Mbi Statujat, Homilia XXI

1. Sot do të nis me po atë fjalë me të cilën jam mësuar gjithnjë t'ju drejtohem në kohë rreziku, dhe do të them bashkë me ju: «I bekuar qoftë Perëndia», që na dha të kremtojmë sot këtë festë të shenjtë me shumë gëzim e hare, dhe që i ktheu kokën trupit, bariun deleve, mësuesin nxënësve, gjeneralin ushtarëve, Kryepriftin priftërinjve! I bekuar qoftë Perëndia, «që bën shumë më tepër nga ç'kërkojmë ose mendojmë»! Sepse për ne do të mjaftonte të ishim çliruar vetëm nga e keqja që na rrinte përsipër deri tani, dhe pikërisht për këtë u lutëm me gjithë shpirt. Por Perëndia, që e do njeriun dhe në dhëniet e tij gjithnjë i tejkalon lutjet tona me bujari të tepërt, na e ktheu edhe Atin tonë, më shpejt nga ç'mund ta prisnim kurrë. Kush, në të vërtetë, do ta kishte menduar se për kaq pak ditë ai do të shkonte, do të dilte para perandorit, do të na çlironte nga fatkeqësia, dhe do të kthehej sërish tek ne kaq shpejt, saqë të arrinte para Pashkës së Shenjtë dhe ta kremtonte bashkë me ne? Ja pra, kjo gjë, që ishte kaq e papritur, u bë! E morëm sërish Atin tonë; dhe gëzohemi aq më shumë, sepse e morëm tani përtej shpresave tona. Për të gjitha këto, le ta falënderojmë Perëndinë e mëshirshëm, dhe le të mahnitemi para fuqisë, dashamirësisë, urtësisë dhe kujdesit të butë që u shfaq për qytetin. Sepse djalli qe përpjekur ta rrënonte tërësisht me anë të krimeve të guximshme që u kryen; por Perëndia, pikërisht me anë të kësaj fatkeqësie, e stolisi qytetin, Priftin dhe perandorin, dhe i bëri të tre më të lavdishëm.

2. Qyteti fitoi lavdi, sepse, kur e gjeti një rrezik i tillë, la menjëherë mënjanë të gjithë ata që kishin pushtet, ata që ishin rrethuar me pasuri të madhe, ata që gëzonin ndikim të fortë te perandori, dhe u strehua në Kishë e te Prifti i Perëndisë, dhe me shumë besim u mbështet krejtësisht mbi shpresën që vjen nga lart! Shumë veta, pas nisjes së Atit tonë të përbashkët, ishin gati të tmerronin ata që ndodheshin në burg, duke thënë: «Perandori nuk e heq zemërimin, përkundrazi është zemëruar edhe më shumë, dhe mendon shkatërrimin e plotë të qytetit.» Por, ndërsa ata pëshpërisnin gjithë këtë e shumë më tepër, ata që ishin atëherë në pranga nuk u trembën aspak; përkundrazi, kur ne u thoshim: «Këto janë të rreme, janë një kurth i djallit, që kërkon t'ju mbushë me tmerr», ata na përgjigjeshin: «Nuk kemi nevojë për asnjë ngushëllim; sepse e dimë ku jemi strehuar që në fillim, dhe mbi ç'shpresë jemi mbështetur. E kemi lidhur shpëtimin tonë te spiranca e shenjtë! Nuk ia besuam këtë njeriut, por Perëndisë së Tërëfuqishëm; prandaj jemi krejtësisht të bindur se fundi do të jetë i mbarë; sepse është e pamundur, vërtet e pamundur, që kjo shpresë të turpërohet ndonjëherë!» Sa kurora, sa lëvdata vlen kjo për qytetin tonë? Sa hir të Perëndisë do të tërheqë mbi ne edhe në punët tona të tjera! Sepse nuk është, vërtet nuk është gjë e një shpirti të ulët të rrijë zgjuar kundër sulmit të ngasjeve dhe të kthejë sytë nga Perëndia; dhe, duke përçmuar gjithçka njerëzore, të përmallohet për atë ndihmë Hyjnore.

3. Kështu, pra, qyteti fitoi lavdi; dhe Prifti sërish jo më pak se qyteti, sepse e vuri jetën në rrezik për të gjithë. Edhe pse kishte shumë gjëra që e pengonin, si dimri, mosha, festa, dhe jo më pak se këto, e motra, që ishte atëherë në frymën e fundit, ai u ngrit mbi të gjitha këto pengesa, dhe nuk i tha vetes: «Ç'është kjo punë? Motra jonë e vetme që na ka mbetur, ajo që ka tërhequr zgjedhën e Krishtit bashkë me mua, dhe që ka qenë kaq gjatë shoqja ime e shtëpisë, është tani në frymën e fundit; e ne do ta braktisim, do të ikim që këtej, dhe nuk do ta shohim tek jep shpirt e tek thotë fjalët e lamtumirës? Ajo lutej çdo ditë që t'ia mbyllnim ne sytë, t'ia mbyllnim e t'ia rregullonim gojën, e të kujdeseshim për gjithë ato që i takojnë varrimit; por tani, si e braktisur dhe pa mbrojtës, nuk do të marrë asnjë nga këto shërbime prej vëllait; prej atij nga i cili sidomos donte t'i merrte; por, kur të japë shpirt, nuk do të shohë atë që deshi ta kishte pranë më shumë se të gjithë të tjerët? E a nuk do të jetë kjo më e rëndë për të se të vdesësh shumë herë? Po, edhe sikur të isha larg, a nuk do të ishte e drejtë të vija me nxitim, të bëja e të vuaja çdo gjë, për t'i treguar këtë dashamirësi? E tani që jam pranë, a do ta lë atë, e, duke u nisur, do ta braktis? E si do t'i durojë ajo atëherë ditët që i mbeten?»

4. Megjithatë, aq larg qe së thëni këto gjëra, saqë as që i shkuan ndër mend; por, duke e çmuar frikën e Perëndisë mbi të gjitha lidhjet e gjakut, e njohu të vërtetën se, ashtu si stuhitë e nxjerrin në pah timonierin dhe rreziqet gjeneralin, po ashtu edhe koha e sprovës e bën Priftin të duket. «Të gjithë njerëzit», thotë ai, «po na shohin me ngulm, si hebrenjtë ashtu edhe grekët; le të mos i zhgënjejmë shpresat që kanë këta te ne; le të mos e lëmë pas dore një mbytje kaq të madhe anijeje; por, pasi t'ia besojmë Perëndisë gjithë ç'na përket, le të rrezikojmë edhe vetë jetën tonë!» Vër re, veç kësaj, shpirtmadhësinë e Priftit dhe dashamirësinë e Perëndisë! Të gjitha ato gjëra që i la pas dore, të gjitha ato i gëzoi; që të merrte shpërblimin e gatishmërisë së tij dhe që të fitonte një kënaqësi më të madhe, duke i gëzuar kundër çdo pritjeje! Ai parapëlqeu ta kremtonte festën në një vend të huaj, larg njerëzve të vet, për hir të shpëtimit të qytetit. Por Perëndia na e ktheu para Pashkës, që të merrte pjesë bashkë me ne në kremtimin e festës; që të kishte shpërblimin e zgjedhjes së tij dhe të gëzonte një hare më të madhe! Nuk pati frikë nga stina e vitit; dhe gjatë gjithë kohës sa udhëtoi ishte verë. Nuk e mori parasysh moshën; dhe e përshkoi këtë udhëtim të gjatë me po aq lehtësi sikur të ishte i ri e i gjallëruar! Nuk mendoi për vdekjen e së motrës, as nuk u ligështua prej saj, dhe kur u kthye e gjeti ende gjallë, dhe të gjitha ato gjëra që i kishte lënë pas dore, i fitoi të gjitha!

5. Kështu, pra, Prifti fitoi vërtet lavdi si përpara Perëndisë ashtu edhe përpara njerëzve! Kjo ngjarje e stolisi edhe perandorin me një shkëlqim përtej kurorës mbretërore! Së pari, sepse atëherë u duk qartë se ai do t'u jepte priftërinjve atë që s'do t'ia jepte askujt tjetër; së dyti, sepse e dha faljen pa vonesë dhe e shuajti mllefin. Por, që ta kuptoni më qartë shpirtmadhësinë e perandorit, urtësinë e Priftit, dhe më shumë se të dyja këto, dashamirësinë e Perëndisë, lërmëni t'jua tregoj disa hollësi të bisedës që u zhvillua. Ato që po nis të tregoj tani i mësova nga një prej atyre që ishin brenda pallatit; sepse Ati nuk na tregoi as shumë as pak për këtë çështje; por, duke imituar gjithnjë shpirtmadhësinë e Pavlit, i fsheh veprat e veta të mira; dhe atyre që nga çdo anë e pyesnin se ç'i tha perandorit, e si e bindi, e si ia largoi tërësisht zemërimin, ai u përgjigjej: «Ne nuk kontribuam aspak në këtë punë, por vetë perandori (pasi Perëndia ia kishte zbutur zemrën), qysh para se të flisnim ne, e la mënjanë zemërimin dhe e shuajti mllefin; dhe, duke folur për ngjarjet që kishin ndodhur sikur të ishte fyer ndonjë tjetër, i kaloi kështu të gjitha ngjarjet e ndodhura pa zemërim.» Por ato që ai i fshehu nga përulësia, Perëndia i nxori në dritë.

6. E cilat ishin këto? Do të vazhdoj t'jua tregoj, duke u kthyer pak më prapa në rrëfim. Kur doli nga qyteti, duke i lënë të gjithë në një ligështi kaq të madhe, ai duroi diçka shumë më të rëndë nga sa vuajtëm ne vetë, që ishim në mes të këtyre fatkeqësive. Sepse, së pari, teksa takoi në mes të udhës ata që i kishte dërguar perandori për të hetuar ngjarjet e ndodhura, dhe kur mësoi prej tyre me ç'urdhra ishin dërguar, dhe kur mendoi për ngjarjet e tmerrshme që e prisnin qytetin, trazirat, rrëmujën, arratinë, tmerrin, ankthin, rreziqet, ai qau një lumë lotësh, dhe iu copëtua zemra nga dhembshuria; sepse etërit e kanë zakon të pikëllohen shumë më tepër, kur nuk mund të jenë pranë fëmijëve të tyre që vuajnë; dhe pikërisht këtë duroi tani ky njeri kaq zemërbutë; jo vetëm duke vajtuar fatkeqësitë që na rrinin përsipër, por edhe se ishte larg nesh, ndërsa ne po i vuanim ato. Por kjo, sidoqoftë, qe për shpëtimin tonë. Sepse, sapo i mësoi këto gjëra prej tyre, burimi i lotëve të tij shpërtheu atëherë edhe më i ngrohtë, dhe iu drejtua Perëndisë me lutje edhe më të zjarrtë; dhe i kaloi netët pa gjumë, duke iu përgjëruar që ta ndihmonte qytetin ndërsa duronte këto gjëra, dhe ta bënte mendjen e perandorit më të butë. Dhe, sapo arriti në atë qytet të madh dhe hyri në pallatin mbretëror, qëndroi para perandorit nga larg, pa fjalë, duke qarë, me sy të ulur, duke e mbuluar fytyrën sikur ai vetë të kishte qenë shkaktari i gjithë asaj të keqeje; dhe këtë e bëri, duke dashur së pari ta prirte drejt mëshirës me qëndrimin, pamjen dhe lotët e tij, e pastaj të niste një mbrojtje për ne; sepse ka vetëm një shpresë faljeje për fajtorët, dhe kjo është të heshtësh e të mos thuash asgjë në mbrojtje të asaj që është bërë. Sepse ai dëshironte që një ndjenjë të hiqej dhe një tjetër të zinte vendin e saj; që zemërimi të dëbohej dhe trishtimi të futej, që kështu t'i shtronte udhën fjalëve të mbrojtjes së tij; gjë që vërtet ndodhi. Dhe, ashtu si Moisiu, kur u ngjit në mal pasi populli kishte mëkatuar, qëndroi vetë pa fjalë derisa Perëndia e thirri, duke thënë: «Lërmë të qetë, dhe do ta fshij këtë popull»; kështu veproi edhe ai tani. Prandaj perandori, kur e pa tek derdhte lot e tek përkulej drejt tokës, iu afrua vetë; dhe atë që ndjeu vërtet kur pa lotët e Priftit, e tregoi me fjalët që i drejtoi; sepse ato nuk ishin fjalët e një njeriu të zemëruar a të ndezur, por të një njeriu në pikëllim; jo të një njeriu të tërbuar, por më tepër të dëshpëruar dhe nën shtrëngimin e një dhimbjeje të skajshme.

7. Dhe se kjo është e vërtetë, do ta kuptoni kur të dëgjoni cilat qenë fjalët e tij. Sepse ai nuk tha: «Ç'do të thotë kjo? A ke ardhur në krye të një delegacioni në emër të njerëzve të paudhë e të neveritshëm, që s'duhet as të rrojnë; në emër të kryengritësve, të rebelëve, që meritojnë ndëshkimin më të rëndë?» Por, duke i lënë mënjanë të gjitha fjalët e atij lloji, hartoi një mbrojtje për veten plot nderim e dinjitet; dhe numëroi një për një të mirat që i kishte dhënë qytetit gjatë gjithë kohës së mbretërimit të tij; dhe në secilën prej tyre thoshte: «A duhej të silleshin kështu ndaj meje si shpërblim për këto gjëra? Ç'dëme u kisha bërë, që të merrnin një hakmarrje të tillë? Ç'ankesë kishin, të madhe a të vogël, që s'më fyen vetëm mua, por edhe të vdekurit? A nuk mjaftonte ta shfrynin mllefin kundër të gjallëve? E megjithatë mendonin se s'po bënin asgjë të madhe, po të mos i fyenin edhe ata që tani janë në varr. Le të pranojmë se u kisha bërë dëm, siç kujtojnë ata; me siguri do të kishte hije të kursenin të vdekurit, që s'u kishin bërë asnjë të keqe; sepse s'mund të kishin të njëjtën ankesë kundër tyre. A nuk e çmova gjithnjë këtë qytet mbi çdo gjë, dhe a nuk e mbajta më të dashur se vendlindjen time? A nuk qe lutja ime e vazhdueshme ta vizitoja këtë qytet; dhe a nuk ua bëra këtë betim të gjithë njerëzve?»

8. Pas kësaj, Prifti, duke dënesur me hidhërim dhe duke derdhur lot edhe më të nxehtë, nuk heshti më; sepse pa se mbrojtja e perandorit po e ngrinte edhe më lart fajin tonë; por, duke nxjerrë nga fundi i zemrës një psherëtimë të thellë e të hidhur, tha: «Duhet ta rrëfejmë, o perandor, këtë dashuri që ke treguar ndaj vendit tonë! S'mund ta mohojmë! Pikërisht për këtë, mbi të gjitha, vajtojmë: se një qytet i dashur kështu u magjeps nga demonët; dhe se ne u dukëm mosmirënjohës ndaj bamirësit të tij, dhe e provokuam dashuruesin e tij të zjarrtë. Dhe edhe sikur ta rrënoje, edhe sikur ta digjje, edhe sikur ta vrisje, ose çfarëdo tjetër që të bëje, prapë kurrë nuk do të merrje mbi ne hakmarrjen që meritojmë. Ne vetë, që më parë, i kemi shkaktuar vetes diçka më të keqe se një mijë vdekje! Sepse ç'mund të jetë më e hidhur se kur del se e kemi provokuar padrejtësisht bamirësin tonë, atë që na deshi kaq shumë, dhe gjithë bota e di, dhe na dënon për mosmirënjohjen më të përbindshme! Sikur barbarët të kishin sulmuar qytetin tonë, të kishin rrënuar muret e tij, të kishin djegur shtëpitë, dhe të na kishin zënë e marrë robër, e keqja do të kishte qenë më e vogël. E përse kështu? Sepse, sa kohë që ti rron dhe vazhdon një mirësi kaq bujare ndaj nesh, do të kishte shpresë që të ktheheshim sërish në gjendjen tonë të mëparshme, dhe të rifitonim një liri më të lavdishme. Por tani, pasi na hoqe hirin tënd, dhe pasi shuam dashurinë tënde, që ishte për ne një siguri më e madhe se çdo mur, kujt na mbetet t'i drejtohemi? Nga t'i kthejmë sytë tjetërkund, kur kemi provokuar një zot kaq të butë, një atë kaq zemërgjerë? Kështu, ndonëse duket sikur kanë kryer faje të llojit më të padurueshëm, nga ana tjetër kanë vuajtur të këqijat më të tmerrshme; pa guxuar t'i shohin njeriut në fytyrë; pa mundur të shohin diellin me sy të lirë; turpi kudo ua rëndon qepallat dhe i detyron të fshehin kokën! Të zhveshur nga vetëbesimi, ata janë tani në një gjendje më të mjerë se çdo rob, dhe pësojnë çnderimin më të madh; dhe, teksa mendojnë madhësinë e të këqijave të tyre dhe lartësinë e paturpësisë ku u vërsulën, mezi marrin frymë; sepse kanë tërhequr mbi kokën e tyre qortime më të rënda nga të gjithë banorët e botës, se edhe nga ai që duket se u fye.»

9. «Por prapë, o perandor, po të duash, ka një ilaç për plagën dhe një bar për këto të këqija, sado të mëdha qofshin! Shpesh, në të vërtetë, ka ndodhur mes njerëzve të thjeshtë që fyerje të mëdha e të padurueshme janë bërë themel për një dashuri të madhe. Kështu ndodhi edhe me racën tonë njerëzore. Sepse, kur Perëndia e bëri njeriun, e vendosi në Parajsë dhe e mbajti me shumë nder, djalli nuk e duroi dot këtë begati të tij të madhe, e pati zili dhe e dëboi nga ai dinjitet që i qe dhënë. Por Perëndia aq larg qe nga ta braktiste, saqë madje na e hapi Qiellin në vend të Parajsës; dhe, duke vepruar kështu, tregoi njëherësh dashamirësinë e vet dhe e ndëshkoi djallin edhe më rëndë. Kështu bëj edhe ti tani! Demonët kohët e fundit i vunë në punë të gjitha përpjekjet e tyre, që të ta shkulnin nga hiri atë qytet që ishte më i dashuri nga të gjithë. Duke e ditur këtë, pra, kërko çfarë dënimi të duash, por mos na bëj të mërguar nga dashuria jote e mëparshme! Madje, ndonëse është gjë e çuditshme, duhet ta them, tregona tani një mirësi edhe më të madhe se kurrë; dhe shkruaje sërish emrin e këtij qyteti ndër të parët në dashurinë tënde, në qofsh vërtet i etur për t'u hakmarrë mbi demonët që qenë nxitësit e këtyre krimeve! Sepse, po ta shembësh, po ta përmbysësh e po ta rrënosh qytetin, do të bësh pikërisht ato gjëra që ata i kanë dashur prej kohësh. Por, po ta heqësh zemërimin dhe po të pohosh sërish se e do ashtu si më parë, u ke dhënë atyre një goditje vdekjeprurëse. Ke marrë hakmarrjen më të përsosur mbi ta, duke treguar jo vetëm se s'u doli asgjë nga planet e tyre të liga, por se gjithçka doli krejt e kundërta e asaj që deshën. Dhe do të ishe i drejtë po të veproje kështu, dhe po të tregoje mëshirë për një qytet që demonët e patën zili për shkak të dashurisë sate; sepse, po të mos e kishe dashur kaq tepër, ata s'do ta kishin pasur zili në atë shkallë! Kështu, edhe sikur ajo që pohova të jetë e jashtëzakonshme, prapë është e vërtetë se ajo që pësoi qyteti, i detyrohet ty dhe dashurisë sate! Ç'zjarr, ç'shkatërrim aq i hidhur sa ato fjalë që shqiptove në mbrojtje të vetes?»

10. «Ti thua tani se je fyer dhe ke pësuar padrejtësi që s'i ka pësuar kurrë ndonjë perandor. Por, po të duash, o sundimtar shumë i hirshëm, shumë i urtë dhe shumë i përshpirtshëm, kjo përbuzje do të të sjellë një kurorë më të nderuar e më të shkëlqyer se kurora mbretërore që mban! Sepse kjo kurorë është një shfaqje e virtytit tënd princëror, por është edhe një shenjë e bujarisë së atij që ta dha; kurse kurora e endur nga kjo njerëzi e jotja do të jetë krejtësisht vepra jote dhe e urtësisë sate; dhe të gjithë njerëzit do të të admirojnë më pak për hir të këtyre gurëve të çmuar, sesa do të të duartrokasin për epërsinë tënde mbi këtë zemërim. Të hodhën poshtë statujat e tua? E ke në dorë të ngresh sërish të tjera, edhe më të shkëlqyera. Sepse, po t'ua falësh fyerjet atyre që të bënë dëm, dhe po të mos hakmerresh mbi ta, ata do të të ngrenë një statujë, jo në sheshin e qytetit prej bronzi, as prej ari, as të stolisur me gurë të çmuar; por një statujë të veshur me atë rrobë që është më e çmuar se çdo lëndë, me rrobën e njerëzisë dhe të mëshirës së butë! Kështu secili njeri do të të ngrejë brenda shpirtit të vet; dhe do të kesh aq statuja, sa janë njerëzit që banojnë tani, ose do të banojnë më pas, në gjithë botën! Sepse jo vetëm ne, por të gjithë ata që vijnë pas nesh, dhe pasardhësit e tyre, do të dëgjojnë për këto gjëra, dhe do të të admirojnë e do të të duan, sikur ta kishin përjetuar vetë këtë mirësi!»

11. «Dhe, që të tregoj se s'e them këtë për lajka, por se kështu do të jetë me siguri, do të të rrëfej një ngjarje të lashtë, që ta kuptosh se as ushtritë, as armët luftarake, as paraja, as shumica e nënshtetasve, as gjëra të tjera të tilla nuk i bëjnë sundimtarët aq të lavdishëm, sa urtësia e shpirtit dhe butësia. Për Konstandinin e bekuar tregohet se një herë, kur një statujë e tij qe gjuajtur me gurë, dhe shumë veta e nxisnin të ndëshkonte ata që kryen këtë poshtërsi, duke thënë se ia kishin shpërfytyruar gjithë fytyrën duke e goditur me gurë, ai e fërkoi fytyrën me dorë, dhe, duke buzëqeshur butë, tha: ‹Nuk arrij aspak të dalloj ndonjë plagë mbi fytyrën time. Koka duket e shëndoshë, dhe edhe fytyra fare e shëndoshë.› Kështu ata njerëz, të mbytur nga turpi, hoqën dorë nga këshilla e tyre e padrejtë.»

«Këtë thënie, edhe sot e kësaj dite, të gjithë e përsërisin; dhe kalimi i kohës as nuk e ka dobësuar, as nuk e ka shuar kujtimin e një urtësie kaq të lartë. Sa më e lavdishme është një vepër e tillë, se sado trofe lufte! Ngriti shumë përmendore të mëdha, dhe pushtoi shumë fise barbare; por asnjërën prej tyre nuk e kujtojmë tani; kurse kjo thënie përsëritet vazhdimisht, edhe sot e kësaj dite; dhe ata që vijnë pas nesh, si edhe ata që vijnë pas tyre, të gjithë do të dëgjojnë për të. Dhe, në të vërtetë, kjo s'është e vetmja gjë e admirueshme, që do të dëgjojnë për të; por se, kur njerëzit flasin për të, e bëjnë me miratim e me duartrokitje; dhe ata që dëgjojnë për të, e presin po ashtu; dhe s'ka njeri që, pasi e ka dëgjuar, të mundë të rrijë në heshtje, por secili menjëherë brohorit dhe duartroket njeriun që e shqiptoi, dhe lutet që bekime të panumërta t'i takofshin, edhe tani që ka vdekur. Por, në qoftë se mes njerëzve kjo thënie i solli kaq nder, sa kurora do të fitojë përpara Perëndisë mëshirëplotë!»

12. «E ç'nevojë kam të flas për Konstandinin dhe për shembuj njerëzish të tjerë, kur do të ishte me vend të të nxis me arsye më të afërta, të marra nga veprat e tua të lavdërueshme? E kujton se si, jo shumë kohë më parë, kur kjo festë ishte afër, dërgove një letër në çdo anë të botës, duke urdhëruar që të burgosurit të liroheshin dhe fajet e tyre të faleshin. E, sikur kjo të mos mjaftonte për të dëshmuar bujarinë tënde, thoje në letrat e tua: ‹Ah, sikur të ishte e mundur t'i thërrisja e t'i riktheja ata që kanë vdekur, dhe t'i sillja prapa në gjendjen e tyre të mëparshme të jetës!› Kujtoji tani këto fjalë. Ja koha për të thirrur e për të rikthyer të vdekurit, dhe për t'i sjellë prapa në jetën e mëparshme! Sepse këta janë vërtet tashmë të vdekur, qysh para se të shqiptohej vendimi; dhe qyteti tashmë e ka ngritur tendën e tij pikërisht te portat e Hadit! Prandaj ngrije sërish, gjë që mund ta bësh pa para, pa shpenzim, pa humbje kohe a mundimi! Mjafton veç të çelësh buzët, dhe do t'i japësh jetë qytetit që tani dergjet në errësirë. Bëj tani që tash e tutje ai të mbajë një emër që buron nga njerëzidashja jote; sepse s'do t'i detyrohet aq mirësisë së atij që e themeloi së pari, sa do t'i detyrohet vendimit tënd. Dhe kjo është tejet e arsyeshme; sepse ai veç ia dha fillimin dhe iku; kurse ti, kur ai ishte rritur e ishte bërë i madh, dhe kur kishte rënë pas gjithë asaj begatie, do të kesh qenë rindërtuesi i tij. S'do të kishte pasur asgjë aq të mrekullueshme po ta kishe shpëtuar nga rreziku, kur armiqtë e kishin zënë dhe barbarët e kishin pushtuar, sa ka tani që e kursen. Atë, shumë prej perandorëve e kanë bërë shpesh; por, në ndodhtë që vetëm ti ta kryesh këtë, do të jesh i pari që e bën, dhe kjo përtej çdo pritjeje. Dhe e para nga këto vepra të mira, mbrojtja e nënshtetasve të tu, s'është aspak e mrekullueshme a e jashtëzakonshme; por është një nga ato ngjarje që ndodhin vazhdimisht; kurse e dyta, heqja e zemërimit pas durimit të provokimeve të tilla, është diçka që i kalon natyrën njerëzore.»

13. «Mendo se çështja që ke tani për të shqyrtuar nuk ka të bëjë vetëm me këtë qytet, por është një çështje që prek lavdinë tënde; ose, më mirë, një çështje që prek vetë kauzën e krishterimit në përgjithësi. Edhe tani johebrenjtë, dhe hebrenjtë, dhe gjithë perandoria, si edhe barbarët (sepse edhe këta të fundit kanë dëgjuar për këto ngjarje), po të shohin ty me ngulm, dhe presin të shohin ç'vendim do të shqiptosh për këto punë. Dhe, po të shpallësh një vendim njerëzor e të mëshirshëm, të gjithë do ta duartrokasin vendimin, dhe do ta lavdërojnë Perëndinë, dhe do t'i thonë njëri-tjetrit: ‹O qiell! Sa e madhe është fuqia e krishterimit, që frenon e vë fre një njeriu që s'ka të barabartë mbi dhe; një sundimtari, aq të fuqishëm sa të shkatërrojë e të rrënojë çdo gjë; dhe e mëson të jetojë me një urtësi të tillë, që as një njeri i thjeshtë s'do ta kishte treguar! I madh vërtet duhet të jetë Perëndia i të krishterëve, që bën engjëj nga njerëzit, dhe i bën më të lartë se gjithë forca shtrënguese e natyrës sonë!›»

14. «As nuk duhet, me siguri, të ushqesh atë frikë të kotë; as të dëgjosh ata që thonë se qytetet e tjera do të bëhen më të këqija e më përçmuese ndaj pushtetit, po qe se ky qytet mbetet i pandëshkuar. Sepse, po të ishe i paaftë të hakmerreshe, dhe ata, pasi bënë këto gjëra, të të kishin sfiduar me forcë, dhe fuqia në secilën anë të ishte e barabartë, atëherë me mjaft arsye do të mund të ushqeheshin dyshime të tilla. Por, në qoftë se, të tmerruar dhe gjysmë të vdekur nga frika, vrapojnë të hidhen te këmbët e tua përmes meje; dhe çdo ditë s'presin asgjë tjetër veç gropës së therjes, dhe janë zënë me lutje të përbashkëta; duke ngritur sytë nga qielli e duke i thirrur Perëndisë të vijë t'u ndihmojë dhe të përkrahë këtë delegacionin tonë; dhe secili ka lënë porosi për punët e veta, sikur të ishin në frymën e fundit, si mund të jetë një frikë e tillë veçse e tepërt? Po të ishin urdhëruar të vriteshin, s'do të kishin vuajtur aq sa vuajnë tani, teksa kanë jetuar kaq ditë me frikë e drithërimë; dhe, kur afrohet mbrëmja, nuk shpresojnë ta shohin mëngjesin; as, kur vjen dita, nuk shpresojnë ta arrijnë mbrëmjen! Shumë veta, madje, kanë rënë pré e bishave të egra, teksa ndiqnin udhën nëpër vende të shkreta e teksa largoheshin drejt vendesh të pashkelura; dhe jo vetëm burra, por edhe fëmijë të vegjël e gra, të lindur të lirë e me gjendje të mirë; duke u fshehur shumë ditë e net në shpella, në gremina e në birucat e shkretëtirës! Një lloj i ri robërie i ka rënë vërtet qytetit. Ndonëse ndërtesat e muret rrinë në këmbë, ata pësojnë fatkeqësi më të rënda se kur qytetet u janë vënë flakës! Ndonëse s'ka asnjë armik barbar të pranishëm, ndonëse s'shfaqet asnjë armik, ata janë në gjendje më të mjerë se sikur të ishin zënë vërtet; dhe veç fëshfërima e një gjetheje i tremb të gjithë çdo ditë! Dhe këto janë gjëra që i di gjithkush; kështu që, sikur të gjithë njerëzit ta kishin parë qytetin të rrënuar për tokë, s'do të kishin marrë një mësim të tillë maturie, sa duke dëgjuar për fatkeqësitë që i kanë rënë tani. Mos mendo, pra, se qytetet e tjera do të bëhen më të këqija në të ardhmen! As sikur t'i kishe përmbysur qytetet e tjera, s'do t'i kishe ndrequr aq me efekt, sa tani, me këtë ankth për fatin e tyre, duke i ndëshkuar më rëndë se me çdo dënim!»

15. «Mos e ço, pra, këtë fatkeqësi më tej; por lëri tash e tutje të marrin frymë sërish. Sepse të ndëshkosh fajtorët dhe të kërkosh dënimin për këto vepra, do të ishte e lehtë dhe e hapur për cilindo; kurse të kursesh ata që të kanë fyer, dhe të falësh ata që kanë kryer faje të padenja për falje, është një vepër që vetëm një a dy veta janë të zotët ta bëjnë; e sidomos kur ai që është çnderuar është perandori. Është punë e lehtë të vësh qytetin nën zgjedhën e frikës; por t'i bësh të gjithë nënshtetas që të duan; t'i bindësh të mbahen me dashamirësi ndaj qeverisjes sate; dhe të ngrenë jo vetëm lutjet e tyre të përbashkëta, por edhe ato vetjaket për perandorinë tënde, është punë e vështirë. Një monark mund të harxhojë thesaret e tij, ose të vërë në lëvizje ushtri të panumërta, ose të bëjë ç'të dojë, e prapë s'do të mundej t'i tërhiqte ndaj vetes zemrat e kaq njerëzve, sa mund të bëhet tani fare lehtë. Sepse ata që janë trajtuar me mirësi, dhe ata që dëgjojnë për të, do të mbahen me dashamirësi ndaj teje, njësoj si vetë përfituesit e së mirës. Sa para, sa mundime nuk do të kishe harxhuar për të fituar për vete gjithë botën në një kohë të shkurtër; dhe për të mundur t'i bindësh të gjithë ata njerëz që janë tani gjallë, si edhe gjithë brezat e ardhshëm, që të thërrasin mbi kokën tënde po ato bekime që i luten për fëmijët e tyre! Dhe, në qoftë se do të marrësh një shpërblim të tillë prej njerëzve, sa më i madh do të jetë ai që do të kesh prej Perëndisë! Dhe kjo, jo vetëm nga ngjarjet që po ndodhin tani, por edhe nga ato vepra të mira që do të kryhen prej të tjerëve në kohët që vijnë. Sepse, po të ndodhë ndonjëherë që të ngjasë një ngjarje e ngjashme me atë që sapo ndodhi (larg qoftë!), dhe ndonjë prej atyre që janë çnderuar të mendojë atëherë të marrë masa kundër trazovaçëve, butësia dhe urtësia jote morale do t'u hyjnë në punë në vend të çdo mësimi e këshille tjetër; dhe ata do të skuqen e do të turpërohen, që, me një shembull të tillë urtësie para syve, të dukeshin më poshtë. Kështu, në këtë mënyrë do të jesh mësues për gjithë brezat që vijnë; dhe do ta marrësh çmimin mes tyre, edhe sikur ata të arrijnë majën më të lartë të urtësisë morale! Sepse s'është e njëjta gjë të japësh vetë shembullin e parë të një butësie të tillë, dhe të imitosh, duke shikuar të tjerët, veprat e mira që kanë bërë ata. Për këtë arsye, çfarëdo njerëzidashjeje a butësie që të tregojnë ata që vijnë pas teje, ti do ta gëzosh shpërblimin bashkë me ta; sepse ai që jep rrënjën, duhet të quhet burimi i fruteve. Prandaj askush s'mund të ndajë tani me ty shpërblimin që do të vijë pas bujarisë sate, sepse vepra e mirë ka qenë krejtësisht e jotja. Por ti do të ndash shpërblimin e të gjithë atyre që do të vijnë pas, po qe se del ndonjë i tillë; dhe do ta kesh në dorë të kesh një pjesë të barabartë në meritën e veprës së mirë bashkë me ta, dhe të marrësh një pjesë aq të madhe sa kanë mësuesit me nxënësit. Dhe, po të mos vijë në jetë asnjë njeri i tillë, lëvdata e duartrokitja do të grumbullohen për ty përgjatë çdo epoke.»

16. «Sepse mendo ç'do të thotë për gjithë brezat që vijnë të dëgjojnë të rrëfehet se, kur një qytet kaq i madh ishte bërë i denjë për ndëshkim e hakmarrje, kur të gjithë ishin të tmerruar, kur gjeneralët, gjykatësit dhe magjistratët e tij ishin të gjithë të llahtarisur e të shastisur, dhe s'guxonin të nxirrnin një fjalë në emër të popullit të mjerë, një plak i vetëm, i veshur me priftërinë e Perëndisë, erdhi dhe e preku zemrën e monarkut vetëm me pamjen e me bisedën e tij; dhe se hirin që s'ia dha asnjë nënshtetasi tjetër, ia fali këtij plaku të vetëm, i nxitur nga nderimi për ligjet e Perëndisë! Sepse pikërisht në këtë, o perandor, që unë u dërgova këtu për këtë delegacion, qyteti të ka bërë një nder jo të vogël; sepse kështu kanë shqiptuar për ty gjykimin më të mirë e më të nderuar, që është se ti i respekton priftërinjtë e Perëndisë, sado të parëndësishëm qofshin, më shumë se çdo detyrë të vënë nën pushtetin tënd!»

17. «Por tani nuk kam ardhur vetëm nga këta, por më tepër nga Ai që është Zoti i përbashkët i engjëjve dhe i njerëzve, për t'i drejtuar këto fjalë shpirtit tënd shumë të mëshirshëm e shumë të butë: ‹Në qoftë se ua falni njerëzve fajet e tyre, edhe Ati juaj qiellor do t'jua falë juve fajet tuaja.› Kujto, pra, atë Ditë kur të gjithë do të japim llogari për veprat tona! Mendo se, po të kesh mëkatuar në ndonjë gjë, do të mund t'i fshish të gjitha fajet me këtë vendim e me këtë përcaktim, dhe kjo pa vështirësi e pa mund. Disa, kur shkojnë si të deleguar, sjellin ar e argjend dhe dhurata të tjera të atij lloji. Por unë kam ardhur para pranisë sate mbretërore me ligjet e shenjta; dhe në vend të çdo dhurate tjetër, të paraqes këto; dhe të nxis të imitosh Zotin tënd, që, ndonëse fyhet përditë prej nesh, pareshtur u shpërndan bekimet e tij të gjithëve! Dhe mos i turbullo shpresat tona, as mos i prish premtimet tona. Sepse dua veç të kuptosh se, po të jetë vendimi yt të pajtohesh, dhe t'i kthesh qytetit mirësinë tënde të mëparshme, dhe ta heqësh këtë pakënaqësi të drejtë, do të kthehem me shumë siguri. Por, po të vendosësh ta flakësh qytetin, jo vetëm që s'do të kthehem më kurrë tek ai, as s'do ta shoh më dheun e tij, por tash e tutje do ta mohoj krejt, dhe do të bëhem qytetar i ndonjë qyteti tjetër; sepse larg qoftë që unë t'i përkas ndonjëherë atij vendi, të cilit ti, më i buti dhe më i mëshirshmi i të gjithë njerëzve, i mohon paqen e pajtimin!»

18. Pasi tha këto e shumë të tjera me të njëjtin kuptim, ai e mundi perandorin aq shumë, sa ndodhi po ajo gjë që i ndodhi një herë Josifit. Sepse, ashtu si ai, kur pa vëllezërit e tij, dëshironte të derdhte lot, por e përmbajti ndjenjën, që të mos e prishte rolin që po luante; po ashtu edhe perandori qau me mendje, por s'e la të dukej, për hir të atyre që ishin të pranishëm. Megjithatë, s'mundi ta fshihte ndjenjën në fund të bisedës; por e tradhtoi veten, ndonëse kundër dëshirës. Sepse, pasi mbaroi kjo fjalë, s'duheshin më fjalë të tjera, por ai shqiptoi vetëm një mendim, që i solli shumë më tepër nder se kurora. E cili qe ai? «Si mund të jetë», tha, «ndonjë gjë e mrekullueshme a e madhe, që ne të heqim zemërimin tonë kundër atyre që na kanë çnderuar, ne, që vetë s'jemi veçse njerëz, kur Zoti i gjithësisë, që erdhi ashtu si erdhi mbi dhe, dhe u bë shërbëtor për ne, dhe u kryqëzua nga ata që kishin provuar mirësinë e tij, iu lut Atit për kryqëzuesit e tij, duke thënë: ‹Falua atyre, sepse s'dinë se ç'bëjnë›? Ç'çudi, pra, në qoftë se edhe ne të falim bashkëshërbëtorët tanë!» Dhe se këto fjalë s'ishin shtirje, e provoi gjithçka që pasoi. Dhe jo më pak ajo rrethanë e veçantë që po e përmend tani; sepse këtë priftin tonë, ndonëse do të kishte dashur ta mbante atje e ta kremtonte festën bashkë me veten, ai e nxiti, kundër asaj që do të kishte dëshiruar, të vinte në punë çdo shpejtësi e zell, që t'u paraqitej bashkëqytetarëve të tij. «E di», tha, «se shpirtrat e tyre janë ende të turbulluar; dhe se kanë mbetur shumë gjurmë të fatkeqësisë. Shko, jepu ngushëllim! Po ta shohin timonierin, s'do ta kujtojnë më stuhinë që ka kaluar; por çdo kujtim i këtyre ngjarjeve të trishta do të fshihet!» Dhe, kur Prifti ngulmoi, duke iu lutur t'i dërgonte të birin, ai, duke dashur të jepte provën më bindëse se e kishte fshirë krejt nga shpirti çdo ndjenjë zemërimi, u përgjigj: «Lutu që këto pengesa të hiqen nga mesi; që këtyre luftërave t'u jepet fund; e atëherë do të vij me siguri vetë.»

19. Ç'mund të ishte më i butë se një shpirt i tillë? Le të turpërohen tashmë johebrenjtë; ose, më mirë, në vend që të turpërohen, le të mësohen; dhe, duke lënë gabimin e tyre të lindur, le të kthehen te forca e krishterimit, pasi të kenë mësuar ç'është jeta jonë e krishterë, nga shembulli i perandorit dhe i Priftit! Sepse perandori ynë shumë i përshpirtshëm nuk u ndal me kaq; por, kur peshkopi kishte lënë qytetin e kishte kaluar detin, dërgoi atje edhe disa njerëz, tejet i kujdesshëm e i përpiktë të mos lejohej asnjë humbje kohe, që qyteti të mos privohej kështu nga gjysma e gëzimit të vet, ndërsa peshkopi po e kremtonte festën jashtë mureve të tij. Ku është ati zemërbutë që do të ishte marrë kaq shumë me punët e atyre që e kishin fyer? Por duhet të përmend edhe një rrethanë tjetër që i shkon për lavdi njeriut të drejtë. Sepse, kur e kreu këtë, nuk u përpoq, siç do të bënte ndoshta ndonjë tjetër që do t'i pëlqente lavdia, t'i dorëzonte vetë ato letra që do të na çlironin nga gjendja e dëshpërimit ku ndodheshim; por, meqë po udhëtonte tepër ngadalë për këtë, e pa të udhës të dërgonte para një njeri tjetër në vend të vet, një prej atyre që ishin të zotë në kalërim, që të sillte lajmin e mirë për qytetin; që trishtimi i tij të mos zgjatej nga ngadalësia e ardhjes së Priftit. Sepse e vetmja gjë që ai e dëshironte me zjarr ishte kjo: jo që të vinte vetë, duke sjellë ato lajme të mbara, kaq plot me gjithçka të gëzueshme, por që vendi ynë sa më shpejt të merrte frymë lirisht sërish.

20. Prandaj, atë që bëtë ju atëherë, kur e zbukuruat sheshin me kurora; kur ndeztët kandila, shtruat shtretër me gjethe të njoma para dyqaneve, dhe mbajtët festë të madhe, sikur qyteti sapo të kishte ardhur në jetë, këtë bëjeni, ndonëse në një mënyrë tjetër, në çdo kohë: duke u kurorëzuar jo me lule, por me virtyt; duke ndezur në shpirtrat tuaj dritën që vjen nga veprat e mira; duke u gëzuar me një gëzim shpirtëror. Dhe le të mos lëmë kurrë pa e falënderuar Perëndinë vazhdimisht për të gjitha këto, jo vetëm se na çliroi nga këto fatkeqësi, por edhe se lejoi që ato të ndodhnin; dhe le ta pranojmë mirësinë e tij të bollshme! Sepse me të dyja këto e stolisi qytetin tonë. Tani të gjitha këto, sipas fjalës profetike: «Tregojuani bijve tuaj; dhe bijtë tuaj le t'ua tregojnë bijve të tyre; dhe bijtë e tyre një brezi tjetër.» Kështu që të gjithë ata që do të vijnë më pas, deri në mbarim të botës, kur të mësojnë këtë vepër të dashamirësisë së Perëndisë ndaj qytetit, të na quajnë të lumtur, që gëzuam një hir të tillë; të mrekullohen para sundimtarit tonë, që e ngriti qytetin kur po binte kaq rëndë; dhe të përfitojnë vetë, të nxitur drejt përshpirtërisë nga gjithçka që ka ndodhur! Sepse historia e asaj që na ndodhi së fundmi do të ketë fuqi të sjellë dobi jo vetëm për ne, po ta kujtojmë vazhdimisht, por edhe për ata që do të vijnë pas nesh. Pra, pasi t'i kemi shqyrtuar të gjitha këto, le ta falënderojmë përherë Perëndinë që e do njeriun; jo vetëm për çlirimin tonë nga këto të këqija të llahtarshme, por edhe se u lejua që ato të na binin përsipër, duke e mësuar këtë nga Shkrimet Hyjnore, si edhe nga ngjarjet e fundit që na kanë ndodhur; se Ai gjithnjë i rregullon të gjitha për të mirën tonë, me atë dashamirësi që është vetia e tij, të cilën Perëndia dhëntë që ta gëzojmë vazhdimisht, e kështu të fitojmë mbretërinë e qiellit, në Krishtin Jisu, Zotin tonë; të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti në jetë të jetëve. Amin.