë; për madhështinë e saj, mbretëreshë; për lidhjen e saj me Perëndinë, bijë; dhe, për të shprehur pjellorinë e saj, e quan shterpë atë që ka lindur shtatë. Në të vërtetë, përdor emra të panumërt për të paraqitur fisnikërinë e saj. Sepse, ashtu si zoti i Kishës ka shumë emra, duke u quajtur Ati, dhe udha, dhe jeta, dhe drita, dhe krahu, dhe pajtimi, dhe themeli, dhe dera, dhe i Pamëkati, dhe thesari, dhe Zoti, dhe Perëndia, dhe Biri, dhe i Vetëmlinduri, dhe forma e Perëndisë, dhe shëmbëllesa e Perëndisë, kështu është edhe me vetë Kishën. A mjafton një emër i vetëm për të paraqitur gjithë të vërtetën? Aspak. Por pikërisht për këtë ka emra të panumërt: që të mësojmë diçka rreth Perëndisë, qoftë edhe një pjesë të vogël. Po kështu edhe Kisha quhet me shumë emra. Ajo quhet virgjëreshë, ndonëse dikur ishte lavire; sepse kjo është mrekullia që bëri Dhëndri: mori atë që ishte lavire dhe e bëri virgjëreshë. Oh, ç'ngjarje e re dhe e çuditshme! Te ne martesa shkatërron virgjërinë, kurse te Perëndia martesa e ka rikthyer atë. Te ne ajo që është virgjëreshë, kur martohet, nuk është më virgjëreshë; te Krishti ajo që është lavire, kur martohet, bëhet virgjëreshë.

7. Heretiku që heton me kureshtje natyrën e lindjes qiellore, duke thënë «si e lindi Ati Birin?», le ta shpjegojë këtë fakt të vetëm; pyeteni: si u bë virgjëreshë Kisha, që ishte lavire? Dhe si mbeti virgjëreshë, ndonëse lindi fëmijë? «Sepse jam xheloz për ju», thotë Pavli, «me një xhelozi hyjnore, sepse ju fejova me një burrë të vetëm, që t'ju paraqes si virgjëreshë të pastër para Krishtit.» Ç'urtësi dhe ç'mençuri! «Jam xheloz për ju me një xhelozi hyjnore.» Ç'do të thotë kjo? «Jam xheloz», thotë. A je xheloz ti, kur je njeri shpirtëror? Jam xheloz, thotë, ashtu si është Perëndia. Po a ka xhelozi Perëndia? Po, xhelozinë jo të pasionit, por të dashurisë dhe të një zelli të zjarrtë. Jam xheloz për ju me xhelozinë e Perëndisë. Të të them si e shfaq xhelozinë e Tij? E pa botën të prishur nga demonët, dhe dorëzoi Birin e Vet për ta shpëtuar. Sepse fjalët që thuhen për Perëndinë nuk kanë të njëjtën fuqi si kur thuhen për ne vetë; për shembull, themi: Perëndia është xheloz, Perëndia zemërohet, Perëndia pendohet, Perëndia urren. Këto fjalë janë njerëzore, por kanë një kuptim që i përshtatet natyrës së Perëndisë. Si është xheloz Perëndia? «Jam xheloz për ju me xhelozinë e Perëndisë.» A zemërohet Perëndia? «O Zot, mos më qorto në zemërimin tënd.» A dremit Perëndia? «Zgjohu, përse fle, o Zot?» A pendohet Perëndia? «Pendohem që e bëra njeriun.» A urren Perëndia? «Shpirti im i urren festat tuaja dhe hënat tuaja të reja.» Pra, mos vështro varfërinë e shprehjeve, por rroke kuptimin e tyre hyjnor. Perëndia është xheloz, sepse do; Perëndia zemërohet, jo se i dorëzohet pasionit, por për të ndrequr e për të ndëshkuar. Perëndia fle, jo se dremit vërtet, por se është zemërgjerë. Përzgjidh shprehjen e duhur. Kështu, kur dëgjon se Perëndia lind Birin, mos mendo për ndarje, por për njësinë e qenies. Sepse Perëndia ka marrë shumë prej këtyre fjalëve nga ne, ashtu si edhe ne kemi huazuar të tjera prej Tij, që të nderohemi me anë të tyre.

8. A e kupton ç'thashë? Vëri veshin me kujdes, i dashuri im. Ka emra hyjnorë dhe ka emra njerëzorë. Perëndia ka marrë prej meje, dhe Ai vetë më ka dhënë mua. Më jep tëndin, dhe merr timin, thotë Ai. Ti ke nevojë për timin; unë s'kam nevojë për tëndin. Por ti ke nevojë për timin, sepse natyra ime është e papërzier, kurse ti je njeri i mbështjellë me trup, që kërkon edhe fjalë trupore. Kështu, duke huazuar shprehje që të janë të njohura, ti, i mbështjellë me trup, të mund të mendosh mendime që e tejkalojnë kuptimin tënd. Ç'lloj emrash ka marrë prej meje, dhe ç'lloj emrash më ka dhënë mua? Ai vetë është Perëndi, dhe mua më ka quajtur perëndi; tek Ai natyra thelbësore është fakt i vërtetë, kurse tek unë është vetëm nderi i emrit. «Unë thashë: ju jeni perëndi, dhe të gjithë jeni bij të Më të Lartit.» Këtu janë fjalë, kurse në rastin tjetër është vetë realiteti. Mua më ka quajtur perëndi, sepse me atë emër kam marrë nder. Ai vetë u quajt njeri, u quajt Bir njeriu, u quajt Udha, Dera, Shkëmbi. Këto fjalë i huazoi prej meje; të tjerat m'i dha nga vetja e Tij. Përse u quajt Udha? Që të kuptosh se nëpërmjet Tij kemi hyrje te Ati. Përse u quajt Shkëmbi? Që të kuptosh natyrën e sigurt dhe të patundur të besimit. Përse u quajt Themeli? Që të kuptosh se Ai i mban të gjitha. Përse u quajt Rrënja? Që të kuptosh se tek Ai kemi fuqinë tonë të rritjes. Përse u quajt Bariu? Sepse na ushqen. Përse u quajt dele? Sepse u flijua për ne dhe u bë fli pajtimi. Përse u quajt Jeta? Sepse na ngriti kur ishim të vdekur. Përse u quajt Drita? Sepse na çliroi nga errësira. Përse u quajt Krah? Sepse është i njëqenshëm me Atin. Përse u quajt Fjala? Sepse u lind nga Ati. Sepse, ashtu si fjala ime është pjellë e frymës sime, po ashtu Biri u lind nga Ati. Përse quhet veshja jonë? Sepse u vesha me Të kur u pagëzova. Përse quhet tryezë? Sepse ushqehem me Të kur marr pjesë në misteret. Përse quhet shtëpi? Sepse banoj në Të. Përse quhet banor i shtëpisë? Sepse ne bëhemi Tempulli i Tij. Përse quhet Kryet? Sepse unë jam bërë gjymtyrë e Tij. Përse quhet Dhëndër? Sepse më ka marrë si nusen e Tij. Përse quhet i papërlyer? Sepse më mori si virgjëreshë. Përse quhet Zot? Sepse unë jam robëresha e Tij.

9. Vështroni Kishën, siç thoja, se si ajo është herë nuse, herë bijë, herë virgjëreshë, herë robëreshë, herë mbretëreshë, herë grua shterpë, herë mal, herë kopsht, herë pjellore me fëmijë, herë zambak, herë burim: ajo është gjithçka. Prandaj, pasi i dëgjuat këto, mos mendoni, ju lutem, se janë trupore; por shtrijeni mendimin më tej, sepse gjëra të tilla nuk mund të jenë trupore. Për shembull: mali nuk është vasha; vasha nuk është nusja; mbretëresha nuk është robëresha; e megjithatë Kisha është të gjitha këto. Përse? Sepse elementi ku ekzistojnë nuk është trupor, por shpirtëror. Sepse në një sferë trupore këto gjëra janë të kufizuara brenda caqesh të ngushta; kurse në një sferë shpirtërore kanë një fushë të gjerë veprimi. «Mbretëresha qëndroi në të djathtën tënde.» Mbretëresha? Si u bë mbretëreshë ajo që ishte e shtypur dhe e varfër? Dhe ku u ngjit? Vetë mbretëresha qëndroi lart, në krah të mbretit. Si? Sepse mbreti u bë shërbëtor; nuk ishte i tillë nga natyra, por u bë i tillë. Kupto, pra, gjërat që i përkasin Hyjnisë, dhe dallo ato që i përkasin Ekonomisë. Kupto çfarë ishte dhe çfarë u bë për hirin tënd; mos i ngatërro gjërat që janë të dallueshme, as mos e bëj arsyen e dashamirësisë së Tij shkak për blasfemi. Ai ishte i lartë, dhe ajo e përulur: i lartë jo për nga pozita, por për nga natyra. Qenia e Tij ishte e pastër dhe e pavdekshme; natyra e Tij ishte e paprishshme, e pakuptueshme, e padukshme, e parrokshme, e përjetshme, e pandryshueshme, që e tejkalon natyrën e engjëjve, më e lartë se fuqitë e larta, që e mund arsyen, që e kapërcen mendimin, që rrokim jo me shikim, por vetëm me besim. Engjëjt e vështruan dhe u drodhën; Heruvimet u mbuluan me krahët e tyre, të tmerruar. Vështroi tokën dhe e bëri të dridhet; kërcënoi detin dhe e thau; nxori lumenj nga shkretëtira; peshoi malet në kandar dhe luginat në peshore. Si të shprehem? Si ta paraqes të vërtetën? Madhështia e Tij nuk ka kufij, urtësia e Tij është përtej çdo llogarie, gjykimet e Tij janë të pagjurmueshme, udhët e Tij të pahetueshme. E tillë është madhështia dhe fuqia e Tij, në qoftë se është vërtet e sigurt të përdoren shprehje të tilla. Po ç'të bëj? Jam njeri dhe flas në gjuhë njerëzore; gjuha ime është prej dheu, dhe i kërkoj falje Zotit tim. Sepse nuk i përdor këto shprehje me mendjemadhësi, por për shkak të varfërisë së mjeteve të mia, që rrjedh nga dobësia ime dhe nga natyra e gjuhës sonë njerëzore. Ki mëshirë për mua, o Zot, sepse i shqiptoj këto fjalë jo nga mendjemadhësia, por sepse nuk kam të tjera; megjithatë, nuk kënaqem me varfërinë e ligjëratës sime, por ngrihem lart mbi krahët e mendjes sime. E tillë është madhështia dhe fuqia e Tij. Këtë e them që ti, pa u ndalur te fjalët ose te varfëria e shprehjeve, të mësosh edhe vetë të veprosh po kështu. Përse çuditesh po ta bëj këtë, kur edhe Ai bën po të njëjtën gjë, sa herë që do të na paraqesë ndër mend diçka që i tejkalon fuqitë njerëzore? Meqë u drejtohet njerëzve, përdor edhe shëmbëlltyra njerëzore, të cilat, vërtet, janë të pamjaftueshme për të paraqitur atë për të cilën flitet, dhe nuk mund të tregojnë përmasat e plota të çështjes, por mjaftojnë për dobësinë e dëgjuesve.

10. Bëni një përpjekje dhe mos u lodhni nga ligjërata ime e gjatë. Sepse, ashtu si, kur Ai shfaqet, nuk shfaqet ashtu siç është vërtet, as nuk shfaqet qenia e Tij e zhveshur (sepse asnjë njeri nuk e ka parë Perëndinë në natyrën e Tij të vërtetë; sepse, kur Ai zbulohet qoftë edhe pjesërisht, Heruvimet dridhen, malet nxjerrin tym, deti thahet, qielli lëkundet; dhe, po të mos ishte i pjesshëm zbulimi, kush do të mund ta duronte?), kështu, pra, siç them, Ai nuk shfaqet ashtu siç është vërtet, por vetëm ashtu si mund ta shohë vëzhguesi; prandaj shfaqet herë në trajtë pleqërie, herë rinie, herë në zjarr, herë në ajër, herë në ujë, herë me parzmore, pa e ndryshuar natyrën e Tij thelbësore, por duke ia përshtatur pamjen gjendjes së ndryshme të atyre që e përjetojnë. Po kështu, kur dikush do të thotë diçka rreth Tij, përdor shëmbëlltyra njerëzore. Për shembull, them: «U ngjit në mal dhe u shpërfytyrua para tyre, dhe fytyra e Tij shkëlqeu si dielli, dhe rrobat e Tij u bënë të bardha si bora.» Ai zbuloi, thuhet, pak nga Hyjnia; u shfaqi atyre Perëndinë që banonte mes tyre: «dhe u shpërfytyrua para tyre.» Kushtojini vëmendje me kujdes thënies. Shkruesi thotë: dhe u shpërfytyrua para tyre, dhe rrobat e Tij shkëlqyen si drita, dhe fytyra e Tij ishte si dielli. Kur thashë «e tillë është madhështia dhe fuqia e Tij» dhe shtova «ki mëshirë për mua, o Zot» (sepse nuk kënaqem me shprehjen, por ngatërrohem, meqë s'kam tjetër të gatshme për këtë qëllim), dua të kuptoni se këtë mësim e mora nga Shkrimi i Shenjtë. Ungjillori, pra, deshi të përshkruante shkëlqimin e Tij dhe thotë: «Shkëlqeu.» Si shkëlqeu? Më thuaj. Së tepërmi. Dhe si e shpreh këtë? Shkëlqeu «si dielli». Si dielli, thua ti? Po. Përse? Sepse nuk njoh ndonjë ndriçues tjetër më të shndritshëm. Dhe ishte i bardhë, thua, si bora? Përse si bora? Sepse nuk njoh ndonjë lëndë tjetër më të bardhë. Se Ai nuk shkëlqeu vërtet kështu, e provon ajo që vjen më pas: dishepujt ranë përtokë. Po të kishte shkëlqyer si dielli, dishepujt nuk do të kishin rënë; sepse e shihnin diellin çdo ditë dhe nuk binin. Por, meqë shkëlqeu më shndritshëm se dielli a se bora, ata, të paaftë ta duronin shkëlqimin, ranë përtokë.

11. Më thuaj, pra, o ungjillor: a shkëlqeu më shndritshëm se dielli, e megjithatë ti thua «si dielli»? Po: duke dashur të ta bëj të njohur atë dritë, nuk njoh ndonjë ndriçues tjetër më të madh, s'kam krahasim tjetër që zë vend mbretëror ndër ndriçuesit. I kam thënë këto që të mos kënaqesh me varfërinë e gjuhës së përdorur. Të kam treguar rënien e dishepujve: ata ranë përtokë, u shtangën dhe i mundi gjumi. «Ngrihuni», tha, dhe i ngriti; e megjithatë ata ishin të rënduar. Sepse nuk mund ta duronin shkëlqimin e tepërt të atij ndriçimi, por sytë ua zuri një gjumë i rëndë: aq shumë e kalonte drita që u shfaq dritën e diellit. Megjithatë, ungjillori tha «si dielli», sepse ai ndriçues na është i njohur dhe i kapërcen të gjithë të tjerët.

Por, siç thoja, Ai që ishte kaq i madh dhe i fuqishëm dëshiroi një lavire. Me atë emër e kam fjalën për natyrën tonë njerëzore. Po të dëshirojë një njeri një lavire, ai dënohet; e a dëshiron Perëndia një të tillë? Po, me të vërtetë. Përsëri, një njeri dëshiron një lavire që të bëhet kurvar; kurse Perëndia, që ta kthejë laviren në virgjëreshë. Kështu, dëshira e njeriut është shkatërrimi i asaj që dëshirohet, kurse dëshira e Perëndisë është shpëtimi i asaj që dëshirohet. E përse Ai që është kaq i madh dhe i fuqishëm dëshiroi një lavire? Që të bëhej burri i saj. Si vepron? Nuk i dërgon asnjë prej shërbëtorëve të Tij, nuk dërgon engjëll, kryeengjëll, Heruvim a Serafin; por Ai vetë afrohet, Ai që e do. Përsëri, kur dëgjon për dashuri, mos e quaj mishtore. Nxirr mendimet që përmbahen në fjalë, ashtu si një bletë e shkëlqyer ulet mbi lule, merr hojet e mjaltit, por lë barishtet. Perëndia dëshiroi një lavire; e si vepron? Nuk e ngjit atë lart; sepse nuk do të sillte një lavire në Qiell, por Ai vetë zbret. Meqë ajo nuk mund të ngjitej lart, Ai zbret mbi tokë. Vjen te lavirja dhe nuk turpërohet; vjen te vendbanimi i saj i fshehtë. E sheh atë në dehjen e saj. E si vjen? Jo në qenien e zhveshur të natyrës së Tij fillestare, por bëhet ajo që ishte lavirja; jo me qëllim, por në të vërtetë bëhet i tillë, që ajo të mos trembet kur ta shohë, që të mos ikë me vrap e të shpëtojë. Vjen te lavirja dhe bëhet njeri. E si bëhet i tillë? Zihet në bark, rritet dalëngadalë dhe ndjek, si unë, rrjedhën e rritjes njerëzore. Kush e bën këtë? Hyjnorja e shfaqur, jo Hyjnia; trajta e shërbëtorit, jo ajo e Zotit; mishi që më përket mua, jo natyra thelbësore që i përket Atij. Ai rritet dalëngadalë dhe shoqërohet me njerëzimin. Ndonëse e gjen laviren, natyrën njerëzore, plot plagë, të egërsuar dhe të shtypur nga demonët, si vepron? I afrohet asaj. Ajo e sheh dhe ikën me vrap. Ai thërret dijetarët, duke thënë: Përse keni frikë? Nuk jam gjyqtar, por mjek. «Nuk erdha të gjykoj botën, por të shpëtoj botën.» Menjëherë thërret dijetarët. Oh, ngjarje e re dhe e çuditshme! Frytet e para të ardhjes së Tij janë dijetarët. Ai që e mban botën shtrihet në një grazhd, dhe Ai që kujdeset për të gjitha është foshnjë në pelena. Themelohet tempulli dhe Perëndia banon në të. Dhe vijnë dijetarët e menjëherë e adhurojnë; vjen tagrambledhësi dhe kthehet në ungjillor; vjen lavirja dhe kthehet në vashë; vjen gruaja kananease dhe merr pjesë në dashamirësinë e Tij. Kjo është shenja e atij që do: të mos kërkojë llogari për mëkatet, dhe të falë shkeljet e fajet. E si vepron? E merr mëkataren dhe e fejon me veten e Tij. E ç'i jep asaj? Një unazë vulare. Të çfarë natyre? Frymën e Shenjtë. Pavli thotë: «Ai që na forcon bashkë me ju është Perëndia, që edhe na vulosi dhe na dha kaparin e Frymës.» Frymën, pra, ia jep asaj. Pastaj thotë: «A nuk të mbolla në një kopsht?» Ajo thotë: «Po.» E si re prej andej? «Erdhi djalli dhe më dëboi nga kopshti.» Ti u mbolle në kopsht dhe ai të dëboi; ja, unë të mbjell në veten time, unë të mbaj. Si? Djalli nuk guxon të m'afrohet. As nuk të ngjit në Qiell; por këtu është diçka më e madhe se Qielli: të mbaj brenda vetes sime, unë që jam Zoti i Qiellit. Bariu të mban, dhe ujku nuk vjen më; ose më mirë, e lejoj t'afrohet. Dhe kështu Zoti mban natyrën tonë; dhe djalli afrohet e mundet. «Të kam mbjellë në veten time»: prandaj thotë «Unë jam rrënja, ju jeni degët»: kështu e mbolli atë në veten e Tij. «Por», thotë ajo, «jam mëkatare dhe e papastër.» «Mos të të shqetësojë kjo, unë jam mjek. E njoh enën time, e di si u prish. Dikur ishte enë prej balte, dhe u prish. E rimodeloj me anë të banjës së rilindjes dhe e nënshtroj ndaj veprimit të zjarrit.» Sepse vër re: mori pluhur nga toka dhe bëri njeriun; e formoi. Erdhi djalli dhe e prishi. Pastaj erdhi Zoti, e mori përsëri, e ripunoi dhe e riformoi në pagëzim, dhe nuk lejoi që trupi i tij të ishte prej balte, por e bëri prej një lënde më të fortë. Baltën e butë ia nënshtroi zjarrit të Frymës së Shenjtë. «Ai do t'ju pagëzojë me Frymën e Shenjtë dhe me zjarr.» U pagëzua me ujë që të rimodelohej, me zjarr që të forcohej. Prandaj Profeti, duke folur që më parë nën udhëheqjen hyjnore, shpalli: «Do t'i thyesh copë-copë si enët e poçarit.» Nuk tha si enët prej dheu që i ka gjithkush; sepse me enët e poçarit nënkuptohen ato që poçari po i formon në rrotë; tani, enët e poçarit janë prej balte, kurse tonat janë prej një lënde më të fortë. Duke folur, pra, që më parë për riformimin që kryhet me anë të pagëzimit, thotë: «Do t'i thyesh copë-copë si enët e poçarit»: dëshiron të thotë se Ai i rimodelon dhe i riformon. Unë zbres në ujin e pagëzimit, dhe trajta e natyrës sime rimodelohet, dhe zjarri i Frymës e riformon, dhe ajo kthehet në një lëndë më të fortë. Dhe se fjalët e mia nuk janë mburrje boshe, dëgjo ç'thotë Jobi: «Na ka bërë si balta», dhe Pavli: «por këtë thesar e kemi në enë prej dheu.» Por vër re fuqinë e enës prej dheu; sepse është forcuar jo nga zjarri, por nga Fryma. Si u provua se ishte enë prej dheu? «Pesë herë mora nga dyzet kamxhikë pa një, tri herë u rraha me shkopinj, një herë u qëllova me gurë», e megjithatë ena prej dheu nuk u thye. «Një ditë e një natë kalova në thellësirë.» Ka qenë në thellësirë, dhe ena prej dheu nuk u shpërbë; pësoi mbytje anijeje dhe thesari nuk humbi; anija u fundos, e megjithatë ngarkesa notoi mbi ujë. «Por këtë thesar e kemi», thotë. Ç'lloj thesari? Një furnizim i Frymës, drejtësi, shenjtërim, shpengim. Të çfarë natyre, më thuaj? «Në emër të Jisu Krishtit, çohu dhe ec.» «Enea, Jisu Krishti të shëron», të them ty, o frymë e ligë, dil prej tij.

12. A ke parë ndonjë thesar më të shndritshëm se thesaret mbretërore? Sepse ç'mund të bëjë margaritari i një mbreti si ajo që bënë fjalët e një Apostulli? Vër kurora të panumërta mbi njerëz të vdekur, dhe ata nuk do të ngrihen; por një fjalë e vetme doli nga një Apostull, dhe e ktheu natyrën e larguar, dhe e riktheu në gjendjen e saj të lashtë. «Por këtë thesar e kemi.» O thesar që jo vetëm ruhet, por edhe ruan shtëpinë ku është vendosur! A e kupton ç'thashë? Mbretërit e tokës dhe sundimtarët, kur kanë thesare, përgatitin shtëpi të mëdha, me mure të forta, hekura, dyer, roje dhe shula, që të ruhet thesari; por Krishti bëri të kundërtën: e vendosi thesarin jo në një enë prej guri, por në një enë prej dheu. Po të jetë i madh thesari, përse është e dobët ena? Por arsyeja pse ena është e dobët nuk është se thesari është i madh; sepse ai nuk ruhet nga ena, por vetë ruan enën. Unë e depozitoj thesarin: kush mund ta vjedhë tani e tutje? Erdhi djalli, erdhi bota, erdhën turmat, e megjithatë nuk e vodhën thesarin; ena u fshikullua, por thesari nuk u tradhtua; u mbyt në det, por thesari nuk u fundos; vdiq, por thesari mbijeton. Ai dha, pra, kaparin e Frymës. Ku janë ata që blasfemojnë madhështinë e Frymës? Vini veshin. «Ai që na forcon bashkë me ju në Krishtin është Perëndia, që na ka dhënë edhe kaparin e Frymës.» Ju të gjithë e dini se kapari është një pjesë e vogël e së tërës; më lini t'ju them si. Dikush shkon të blejë një shtëpi me çmim të lartë; dhe thotë: «më jep një kapar, që të kem siguri.» Ose dikush shkon të marrë grua për vete, merret vesh për pajën dhe pasurinë, dhe thotë: «më jep një kapar.» Vër re: në blerjen e një skllavi dhe në të gjitha marrëveshjet ka një kapar. Meqë, pra, Krishti bëri një besëlidhje me ne (sepse do të më merrte si nuse), më caktoi edhe një pajë, jo prej parash, por prej gjaku. Por kjo pajë që Ai cakton është dhurimi i të mirave «që syri nuk i ka parë, dhe veshi nuk i ka dëgjuar, as nuk i kanë hyrë njeriut në zemër.» I caktoi si pajë: pavdekësinë, lëvdimin bashkë me engjëjt, çlirimin nga vdekja, lirinë nga mëkati, trashëgimin e një mbretërie (aq të mëdha janë pasuritë e Tij), drejtësinë, shenjtërimin, shpëtimin nga të këqijat e tashme, zbulimin e bekimeve të ardhshme. E madhe ishte paja ime. Tani vër vesh me kujdes: shiko ç'bën. Erdhi të merrte laviren, sepse kështu e quaj, të papastër siç ishte, që ti të kuptosh dashurinë e dhëndrit. Erdhi; më mori; më cakton një pajë; thotë: «Të jap pasurinë time.» Si? «A e ke humbur», thotë, «parajsën?» Merre përsëri. E ke humbur bukurinë tënde? Merre përsëri; merri të gjitha këto. Por prapëseprapë paja nuk m'u dha këtu.

13. Vër re, kjo është arsyeja pse Ai flet që më parë për këtë pajë; në pajë më garantoi ngjalljen e trupit, pavdekësinë. Sepse pavdekësia nuk e ndjek gjithnjë ngjalljen, por të dyja janë të ndryshme. Sepse shumë u ngjallën dhe u shtrinë sërish të vdekur, si Llazari dhe trupat e shenjtorëve. Por në këtë rast nuk është kështu; premtimi është për ngjallje, pavdekësi, një vend në shoqërinë e gëzuar të engjëjve, takimin me Birin e njeriut në re, dhe përmbushjen e fjalës «kështu do të jemi përgjithnjë me Zotin», çlirimin nga vdekja, lirinë nga mëkati, përmbysjen e plotë të shkatërrimit. Të çfarë lloji është ajo? «Syri nuk i ka parë, as veshi nuk i ka dëgjuar, as nuk i kanë hyrë njeriut në zemër ato që Perëndia ka përgatitur për ata që e duan.» A më jep të mira që nuk i njoh? Thotë: «Po; veç fejohu me mua këtu, duamë në këtë botë.» «Përse nuk ma jep pajën këtu?» «Do të të jepet kur të vish te Ati im, kur të hysh në pallatin mbretëror.» A erdhe ti tek unë? Jo, unë erdha te ti. Nuk erdha që ti të mbetesh këtu, por që të të marr e të kthehem. Mos e kërko pajën këtu: gjithçka varet nga shpresa dhe nga besimi. «E nuk më jep asgjë në këtë botë?» Ai përgjigjet: «Merr një kapar, që të më besosh për atë që do të vijë; merr peng dhe dhurata fejese.» Prandaj Pavli thotë: «Ju fejova.» Si dhurata fejese, Perëndia na ka dhënë bekimet e tashme: ato janë kapar i së ardhmes; por paja e plotë mbetet në botën tjetër. Si kështu? Do t'ju them. Këtu plakem, atje nuk plakem; këtu vdes, atje nuk vdes; këtu pikëllohem, atje nuk pikëllohem; këtu ka varfëri, sëmundje dhe dredhi, atje s'ekziston asgjë e tillë; këtu ka errësirë dhe dritë, atje vetëm dritë; këtu ka dredhi, atje liri; këtu ka sëmundje, atje shëndet; këtu ka jetë që ka fund, atje jetë që s'ka fund; këtu ka mëkat, atje drejtësi, dhe mëkati është dëbuar; këtu ka smirë, atje s'ekziston asgjë e tillë. «M'i jep këto gjëra», thotë dikush; «Jo! Prit, që të shpëtojnë edhe bashkëshërbëtorët e tu; prit, të them. Ai që na forcon dhe na ka dhënë kaparin»: ç'lloj kapari? Frymën e Shenjtë, furnizimin e Frymës. Më lini të flas për Frymën. Ua dha unazën vulare Apostujve, duke thënë: «merreni këtë dhe jepjani të gjithëve.» A ndahet, pra, unaza në pjesë, e megjithatë nuk copëtohet? Kështu është. Më lini t'ju mësoj kuptimin e furnizimit të Frymës: Pjetri mori, dhe edhe Pavli mori Frymën e Shenjtë. Ai përshkoi botën, i çliroi mëkatarët nga mëkatet e tyre, i shëroi të çalët, i veshi të zhveshurit, i ngjalli të vdekurit, i pastroi lebrozët, i vuri fre djallit, i mbyti demonët, bisedoi me Perëndinë, mbolli një Kishë, rrafshoi tempuj përtokë, përmbysi altarë, shkatërroi vesin, ngriti virtytin, i bëri engjëj njerëzit.

14. Të gjitha këto ishim. Por «kapari» e mbushi gjithë botën. Dhe, kur them e tëra, e kam fjalën për gjithçka që e ndriçon dielli: detin, ishujt, malet, luginat dhe kodrat. Pavli shkoi andej-këndej, si ndonjë krijesë me krahë, duke luftuar kundër armikut vetëm me një gojë, ai, tendëbërësi, që mbante thikën e mjeshtrit dhe qepte lëkurë; e megjithatë ky zanat i tij nuk ishte pengesë për virtytin e tij, por tendëbërësi ishte më i fortë se demonët, njeriu i thjeshtë në fjalë ishte më i urtë se të urtët. Nga vinte kjo? Mori kaparin, mbante unazën vulare dhe e sillte me vete. Të gjithë njerëzit panë se Mbreti e kishte fejuar natyrën tonë: demoni e pa dhe u tërhoq; pa kaparin, u drodh dhe u zmbraps; pa vetëm rrobat e Apostullit dhe iku. O fuqia e Frymës së Shenjtë! Ajo dha pushtet jo mbi shpirtin, as mbi trupin, por edhe mbi rrobat; e jo vetëm mbi rrobat, por edhe mbi një hije. Pjetri ecte, dhe hija e tij i vinte në ikje sëmundjet, dëbonte demonët dhe i ngjallte të vdekurit. Pavli përshkonte botën, duke prerë gjembat e pabesisë, duke mbjellë gjithkund farat e perëndishmërisë, si një lërues i shkëlqyer që mban plorin e mësimit. E te kush shkoi? Te trakasit, te skitët, te indianët, te maurët, te sardenjasit, te gotët, te egërsirat e egra, dhe i ndryshoi të gjithë. Me çfarë mjeti? Me anë të «kaparit». Si i doli mbanë këtyre gjërave? Me hirin e Frymës. I pamësuar, i veshur keq, i mbathur keq, u mbajt nga Ai «që na ka dhënë edhe kaparin e Frymës.» Prandaj thotë: «e kush i del mbanë këtyre gjërave? Por zotësia jonë vjen nga Perëndia, që na bëri të zotë si shërbëtorë të Besëlidhjes së re, jo të shkronjës, por të Frymës.» Ja ç'ka bërë Fryma: e gjeti tokën plot me demonë dhe e bëri qiell. Sepse mos mendo për gjërat e tashme, por rishiko të shkuarën në mendjen tënde. Dikur kishte vajtim, kishte altarë gjithkund, kudo tymi dhe avujt e flijimeve, kudo rite e mistere të papastra, dhe flijime, kudo demonë që bënin orgjitë e tyre, kudo një kështjellë e djallit, kudo kurvëri e stolisur me kurora nderi; dhe Pavli qëndronte i vetëm. Si shpëtoi pa u mbytur a copëtuar? Si mundi të hapte gojën? Hyri në Thebaidë dhe i bëri robër njerëzit; hyri në pallatin mbretëror dhe e bëri dishepull mbretin. Hyri në sallën e gjyqit, dhe gjyqtari i thotë: «gati po më bind të bëhem i krishterë», dhe gjyqtari u bë dishepull. Hyri në burg dhe e zuri rob rojtarin. Vizitoi një ishull barbarësh dhe e bëri një nepërkë mjet të mësimit të tij. Vizitoi romakët dhe e tërhoqi senatin drejt mësimit të tij. Vizitoi lumenj dhe vende të shkreta në çdo anë të botës. S'ka tokë a det që të mos ketë marrë pjesë në të mirat e mundimeve të tij; sepse Perëndia i ka dhënë natyrës njerëzore kaparin e vulës së Tij, dhe, kur e jep, thotë: disa gjëra t'i jap tani, e të tjera t'i premtoj. Prandaj profeti thotë për të: «Mbretëresha qëndroi në të djathtën tënde, në një veshje të endur me ar.» Nuk e ka fjalën për një veshje të vërtetë, por për virtytin. Prandaj Shkrimi thotë diku tjetër: «Si hyre këtu pa pasur rrobë dasme?» Kështu që këtu nuk e ka fjalën për një rrobë, por për kurvërinë dhe për një jetë të ndyrë e të papastër. Ashtu si veshja e ndyrë tregon mëkatin, po ashtu veshja e artë tregon virtytin. Por kjo veshje i përkiste mbretit. Ai vetë ia dhuroi veshjen asaj; sepse ishte lakuriq, lakuriq dhe e shformuar. «Mbretëresha qëndroi në të djathtën tënde, në një veshje të endur me ar.» Ai nuk flet për veshje, por për virtyt. Vër re: vetë shprehja ka një fisnikëri të madhe kuptimi. Nuk thotë «në një veshje prej ari», por «në një veshje të endur me ar». Dëgjo me mend. Një veshje prej ari është ajo që është krejt prej ari; kurse një veshje e endur me ar është ajo që është pjesërisht prej ari, pjesërisht prej mëndafshi. Përse, pra, tha se nusja nuk kishte veshur një veshje prej ari, por një të endur me ar? Vër vesh me kujdes. E ka fjalën për përbërjen e Kishës në shfaqjet e saj të larmishme. Sepse, meqë të gjithë nuk i përkasim një gjendjeje të vetme jete, por njëra është virgjëreshë, tjetra e ve, e treta jeton një jetë përkushtimi, kështu edhe rroba e Kishës tregon përbërjen e Kishës.

15. Meqë, pra, Mësuesi ynë e dinte se, po të hapte për ne vetëm një rrugë, shumë veta do të tërhiqeshin prej saj, hapi rrugë të ndryshme. Ndoshta nuk mund të hysh në mbretëri nëpër udhën e virgjërisë. Hyr, atëherë, nëpër udhën e një martese të vetme. Nuk mund të hysh me një martesë? Ndoshta mundesh me anë të një martese të dytë. Nuk mund të hysh nëpër udhën e vetëpërmbajtjes? Hyr, atëherë, nëpër udhën e lëmoshës; ose nuk mund të hysh nëpër udhën e lëmoshës? Provo, atëherë, udhën e agjërimit. Po të mos mundesh të përdorësh këtë udhë, merr atë; ose, po të mos jetë ajo, merr këtë. Prandaj profeti nuk foli për një rrobë prej ari, por për një të endur me ar. Është prej mëndafshi, a prej purpuri, a prej ari. Nuk mund të jesh pjesë e artë? Atëherë ji pjesë mëndafshi. Të pranoj, veç të jesh i veshur me veshjen time. Prandaj edhe Pavli thotë: «Nëse dikush ndërton mbi këtë themel ar, argjend, gurë të çmuar.» Nuk mund të jesh guri i çmuar? Atëherë ji ari. Nuk mund të jesh ari? Atëherë ji argjendi, veç të mbështetesh mbi themelin. Dhe përsëri diku tjetër: «një është lavdia e diellit, tjetër lavdia e hënës, dhe tjetër lavdia e yjeve.» Nuk mund të jesh diell? Atëherë ji hënë. Nuk mund të jesh hënë? Atëherë ji yll. Nuk mund të jesh yll i madh? Ki kënaqësinë të jesh një i vogël, veç të jesh në Qiell. Nuk mund të jesh virgjëreshë? Atëherë jeto me vetëpërmbajtje në gjendjen e martesës, veç të qëndrosh në Kishë. Nuk mund të jesh pa pasuri? Atëherë jep lëmoshë, veç të qëndrosh në Kishë, veç të veshësh veshjen e duhur, veç t'i nënshtrohesh mbretëreshës. Veshja është e endur me ar, është e larmishme në endje. Nuk ta zë udhën; sepse bollëku i virtyteve e ka bërë të lehtë në veprim ekonominë e mbretit. «E veshur me një veshje të endur me ar, të larmishme në endje.» Veshja e saj është e larmishme; shpaloseni, ju lutem, kuptimin e thellë të shprehjes që përdoret këtu, dhe ngulni sytë mbi këtë rrobë të endur me ar. Sepse këtu, vërtet, disa jetojnë në beqari, të tjerë jetojnë në një gjendje të nderuar martese, pa qenë shumë më poshtë se ata; disa janë martuar një herë, të tjera janë të veja në lulen e moshës së tyre. Për ç'qëllim është një parajsë? Dhe përse larmia e saj, me lule të ndryshme, dhe pemë, dhe shumë margaritarë? Ka shumë yje, por vetëm një diell; ka shumë mënyra jetese, por vetëm një parajsë; ka shumë tempuj, por vetëm një nënë të të gjithëve. Ka trupin, syrin, gishtin, por të gjitha këto përbëjnë vetëm një njeri. I njëjti dallim është ndërmjet të voglit, të madhit dhe më të voglit. Virgjëresha ka nevojë për gruan e martuar; sepse edhe virgjëresha është fryt i martesës, që martesa të mos përbuzet prej saj. Virgjëresha është rrënja e martesës: kështu të gjitha gjërat janë lidhur bashkë, e vogla me të madhen, dhe e madhja me të voglën. «Mbretëresha qëndroi në të djathtën tënde, veshur me një veshje të punuar me ar, të larmishme në endje.» Pastaj vjen: «Dëgjo, o bijë!» Prijësi i nuses thotë se ti je gati të dalësh nga shtëpia jote drejt shtëpisë së dhëndrit, që në natyrën e vet thelbësore të tejkalon shumë. Unë jam prijësi i nuses. «Dëgjo, o bijë.» A u bë menjëherë grua? Po: sepse këtu s'ka asgjë trupore. Sepse e fejoi si grua, e do si bijë, kujdeset për të si për një shërbëtore, e ruan si virgjëreshë, e rrethon me gardh si një kopsht, dhe e përkëdhel si një gjymtyrë; si krye kujdeset për të, si rrënjë bën që ajo të rritet, si bari e ushqen, si dhëndër martohet me të, si pajtim ia fal mëkatet, si dele flijohet, si dhëndër ia ruan bukurinë, si burrë i siguron mbajtjen. Shumë janë kuptimet, që të gëzojmë një pjesë, qoftë edhe një pjesë të vogël, të ekonomisë hyjnore të hirit. «Dëgjo, o bijë», dhe shiko, dhe vështro gjëra që janë dasmore, e megjithatë shpirtërore. Dëgjo, o bijë. Ajo ishte në fillim bijë demonësh, bijë e tokës, e padenjë për tokën, e tani është bërë bijë e mbretit. Dhe këtë e deshi Ai që e donte. Sepse ai që do nuk heton karakterin: dashuria nuk vë re shëmtinë; pikërisht për këtë quhet dashuri, sepse shpeshherë ka përzemërsi për një person të shëmtuar. Kështu bëri edhe Krishti. Pa një të shëmtuar (sepse të bukur nuk do të mund ta quaja) dhe e deshi, dhe e bën të re, pa njollë e pa rrudhë. Oh, ç'dhëndër! Që me hir stolis nusen e tij dikur pa hir! Dëgjo, o bijë! Dëgjo dhe shiko! Dy gjëra thotë: «Dëgjo» dhe «Shiko», dy gjëra që varen nga ti, njëra nga sytë e tu, tjetra nga të dëgjuarit tënd. Tani, meqë paja e saj varej nga të dëgjuarit (dhe, ndonëse disa prej jush kanë qenë të mprehtë sa ta kuptojnë këtë tashmë, le të presin ata për të tjerët që janë më të dobët: i lëvdoj ata që e kanë parashikuar të vërtetën, dhe ua fal atyre që veç ndjekin gjurmët e tyre), meqë paja, pra, varej nga të dëgjuarit (e ç'nënkuptohet me të dëgjuarit? Besimi: sepse «besimi vjen nga të dëgjuarit», besimi në kundërvënie me shijimin dhe me përvojën e vërtetë), thashë më parë se Ai e ndau pajën në dysh, dhe i dha nuses një pjesë si kapar, kurse të tjerat ia premtoi për të ardhmen. Ç'i dha asaj? I dha faljen e mëkateve, heqjen e ndëshkimit, drejtësinë, shenjtërimin, shpengimin, trupin e Zotit, Tryezën hyjnore e shpirtërore, ngjalljen e të vdekurve. Sepse të gjitha këto i patën Apostujt. Prandaj disa pjesë i dha, e të tjerat i premtoi. Për disa pati përvojë dhe shijim, të tjerat vareshin nga shpresa dhe besimi. Tani dëgjoni. Ç'dhuroi? Pagëzimin dhe Flijimin. Për këto ka përvojë. Ç'premtoi? Ngjalljen, pavdekësinë e trupit, bashkimin me engjëjt, një vend në shoqërinë e gëzuar të kryeengjëjve, dhe si qytetar në mbretërinë e Tij, jetën e panjollë, të mirat «që syri nuk i ka parë, as veshi nuk i ka dëgjuar, as nuk i kanë hyrë njeriut në zemër, gjëra që Perëndia ka përgatitur për ata që e duan.»

16. Kuptoni ç'thuhet, që të mos e humbni: po mundohem t'ju bëj të aftë ta rrokni. Paja e nuses, pra, u nda në dy pjesë, që përbëhen nga gjëra të tashme dhe gjëra që do të vijnë; gjëra që shihen dhe gjëra që dëgjohen; gjëra të dhëna dhe gjëra të marra me besim; gjëra të përjetuara dhe gjëra që do të gëzohen më pas; gjëra që i përkasin jetës së tashme dhe gjëra që do të vijnë pas ngjalljes. Të parat i shihni, të dytat i dëgjoni. Vini re, pra, ç'i thotë asaj, që të mos mendoni se ajo mori vetëm të parat, ndonëse ato janë të mëdha e të patregueshme, dhe e kalojnë çdo kuptim. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko»: dëgjo të dytat dhe shiko të parat, që të mos thuash: «a do të varem prapë nga shpresa, prapë nga besimi, prapë nga e ardhmja?» Shiko tani: disa gjëra i jap, e të tjera i premtoj: të dytat, vërtet, varen nga shpresa, por ti merri të parat si peng, si kapar, si provë të pjesës tjetër. Të premtoj një mbretëri: dhe le të jenë gjërat e tashme baza e besimit tënd, e besimit tënd tek unë. A më premton një mbretëri? Po. Të kam dhënë pjesën më të madhe, vetë Zotin e mbretërisë; sepse «Ai që nuk e kurseu Birin e vet, por e dha për të gjithë ne, si nuk do të na i dhurojë bashkë me Të të gjitha gjërat?» A më jep ngjalljen e trupit? Po; të kam dhënë pjesën më të madhe. Cila është natyra e saj? Çlirimi nga mëkatet. Si është kjo pjesa më e madhe? Sepse mëkati polli vdekjen. E shkatërrova prindin, e nuk do të shkatërroj pjellën? E thava rrënjën, e nuk do të shkatërroj frytin? «Dëgjo, o bijë, dhe shiko.» Ç'duhet të shoh? Të vdekur të ngritur në jetë, lebrozë të pastruar, detin të frenuar, të paralizuarin të forcuar në fuqi, parajsën të hapur, bukë të derdhura me bollëk, mëkate të falura, të çalin që hidhet përpjetë, kusarin të bërë qytetar i parajsës, tagrambledhësin të kthyer në ungjillor, laviren të bërë më e ndershme se vasha. Dëgjo dhe shiko. Dëgjo për të parat dhe shiko këto. Prano nga gjërat e tashme një provë të të tjerave; për ato të kam dhënë peng, gjëra që janë më të mira se ato. «Ç'kuptim ka kjo thënia jote?» Këto gjëra janë të miat. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko.» Këto gjëra janë paja ime për ty. E ç'sjell nusja? Le të shohim. Çfarë, të lutem, sjell ti, që të mos jesh pa pjesë? Çfarë, përgjigjet ajo, mund të të sjell nga altarët paganë, nga avulli i flijimeve dhe nga demonët? Ç'kam unë të sjell? Çfarë? Thua ti? Vullnetin tënd dhe besimin tënd. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko.» E ç'do të duash të bëj? «Harro popullin tënd.» Ç'lloj populli? Demonët, idhujt, tymin e flijimeve, avullin dhe gjakun. «Harro popullin tënd dhe shtëpinë e atit tënd.» Lëre atin tënd dhe eja pas meje. Unë e lashë Atin tim dhe erdha te ti, e ti nuk do ta lësh atin tënd? Por, kur fjala lë përdoret për Birin, mos kupto me të një braktisje të vërtetë. Ajo që do të thotë është: «U përula, iu përshtata ty, mora mish njerëzor.» Kjo është detyra e dhëndrit dhe e nuses: që ti të braktisësh prindërit e tu, dhe që ne të martohemi me njëri-tjetrin. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko, dhe harro popullin tënd dhe shtëpinë e atit tënd.» E ç'më jep ti, po t'i harroj? «dhe mbreti do të dëshirojë bukurinë tënde.» E ke Zotin si të dashurin tënd. Po ta kesh Atë si të dashurin tënd, ke edhe gjërat që janë të Tijat. Shpresoj të jeni në gjendje ta kuptoni ç'thuhet: sepse mendimi është i hollë, dhe dua t'ua mbyll gojën hebrenjve.

Tani vini mendjen në punë, ju lutem: sepse, qoftë kur dikush dëgjon, qoftë kur nuk pranon të dëgjojë, unë do të gërmoj dhe do të punoj tokën. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko, harro edhe popullin tënd dhe shtëpinë e atit tënd, dhe mbreti do të dëshirojë bukurinë tënde.» Me bukuri, në këtë varg, hebreu kupton bukurinë e shqisave, jo shpirtërore, por trupore.

17. Vini vesh, dhe le të mësojmë se ç'është bukuria trupore dhe ç'është bukuria shpirtërore. Ka shpirt dhe trup: janë dy qenie: ka një bukuri trupi, dhe ka një bukuri shpirti. Ç'është bukuria e trupit? Një vetull e harkuar, një vështrim i gëzuar, një faqe e kuqërremtë, buzë të kuqe, një qafë e drejtë, flokë të gjata valëzuese, gishta të hollë, shtat i drejtë, një çehre e bukur e lulëzuar. A vjen kjo bukuri trupore nga natyra apo nga zgjedhja? Pa dyshim, vjen nga natyra. Vër vesh, që të mësosh mendimin e filozofëve. Kjo bukuri, qoftë e fytyrës, qoftë e syrit, e flokëve a e vetullës, a vjen nga natyra apo nga zgjedhja? Është e qartë se vjen nga natyra. Sepse gruaja e pahijshme, edhe sikur ta kultivojë bukurinë në mënyra të panumërta, nuk mund të bëhet e hijshme në trup: sepse kushtet natyrore janë të pandryshueshme, të kufizuara nga caqe që nuk mund t'i kapërcejnë. Prandaj gruaja e bukur është gjithnjë e bukur, edhe sikur të mos ketë shije për bukurinë; dhe e pahijshmja nuk mund ta bëjë veten të hijshme, as e hijshmja të pahijshme. Përse? Sepse këto gjëra vijnë nga natyra. Ja, e pe bukurinë trupore. Tani le të kthehemi përbrenda, drejt shpirtit: le t'i afrohet shërbëtorja zonjës! Le të kthehemi, them, drejt shpirtit. Vështroje atë bukuri, ose më mirë, dëgjoje: sepse nuk mund ta shohësh, meqë është e padukshme. Dëgjoje atë bukuri. Ç'është, pra, bukuria e shpirtit? Përmbajtja, butësia, lëmosha, dashuria, mirësia vëllazërore, përzemërsia e ëmbël, bindja ndaj Perëndisë, përmbushja e ligjit, drejtësia, thyerja e zemrës. Këto janë bukuria e shpirtit. Këto, pra, nuk janë fryte të natyrës, por të prirjes morale. Dhe ai që nuk i zotëron këto, mund t'i marrë; e ai që i ka, po u bë i shkujdesur, i humbet. Sepse, ashtu si për trupin thosha se ajo që është e pahijshme nuk mund të bëhet e hijshme; kështu, për shpirtin, them të kundërtën: se shpirti pa hir mund të bëhet plot hir. Sepse çfarë ishte më pa hir se shpirti i Pavlit, kur ishte blasfemues dhe fyes? Dhe ç'ishte më plot hir, kur tha: «E luftova luftën e mirë, e mbarova vrapin, e ruajta besimin.» Ç'ishte më pa hir se shpirti i kusarit? Dhe ç'ishte më plot hir, kur dëgjoi fjalët: «Me të vërtetë po të them, sot do të jesh me mua në parajsë»? Ç'ishte më pa hir se tagrambledhësi, kur ushtronte zhvatje? Por ç'ishte më plot hir, kur shpalli vendimin e tij. A e sheh se nuk mund ta ndryshosh hijeshinë e trupit, sepse është fryt jo i prirjes morale, por i natyrës? Kurse hiri i shpirtit buron nga vetë zgjedhja jonë morale. Tani e ke marrë përkufizimin. Ç'lloji janë? Se bukuria e shpirtit rrjedh nga bindja ndaj Perëndisë. Sepse, po t'i bindet shpirti pa hir Perëndisë, e heq mungesën e hirit dhe bëhet plot hir. «Saul! Saul!», u tha, «përse më përndjek?» Dhe ai u përgjigj: «E kush je ti, Zot?» «Unë jam Jisui.» Dhe ai u bind, dhe bindja e tij e bëri shpirtin pa hir plot hir. Përsëri, i thotë tagrambledhësit: «eja, ndiqmë», dhe tagrambledhësi u ngrit e u bë apostull: dhe shpirti pa hir u bë plot hir. Nga se? Nga bindja. Përsëri u thotë peshkatarëve: «Ejani pas meje, dhe do t'ju bëj peshkatarë njerëzish»: dhe, me bindjen e tyre, mendjet e tyre u bënë plot hir. Le të shohim, pra, se për ç'lloj bukurie flet këtu. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko, dhe harro popullin tënd dhe shtëpinë e atit tënd, dhe mbreti do të dëshirojë bukurinë tënde.» Ç'lloj bukurie do të dëshirojë? Atë shpirtërore. Si kështu? Sepse ajo duhet të «harrojë», thotë «dëgjo dhe harro». Këto janë vepra të zgjedhjes morale. «Dëgjo!», tha: një e pahijshme dëgjon, dhe pahijshmëria e saj, që është e trupit, nuk hiqet. Gruas mëkatare i ka thënë «Dëgjo», dhe, po të bindet, sheh se ç'lloj bukurie i dhurohet. Meqë, pra, mungesa e hirit të nuses nuk ishte fizike, por morale (sepse nuk iu bind Perëndisë, por shkeli), prandaj ai e çon te një ilaç tjetër. Ti u bëre pa hir, pra, jo nga natyra, por nga zgjedhja morale: dhe u bëre plot hir nga bindja. «Dëgjo, o bijë, dhe shiko, dhe harro popullin tënd dhe shtëpinë e atit tënd, dhe mbreti do të dëshirojë bukurinë tënde.» Pastaj, që të mësosh se ai nuk nënkupton asgjë të dukshme për shqisat, kur dëgjon fjalën bukuri, mos mendo për sy, a hundë, a gojë, a qafë, por për devotshmëri, besim, dashuri, gjëra që janë përbrenda: «sepse gjithë lavdia e bijës së mbretit vjen përbrenda.» Tani, për të gjitha këto, le t'i falënderojmë Perëndisë, dhuruesit; sepse vetëm Atij i përket lavdia, nderi, fuqia, në jetë të jetëve. Amin.