Mbi Ungjillin sipas Shën Mateut: Hyrje

Vërtet do të ishte e udhës që ne të mos kishim fare nevojë për ndihmën e Fjalës së shkruar, po të tregonim një jetë kaq të dëlirë, sa hiri i Frymës të ishte për shpirtrat tanë në vend të librave, dhe, ashtu si këta janë të shkruar me bojë, po ashtu edhe zemrat tona të ishin të shkruara me Frymën. Po, meqë e kemi flakur krejt prej nesh këtë hir, ejani, të paktën le të kapim rrugën e dytë më të mirë.

Se e para ishte më e mirë, Perëndia e ka bërë të qartë edhe me fjalët e Tij, edhe me veprat e Tij. Sepse Noeut, Abrahamit e pasardhësve të tij, Jobit, madje edhe Moisiut, s'u foli me anë shkrimesh, po Ai vetë, drejtpërdrejt, ngaqë ua gjeti mendjen të dëlirë. Po pasi tërë populli i hebrenjve ra në vetë greminën e ligësisë, atëherë e që atëherë erdhën fjala e shkruar, pllakat dhe qortimi që jepet me anë të tyre.

Dhe këtë mund ta vërë re dikush se ndodhi jo vetëm me shenjtorët e Dhiatës së Vjetër, po edhe me ata të Dhiatës së Re. Sepse as apostujve Perëndia s'u dha gjë me shkrim, po, në vend të fjalëve të shkruara, u premtoi se do t'u jepte hirin e Frymës: sepse «Ai», thotë Zoti ynë, «do t'jua kujtojë të gjitha». Dhe, që ta mësosh se kjo ishte shumë më e mirë, dëgjo ç'thotë me anë të Profetit: «Do të bëj një besëlidhje të re me ju, do t'i vë ligjet e mia në mendjen e tyre dhe do t'i shkruaj në zemrën e tyre», dhe «Të gjithë do të jenë të mësuar nga Perëndia». Edhe Pavli, duke treguar po këtë epërsi, tha se ata e kishin marrë një ligj «jo mbi pllaka guri, po mbi pllakat e mishta të zemrës».

Po meqë, me kalimin e kohës, u mbytën si anije, disa në mësime, të tjerë në jetë e në sjellje, prapë u desh që t'u kujtoheshin me anë të fjalës së shkruar.

2. Mendoni, pra, ç'e keqe e madhe është për ne, që duhej të jetonim aq dëlirë sa të mos kishim nevojë as për fjalë të shkruara, po t'ia dorëzonim Frymës zemrat si libra: tani, që e humbëm atë nder dhe na u desh të kemi nevojë për to, të dështojmë sërish duke mos e përdorur si duhet as këtë ilaç të dytë. Sepse, në qoftë se është faj të kesh nevojë për fjalë të shkruara dhe të mos e kesh zbritur mbi vete hirin e Frymës, mendoni sa e rëndë është akuza të mos duash të nxjerrësh dobi as pas kësaj ndihme, po ta trajtosh me shpërfillje atë që është shkruar, sikur të ishte hedhur kot e rastësisht, e kështu të tërheqësh mbi vete ndëshkimin tënd të shtuar.

Po që të mos ndodhë një gjë e tillë, le t'u vëmë veshin me rreptësi gjërave që janë shkruar; dhe le të mësojmë si u dha, nga njëra anë, Ligji i Vjetër, e si, nga ana tjetër, Besëlidhja e Re.

3. Si u dha, pra, ai ligj në kohët e shkuara, e kur, e ku? Pas shkatërrimit të egjiptianëve, në shkretëtirë, mbi malin Sinai, kur nga mali ngriheshin tym e zjarr, kur i binte një borie, kur kishte bubullima e vetëtima, dhe Moisiu hynte në vetë thellësinë e resë. Po në besëlidhjen e re s'qe kështu: as në shkretëtirë, as në mal, as me tym, errësirë, re dhe stuhi, po në agim të ditës, brenda një shtëpie, ndërsa të gjithë rrinin bashkë, gjithçka ndodhi me qetësi të madhe. Sepse atyre, që ishin më të paarsyeshëm dhe të vështirë për t'u udhëhequr, u duhej një shkëlqim i jashtëm: një shkretëtirë, një mal, një tym, një zë borie e të tjera të ngjashme; kurse ata që ishin të një natyre më të lartë, të bindur, dhe që ishin ngritur mbi përfytyrimet thjesht trupore ‹s'kishin nevojë për to›. Po, sepse ajo që erdhi t'u shpallte të gjithëve ishte heqja e ndëshkimit dhe falja e mëkateve, «drejtësi, shenjtërim dhe shpengim», birëria, trashëgimi i Qiellit dhe farefisnia me Birin e Perëndisë: armiqve, të çoroditurve, atyre që rrinin në errësirë. Ç'mund të barazohej, pra, ndonjëherë me këtë lajm të mirë? Perëndia mbi dhe, njeriu në Qiell; dhe gjithçka u përzie bashkë: engjëjt iu bashkuan koreve të njerëzve, njerëzit u shoqëruan me engjëjt e me fuqitë e tjera atje lart; dhe mund të shihje luftën e gjatë të përfunduar, pajtimin e bërë midis Perëndisë dhe natyrës sonë, djallin të turpëruar, demonët në arrati, vdekjen të shkatërruar, Parajsën të hapur, mallkimin të shlyer, mëkatin të flakur tej, lajthitjen të dëbuar, të vërtetën duke u kthyer, fjalën e perëndishmërisë të mbjellë kudo e që lulëzon tek rritet, shtetin e atyre lart të mbjellë mbi dhe, ato fuqi në marrëdhënie të sigurt me ne, engjëj që rrinë vazhdimisht mbi dhe, dhe shpresën e bollshme për gjërat që do të vijnë.

Prandaj e ka quajtur këtë tregim lajm të mirë, sepse gjithë gjërat e tjera vërtet janë vetëm fjalë pa përmbajtje: bie fjala, pasuri me shumicë, madhështi pushteti, mbretëri, lavdi e nderime, e ç'gjëra të tjera quhen të mira ndër njerëz. Kurse ato që shpallën peshkatarët me të drejtë e me vend do të quheshin lajm i mirë: jo vetëm ngaqë janë të mira të sigurta e të palëkundshme, përtej meritës sonë, po edhe ngaqë na jepen me çdo lehtësi.

Sepse jo duke u munduar e duke djersitur, jo me lodhje e vuajtje, po thjesht ngaqë jemi të dashur për Perëndinë, e morëm atë që morëm.

5. E përse vallë, kur kishte kaq shumë nxënës, vetëm dy shkruajnë nga apostujt, e dy nga ndjekësit e tyre? (Sepse njëri, që qe nxënës i Pavlit, dhe një tjetër i Pjetrit, bashkë me Mateun e Joanin, shkruan Ungjijtë.) Kjo ndodhi ngaqë s'bënë asgjë për mendjemadhësi, po gjithçka për dobi.

«Ç'të themi, pra? A s'mjaftonte një Ungjillor i vetëm për t'i treguar të gjitha?» Njëri, vërtet, mjaftonte; po në qofshin katër ata që shkruajnë, jo në të njëjtat kohë, as në të njëjtat vende, as pasi janë takuar e kanë biseduar me njëri-tjetrin, dhe prapëseprapë i thonë të gjitha si të ishin nga një gojë e vetme, kjo bëhet një dëshmi shumë e madhe e së vërtetës.

6. «Po ndodhi e kundërta», mund të thotë dikush, «sepse në shumë vende dalin në kundërshtim me njëri-tjetrin.» Jo, pikërisht kjo është një provë shumë e madhe e së vërtetës së tyre. Sepse, po të përputheshin plotësisht për çdo gjë, madje edhe për kohën, për vendin e për vetë fjalët, asnjë nga armiqtë tanë s'do të besonte gjë tjetër, veçse ata ishin takuar dhe kishin shkruar me ndonjë marrëveshje njerëzore atë që shkruan; sepse një përputhje kaq e plotë nuk buron nga çiltërsia. Po tani, madje edhe ai mospajtim që duket sikur ekziston në gjëra të vogla, i shpëton nga çdo dyshim dhe flet qartë në të mirë të karakterit të shkruesve.

Po në pastë ndonjë gjë për kohët a për vendet, që e kanë treguar ndryshe, kjo s'i sjell asnjë dëm së vërtetës së asaj që kanë thënë. Edhe këto gjëra, për aq sa të na e japë Perëndia, do të përpiqemi t'i tregojmë tek ecim përpara; po ju kërkojmë, bashkë me atë që përmendëm, të vini re se, në kryepikat, në ato që përbëjnë jetën tonë e na japin mësimin tonë, askund nuk del se ndonjëri prej tyre ka rënë në kundërshtim, as edhe fare pak.

Po cilat janë këto pika? Këto që vijojnë: se Perëndia u bë njeri, se bëri mrekulli, se u kryqëzua, se u varros, se u ngjall, se u ngjit në Qiell, se do të gjykojë, se dha urdhërime që të shpien te shpëtimi, se solli një ligj që s'është në kundërshtim me Dhiatën e Vjetër, se është Bir, se është i Vetëmlindur, se është Bir i vërtetë, se është i njëqenshëm me Atin, e sa gjëra të tjera si këto; sepse për këto do të gjejmë se ndër ta ka përputhje të plotë.

Dhe në qoftë se, ndër mrekullitë, jo të gjithë i kanë përmendur të gjitha, po njëri këto e tjetri ato, mos u shqetëso për këtë. Sepse, nga njëra anë, po t'i kishte treguar njëri të gjitha, numri i të tjerëve do të ishte i tepërt; e nga ana tjetër, po të kishin shkruar të gjithë gjëra të reja, të ndryshme nga njëri-tjetri, prova e përputhjes së tyre s'do të ishte e dukshme. Për këtë arsye kanë trajtuar shumë gjëra bashkërisht, po secili ka marrë e ka shpallur edhe diçka të vetën: që, nga njëra anë, të mos dukej i tepërt e i hedhur më kot mbi grumbull, e, nga ana tjetër, ta bënte të përsosur provën tonë të vërtetësisë së pohimeve të tyre.

7. Tani, edhe Lluka na e thotë arsyen përse merr përsipër të shkruajë: «që të mbash», thotë, «sigurinë e fjalëve për të cilat je mësuar»; domethënë, që, tek të kujtohen vazhdimisht, të mbahesh pas sigurisë dhe të qëndrosh në siguri.

Kurse për Joanin, ai vetë ka heshtur për arsyen; megjithatë, siç thotë një traditë që na ka ardhur që në fillim, që nga Etërit, as ai s'erdhi të shkruajë më kot; po, meqë të tre ishin kujdesur të ndaleshin te tregimi i ikonomisë hyjnore, dhe mësimet mbi hyjninë ishin gati të mbeteshin në heshtje, ai, i nxitur nga Krishti, atëherë e jo më parë, u vu të hartojë Ungjillin e tij. Dhe kjo duket edhe nga vetë tregimi, edhe nga fillimi i Ungjillit të tij. Sepse ai nuk nis si të tjerët nga poshtë, po nga lart, nga po ajo pikë ku synonte, dhe pikërisht me këtë synim e hartoi tërë librin. E jo vetëm në fillim, po gjatë gjithë Ungjillit, ai është më i lartë se të tjerët.

Për Mateun përsëri thuhet se, kur ata që kishin besuar nga hebrenjtë erdhën tek ai dhe iu lutën t'ua linte me shkrim po ato gjëra që ua kishte thënë me gojë, ai e hartoi Ungjillin e tij në gjuhën e hebrenjve. Edhe Marku, në Egjipt, thuhet se bëri pikërisht të njëjtën gjë, me lutjen e nxënësve.

Prandaj Mateu, duke qenë se u shkruante hebrenjve, s'kërkoi të tregonte tjetër gjë, por vetëm se Ai rridhte nga Abrahami e nga Davidi; kurse Lluka, duke qenë se u drejtohej të gjithëve në përgjithësi, e ngjit prejardhjen më lart, deri te Adami. Dhe njëri nis me lindjen e Tij, sepse asgjë s'e qetësonte hebreun aq shumë sa t'i thoshin se Krishti ishte pasardhës i Abrahamit dhe i Davidit; kurse tjetri s'vepron kështu, po përmend shumë gjëra të tjera e pastaj kalon te gjenealogjia.

8. Po harmoninë midis tyre do ta vërtetojmë edhe me tërë botën, që i ka pranuar pohimet e tyre, edhe me vetë armiqtë e së vërtetës. Sepse që nga koha e tyre kanë lindur shumë sekte, që mbajnë mendime të kundërta me fjalët e tyre; disa prej tyre i kanë pranuar të gjitha ç'kanë thënë, kurse disa u kanë prerë pjesë të caktuara nga pohimet dhe kështu i mbajnë për vete. Po sikur të kishte ndonjë armiqësi në pohimet e tyre, as sektet që mbajnë anën e kundërt s'do t'i kishin pranuar të gjitha, po vetëm aq sa u dukej se pajtohej me veten e tyre; as ato që kanë shkëputur një pjesë s'do të përgënjeshtroheshin krejt nga ajo pjesë; kështu që as vetë copëzat s'mund të fshihen, po e shpallin me zë të lartë lidhjen e tyre me tërë trupin. Dhe, ashtu si, po të marrësh një copë nga trupi i një kafshe, edhe në atë copë do të gjeje tërë ato gjëra nga të cilat përbëhet e tëra: nervat e venat, kockat, arteriet dhe gjaku, dhe, si të thuash, një mostër e gjithë masës; po ashtu edhe me Shkrimet: në çdo pjesë të asaj që thuhet atje, mund të shohësh qartë lidhjen me të tërën. Kurse, po të ishin në mospajtim, as kjo s'do të mund të tregohej, dhe vetë mësimi prej kohësh do të kishte rënë poshtë: «sepse çdo mbretëri», thotë Ai, «që përçahet në vetvete, s'do të qëndrojë». Po tani, edhe në këtë shkëlqen fuqia e Frymës, domethënë në atë që i mbizotëroi këta njerëz, të zënë siç ishin me ato gjëra që janë më të nevojshme e shumë të ngutshme, të mos pësonin asnjë dëm nga këto gjëra të vogla.

Tani, se ku ndodhej secili kur shkroi, s'është e drejtë ta pohojmë me shumë siguri.

Po se ata nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, këtë do të përpiqemi ta provojmë gjatë tërë veprës. Dhe ti, kur i akuzon për mospajtim, po bën pikërisht si të këmbëngulje që ata të përdornin po të njëjtat fjalë e po të njëjtat mënyra të të folurit.

9. Dhe as që po e zë ende në gojë se edhe ata që mburren fort me retorikën e me filozofinë, ndonëse shumë prej tyre kanë shkruar shumë libra për të njëjtat çështje, jo vetëm që janë shprehur ndryshe nga njëri-tjetri, po madje kanë folur edhe kundër njëri-tjetrit (sepse një gjë është të flasësh ndryshe e tjetër të flasësh në kundërshtim); asgjë nga këto s'po them. Larg qoftë prej meje ta ndërtoj mbrojtjen tonë mbi marrëzinë e atyre njerëzve, as dua ta lëvdoj të vërtetën me gënjeshtër.

Po këtë do të doja të hetoja: si u besuan rrëfime kaq të ndryshme? Si mbizotëruan? Si ndodhi që, ndonëse thoshin gjëra të kundërta, u admiruan, u besuan, u lëvduan anembanë botës?

Dhe megjithatë dëshmitarët e asaj që thanë ishin të shumtë, e të shumtë ishin edhe kundërshtarët e armiqtë e saj. Sepse nuk i shkruan këto gjëra në një cep e nuk i groposën, po kudo, në det e në tokë, ua shpalosën veshëve të të gjithëve, dhe këto gjëra lexoheshin në praninë e armiqve, ashtu si edhe tani, dhe asnjë nga gjërat që thanë s'fyeu njeri. Dhe fare natyrshëm, sepse ishte një fuqi hyjnore ajo që përshkonte gjithçka dhe e bënte të lulëzonte te të gjithë njerëzit.

10. Sepse, po të mos kishte qenë kështu, si do të mund të arrinte tagrambledhësi, dhe peshkatari, dhe njeriu i pashkolluar, në një urtësi të tillë? Sepse gjëra që ata që rrinë jashtë s'kanë mundur kurrë t'i përfytyrojnë, as edhe në ëndërr, prej këtyre njerëzve shpallen e bëhen bindëse me siguri të madhe, e jo vetëm në jetën e tyre, po edhe pas vdekjes; dhe jo për dy njerëz, as për njëzet, as për njëqind, as për një mijë, as për dhjetë mijë, po për qytete, kombe e popuj, për tokë e për det, në vendin e grekëve e të barbarëve, të banuar e të shkretë; dhe të gjitha për gjëra që janë shumë përtej natyrës sonë. Sepse, duke e lënë tokën, tërë ligjërata e tyre është për gjërat në qiell, ndërsa na sjellin një parim tjetër jete, një mënyrë tjetër jetese: edhe pasurinë edhe varfërinë, lirinë e skllavërinë, jetën e vdekjen, botën tonë e shtetin tonë, gjithçka e ndryshuar.

Jo si Platoni, që hartoi atë shtet qesharak, a si Zenoni, a nëse ka ndonjë tjetër që ka shkruar një shtet a ka hartuar ligje. Sepse, vërtet, për të gjithë këta është bërë e qartë nga vetë ata se një frymë e ligë dhe ndonjë demon mizor, në luftë me farën tonë, armik i ndershmërisë dhe i rregullit të mirë, që përmbys gjithçka, ka bërë të dëgjohet zëri i tij në shpirtin e tyre. Kur, për shembull, i bëjnë gratë të përbashkëta për të gjithë, dhe, duke i zhveshur lakuriq virgjëreshat në pallestër, i nxjerrin para syve të burrave; dhe kur vendosin martesa të fshehta, përziejnë e ngatërrojnë gjithçka dhe përmbysin kufijtë e natyrës, ç'mbetet tjetër për të thënë? Sepse, se këto thënie të tyret janë të gjitha shpikje demonësh dhe në kundërshtim me natyrën, do ta dëshmonte vetë natyra, që s'i duron ato që përmendëm; e kjo, ndonëse ata nuk shkruajnë mes përndjekjesh, as rreziqesh, as luftimesh, po me çdo siguri e liri, dhe e zbukurojnë me shumë stoli nga shumë burime. Kurse këto mësime të peshkatarëve, ndonëse të përndjekur, të fshikulluar e në rrezik, i pranuan me gjithë zemër të diturit e të paditurit, skllevërit e të lirët, mbretërit e ushtarët e thjeshtë, barbarët e grekët.

11. Dhe s'mund të thuash se, ngaqë këto gjëra ishin të parëndësishme e të ulëta, prandaj u pranuan lehtë nga të gjithë njerëzit: jo, sepse këto mësime janë shumë më të larta se ato. Sepse, për sa i përket virgjërisë, as emrin e saj s'e kishin marrë me mend, madje as në ëndërr, as të varfërisë së zgjedhur me dashje, as të agjërimit, as të ndonjë gjëje tjetër nga ato që janë të larta.

Kurse ata që janë nga ana jonë jo vetëm që e çrrënjosin epshin, ndëshkojnë jo vetëm veprën, po edhe shikimin e pandershëm, fjalët fyese, të qeshurën e shthurur, veshjen, ecjen, zhurmën, dhe e çojnë përpikërinë e tyre deri te gjërat më të vogla, dhe kanë mbushur tërë dheun me bimën e virgjërisë. Edhe për Perëndinë e për gjërat në qiell, i bindin njerëzit të jenë të urtë me një dituri të tillë, sa askush nga ata s'ka qenë ndonjëherë në gjendje as ta përfytyrojë në mendjen e tij. Sepse si mundeshin ata, që u bënë perëndi shëmbëlltyra kafshësh e përbindëshash që zvarriten mbi tokë, e gjërash të tjera edhe më të ndyra?

E megjithatë këto mësime të larta u pranuan e u besuan, dhe lulëzojnë e shtohen çdo ditë; kurse të tjerat kaluan e humbën, duke u zhdukur më lehtë se rrjetat e merimangave.

Dhe kjo është fare e natyrshme, sepse ishin demonë ata që i shpallën këto gjëra; prandaj, veç ndyrësisë së tyre, edhe errësira e tyre është e madhe, dhe mundi që kërkojnë, edhe më i madh. Sepse ç'mund të ishte më qesharake se ai «shtet», ku, veç asaj që përmenda, filozofi harxhon rreshta pa fund për të treguar se ç'është drejtësia dhe, veç gjithë kësaj llafazanërie, ia mbush ligjëratën me shumë paqartësi? Kjo, edhe sikur të përmbante ndonjë gjë të dobishme, do të ishte fare e padobishme për jetën e njeriut. Sepse, po të linte bujku dhe farkëtari, ndërtuesi dhe timonieri, e kushdo që rron nga puna e duarve të veta, zejen e tij dhe mundin e tij të ndershëm, e po të harxhonte kaq e kaq vjet për të mësuar se ç'është drejtësia, para se ta mësonte, shpeshherë do të shkatërrohej fare nga uria dhe do të vdiste për shkak të kësaj drejtësie, pa mësuar asgjë tjetër të dobishme për t'u ditur, e duke e mbaruar jetën me një vdekje mizore.

12. Po mësimet tona s'janë të tilla; përkundrazi, Krishti na mësoi se ç'është e drejtë, e ç'është e hijshme, e ç'është e dobishme, dhe gjithë virtytin në përgjithësi, duke e përmbledhur me pak fjalë e të thjeshta: një herë duke thënë se «mbi dy urdhërime varen Ligji dhe Profetët», domethënë mbi dashurinë për Perëndinë e mbi dashurinë për të afërmin; e një herë tjetër, «Gjithçka që doni t'ju bëjnë njerëzit, bëjuani edhe ju atyre; sepse ky është Ligji dhe Profetët».

Dhe këto gjëra edhe një punëtori, edhe një shërbëtori, edhe një gruaje të ve, edhe një fëmije fare të vogël, edhe atij që duket se e ka mendjen tepër të ngathët, të gjitha i janë të lehta për t'i kuptuar e të lehta për t'i mësuar. Sepse të tilla janë mësimet e së vërtetës; dhe vetë përfundimi e dëshmon këtë. Të paktën të gjithë kanë mësuar se ç'gjëra duhet të bëjnë, e jo vetëm i kanë mësuar, po edhe i kanë dëshiruar me zell; dhe jo vetëm nëpër qytete a në mes të shesheve të tregut, po edhe në majat e maleve.

Vërtet, atje do të shohësh urtësinë e vërtetë me shumicë, dhe kore engjëjsh që shndrisin në një trup njeriu, dhe shtetin qiellor të shfaqur këtu mbi dhe. Sepse edhe këta peshkatarë na shkruan një shtet, jo me urdhrin që të përqafohej që në fëmijëri, si ata të tjerët, as duke e bërë ligj që njeriu i virtytshëm të jetë kaq e kaq vjeç, po duke ia drejtuar fjalën çdo moshe. Sepse ato mësime janë lodra fëmijësh, kurse këto janë e vërteta e gjërave.

Dhe si vend për këtë shtet të tyrin kanë caktuar Qiellin, dhe Perëndinë e kanë sjellë si themeluesin e tij dhe si ligjvënësin e ligjeve që janë vendosur atje, siç u takonte vërtet. Dhe shpërblimet në shtetin e tyre s'janë gjethe dafine a ulliri, as një shujtë në sallën publike, as statuja bronzi, këto gjëra të ftohta e të zakonshme, po një jetë që s'ka fund, dhe të bëhesh bir i Perëndisë, t'i bashkohesh korit të engjëjve, të qëndrosh pranë fronit mbretëror dhe të jesh përherë me Krishtin. Dhe prijësit e popullit të këtij shteti janë tagrambledhës, peshkatarë e bërës çadrash, jo prej atyre që jetuan pak kohë, po prej atyre që tani jetojnë përjetë. Prandaj edhe pas vdekjes mund t'u bëjnë të mirën më të madhe atyre që janë nën udhëheqjen e tyre.

Ky shtet nuk lufton me njerëz, po me demonët dhe me ato fuqi pa trup. Prandaj edhe prijësi i tyre s'është ndonjë njeri, as engjëll, po vetë Perëndia. Dhe edhe armatura e këtyre luftëtarëve i përshtatet natyrës së luftës, sepse s'është prej lëkurash e çeliku, po prej së vërtetës, prej drejtësisë, prej besimit dhe prej gjithë dashurisë së vërtetë për urtësinë.

13. Meqë, pra, ky shtet është edhe tema për të cilën u shkrua ky libër, edhe ajo për të cilën po na del tani të flasim, le t'i vëmë veshin me kujdes Mateut, që flet troç për këtë: sepse ajo që thotë s'është e tija, po e tëra e Krishtit, i cili i bëri ligjet e këtij qyteti. Le t'i vëmë veshin, them, që të jemi të denjë të regjistrohemi në të dhe të shkëlqejmë ndër ata që tashmë janë bërë qytetarë të tij e presin ato kurora të pakalbshme. Shumëkujt, megjithatë, kjo ligjëratë i duket e lehtë, kurse shkrimet profetike të vështira. Po edhe kjo është mendja e njerëzve që s'e njohin thellësinë e mendimeve të fshehura në to. Prandaj ju lutem të na ndiqni me shumë zell, që të hyjmë në vetë oqeanin e gjërave të shkruara, me Krishtin si udhërrëfyes në këtë hyrje tonën.

Po që fjala të jetë më e lehtë për t'u mësuar, ju lusim e ju përgjërojmë, siç kemi bërë edhe me Shkrimet e tjera, ta merrni që më parë atë pjesë të Shkrimit që do të shpjegojmë, që leximi juaj t'i hapë udhën kuptimit tuaj (siç ndodhi edhe me eunukun), e kështu të na e lehtësojë shumë punën.

14. Dhe kjo, sepse pyetjet janë të shumta e të shpeshta. Ja, për shembull, që në fillim të Ungjillit të tij, sa vështirësi mund të ngrihen njëra pas tjetrës. Së pari, përse jepet gjenealogjia e Josifit, i cili nuk ishte ati i Krishtit. Së dyti, nga se mund të bëhet e qartë se Ai rrjedh nga Davidi, kur nuk njihen të parët e Marisë, që e lindi Atë, sepse gjenealogjia e Virgjëreshës nuk jepet? Së treti, për ç'arsye jepet gjenealogjia e Josifit, kur ai s'kishte të bënte me lindjen, ndërsa për Virgjëreshën, që ishte vetë nëna, nuk tregohet prej cilëve etër, gjyshër a paraardhës rrjedh.

Bashkë me këto, ia vlen të hetohet edhe kjo: përse, kur e ndjek gjenealogjinë nëpërmjet burrave, ka përmendur edhe gra; dhe përse, meqë vendosi ta bënte këtë, nuk i përmendi të gjitha, po, duke i lënë mënjanë më të shquarat, si Sara, Rebeka e sa të tjera si ato, nxori në pah vetëm ato që janë të njohura për ndonjë gjë të keqe; për shembull, në qoftë se ndonjëra qe lavire, a kurorëshkelëse, a nënë nga një martesë e paligjshme, në qoftë se ndonjëra qe e huaj a barbare. Sepse ka përmendur gruan e Urisë, Tamarën, Rahavën dhe Rutën: prej tyre njëra qe nga një farë e huaj, tjetra lavire, tjetra u fëlliq nga një i afërm i saj, e me të jo në trajtë martese, po me një marrëdhënie të vjedhur, kur kishte veshur maskën e lavires; e për gruan e Urisë s'ka njeri që të mos dijë, për shkak të famës së keqe të krimit. E megjithatë Ungjillori i la mënjanë të gjitha të tjerat dhe futi në gjenealogji vetëm këto. Ndërkaq, po të duheshin përmendur gra, duheshin përmendur të gjitha; e në mos të gjitha, po disa, atëherë ato të njohura për virtyt, jo për vepra të këqija.

A e shihni sa kujdes na duhet që në fillim fare? E megjithatë fillimi duket më i thjeshtë se pjesa tjetër, e ndoshta shumëkujt edhe i tepërt, si të ishte thjesht një radhitje emrash.

Pas kësaj, ia vlen të hetohet edhe një pikë tjetër: përse ka lënë jashtë tre mbretër. Sepse, po t'ua kaloi emrat në heshtje ngaqë ishin tepër të paperëndishëm, atëherë nuk duhej të përmendte as të tjerët, që ishin si ata.

Dhe edhe kjo është një pyetje tjetër: përse, pasi foli për katërmbëdhjetë breza, në pjesën e tretë nuk e ruajti numrin.

Dhe përse Lluka ka përmendur emra të tjerë, jo vetëm jo të njëjtët, po edhe shumë më tepër, kurse Mateu ka më pak e të ndryshëm, ndonëse edhe ai e mbylli me Josifin, me të cilin e mbaroi edhe Lluka.

E shihni sa vëmendje syçelë na duhet, jo vetëm për të shpjeguar, po edhe që të kuptojmë se cilat gjëra kemi për të shpjeguar. Sepse s'është punë e vogël të gjesh vështirësitë; e ka edhe këtë pikë tjetër të vështirë: si ishte Elisaveta, që qe nga fisi i levitëve, e afërme e Marisë.

15. Po që të mos ju rëndojmë kujtesën, duke lidhur bashkë shumë gjëra, le ta ndalim këtu ligjëratën për një çast. Sepse për ju mjafton, që të zgjoheni mirë, të mësoni vetëm pyetjet. Po në dashët edhe zgjidhjen e tyre, kjo prapë varet nga ju vetë, para se të flasim ne. Sepse po t'ju shoh të zgjuar plotësisht dhe të etur për të mësuar, do të përpiqem të shtoj edhe zgjidhjen; po në qoftë se rrini gojëhapur e pa vëmendje, do t'i fsheh edhe vështirësitë, edhe zgjidhjen e tyre, duke iu bindur një ligji hyjnor. Sepse, thotë Ai, «Mos u jepni qenve gjërat e shenjta, as mos i hidhni margaritarët tuaj para derrave, që të mos i shkelin nën këmbë».

Po cili është ai që i shkel nën këmbë? Ai që nuk i çmon këto gjëra si të çmuara e të nderuara. E kush, mund të pyetet, është aq i mjerë sa të mos i quajë këto gjëra të nderuara e më të çmuara se çdo gjë? Ai që nuk u kushton aq kohë sa u kushton grave lavire në teatrot e Satanait. Sepse atje turma e kalon tërë ditën dhe lë pas dore jo pak nga punët e shtëpisë për hir të kësaj pune të pavend, dhe mbajnë me përpikëri gjithçka që kanë dëgjuar, ndonëse kjo është në dëm të shpirtit të tyre. Kurse këtu, ku flet Perëndia, s'durojnë të rrinë as pak kohë.

Prandaj, po ju paralajmëroj, s'kemi asgjë të përbashkët me Qiellin, po qytetaria jonë s'shkon më tej se fjalët. E megjithatë, pikërisht për këtë Perëndia ka kërcënuar edhe me ferr, jo që të na hedhë atje, po që të na bindë t'i ikim kësaj tiranie të rëndë. Po ne bëjmë të kundërtën dhe çdo ditë vrapojmë nga rruga që të shpie atje; dhe, ndërsa Perëndia na urdhëron jo vetëm të dëgjojmë, po edhe të bëjmë atë që thotë, ne s'pranojmë as edhe t'i vëmë veshin.

Atëherë, të lutem, kur do ta bëjmë ne atë që na urdhërohet dhe kur do t'u vëmë dorë veprave, në qoftë se s'durojmë as t'i dëgjojmë fjalët që kanë të bëjnë me to, po bëhemi të paduruar e të shqetësuar për kohën që rrimë këtu, ndonëse është tepër e shkurtër?

16. Veç kësaj, kur flasim për gjëra pa rëndësi, po të shohim se ata që kemi përballë s'na vënë veshin, e quajmë fyerje atë që bëjnë; po a mendojmë se po e zemërojmë Perëndinë, kur, ndërsa Ai flet për gjëra të tilla, ne përçmojmë atë që thuhet dhe vështrojmë gjetiu?

Ai që është plakur dhe ka udhëtuar nëpër shumë vende, na tregon me çdo hollësi numrin e stadeve, vendndodhjen e qyteteve, planet e tyre, portet e tregjet e tyre; po ne vetë s'dimë as sa larg jemi nga qyteti që është në Qiell. Sepse, po ta dinim largësinë, do të ishim përpjekur ta shkurtonim udhën. Ai qytet s'është vetëm aq larg nesh sa është Qielli nga toka, po edhe shumë më larg, po të jemi përtacë; ashtu si, nga ana tjetër, po të bëjmë më të mirën tonë, qoftë edhe në një çast do të arrijmë te portat e tij. Sepse këto largësi nuk maten me largësi vendi, po me prirjen e shpirtit.

Po ti i di me imtësi punët e botës, si të rejat edhe të vjetrat, madje edhe ato krejt të lashtat; mund t'i numërosh princat nën të cilët ke shërbyer dikur, dhe kryetarin e lojërave, dhe ata që fituan çmimin, dhe komandantët e ushtrive, gjëra që s'kanë të bëjnë fare me ty; po cili u bë sundimtar në këtë qytet, i pari, i dyti a i treti, dhe për sa kohë secili, dhe ç'kreu e ç'bëri secili, s'e ke marrë me mend as në ëndërr. Edhe ligjet që janë vendosur në këtë qytet s'do të durosh t'i dëgjosh, as do t'u vësh veshin, edhe kur të tjerët të flasin për to. Atëherë, të lutem, si shpreson t'i marrësh të mirat që të janë premtuar, kur s'i vë veshin as asaj që thuhet?

17. Po edhe sikur kurrë më parë, tani, sido që të jetë, le ta bëjmë këtë. Po, sepse jemi gati të hyjmë në një qytet (në lejoftë Perëndia) prej ari, madje më të çmuar se çdo ar.

Le t'i vëmë re, pra, themelet e tij, portat e tij prej safirësh e margaritarësh; sepse vërtet kemi te Mateu një udhërrëfyes të shkëlqyer. Sepse nëpër portën e tij do të hyjmë tani, dhe na duhet shumë zell. Sepse, po të shohë ndonjë të pavëmendshëm, e dëbon nga qyteti.

Sepse qyteti është tejet mbretëror e i lavdishëm; jo si qytetet tona, të ndara në një treg dhe në oborret mbretërore; sepse atje gjithçka është oborri i Mbretit. Le t'i hapim, pra, portat e mendjes sonë, le t'i hapim veshët, dhe, me dridhje të madhe, kur të vëmë këmbën në prag, le t'i falemi Mbretit që rri atje. Sepse vërtet vetë afrimi i parë ka fuqi ta shtangë menjëherë atë që shikon.

Tani për tani i gjejmë portat të mbyllura; po kur t'i shohim të hapura (sepse kjo është zgjidhja e vështirësive), atëherë do ta ndiejmë madhështinë e shkëlqimit brenda. Sepse edhe atje, duke të prirë me sytë e Frymës, është dikush që zotohet të t'i tregojë të gjitha, pikërisht ky tagrambledhës: ku rri Mbreti, e cilët nga ushtria e Tij qëndrojnë pranë Tij; ku janë engjëjt, ku kryeengjëjt; e ç'vend u është ndarë qytetarëve të rinj në këtë qytet, e ç'lloj udhe të shpie atje, e ç'pjesë morën ata që u bënë qytetarë atje të parët, e ata pas tyre, e ata që i ndoqën këta. E sa janë radhët e këtyre fiseve, sa ato të senatit, sa dallimet e gradave.

Prandaj le të mos hyjmë me zhurmë a rrëmujë, po me një heshtje mistike.

Sepse në qoftë se në teatër, pasi bëhet një heshtje e madhe, lexohen letrat e mbretit, aq më tepër në këtë qytet të gjithë duhet të jenë të qetë e të rrinë me shpirt e me vesh të ngritur. Sepse s'janë letrat e ndonjë zotërie tokësor, po të Zotit të engjëjve, ato që do të lexohen tani.

Po të sillemi kështu, vetë hiri i Frymës do të na udhëheqë drejt përsosjes së madhe, do të arrijmë deri te vetë froni mbretëror dhe do të fitojmë çdo të mirë, me hirin dhe njeridashjen e Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, bashkë me Atin dhe Frymën e Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.