«Toka ishte e padukshme dhe e papërfunduar»

1. Në ato pak fjalë që na zunë këtë mëngjes, gjetëm një thellësi mendimi aq të madhe, sa e humbim shpresën se mund të depërtojmë më tej. Në qoftë se i tillë është oborri i parmë i shenjtërores, në qoftë se portiku i tempullit është kaq madhështor e i shkëlqyer, në qoftë se shkëlqimi i bukurisë së tij ua verbon kështu sytë e shpirtit, ç'do të jetë atëherë më e shenjta e të shenjtave? Kush do të guxojë të përpiqet të hyjë në faltoren më të brendshme? Kush do t'i vështrojë fshehtësitë? Ta këqyrësh është vërtet e ndaluar për ne, dhe fjala s'ka fuqi të shprehë atë që mendja e rrok. Megjithatë, meqë ka shpërblime, madje fort të dëshirueshme, që Gjykatësi i drejtë i ruan qoftë edhe vetëm për synimin për të bërë mirë, le të mos ngurrojmë të vazhdojmë kërkimet tona. Ndonëse mund të mos e arrijmë të vërtetën, po të mos shmangemi, me ndihmën e Frymës, nga kuptimi i Shkrimit të Shenjtë, s'do të meritojmë të hidhemi tej, dhe, me ndihmën e hirit, do të japim ndihmesë në ndërtimin e Kishës së Perëndisë.

«Toka», thotë Shkrimi i Shenjtë, «ishte e padukshme dhe e papërfunduar». Qiejt dhe toka u krijuan pa dallim. Si vjen atëherë që qiejt janë të përsosur, ndërsa toka është ende pa formë dhe e papërfunduar? Me një fjalë, cila ishte gjendja e papërfunduar e tokës? Dhe për ç'arsye ishte e padukshme? Pjelloria e tokës është përfundimi i saj i përsosur: rritja e çdo lloj bime, mbirja e pemëve të larta, pjellore e shterpe, aromat e ëmbla dhe ngjyrat e hijshme të luleve, dhe gjithçka që, pak më vonë, me zërin e Perëndisë, doli nga toka për ta stolisur atë, Nënën e tyre të përbotshme. Meqë asgjë nga këto s'ekzistonte ende, Shkrimi me të drejtë e quan tokën «pa formë». Mund të thoshim edhe për qiejt se ishin ende të papërsosur dhe s'kishin marrë stolinë e tyre të natyrshme, sepse atëherë s'shkëlqenin me lavdinë e diellit e të hënës dhe s'ishin kurorëzuar nga koret e yjeve. Këta trupa s'ishin krijuar ende. Kështu, s'do të largohesh nga e vërteta po të thuash se edhe qiejt ishin «pa formë». Toka ishte e padukshme për dy arsye: ndoshta ngaqë njeriu, shikuesi, s'ekzistonte ende, ose ngaqë, e zhytur nën ujërat që mbulonin sipërfaqen, s'mund të shihej, sepse ujërat s'ishin mbledhur ende në vendet e tyre, ku Perëndia i grumbulloi më pas dhe u dha emrin dete. Ç'është e padukshme? Së pari, ajo që syri ynë prej mishi s'mund ta kapë, mendja jonë, për shembull; pastaj ajo që, e dukshme nga natyra, fshihet prej ndonjë trupi që e mbulon, si hekuri në thellësitë e dheut. Pikërisht në këtë kuptim, ngaqë ishte fshehur nën ujërat, toka ishte ende e padukshme. Megjithatë, meqë drita s'ekzistonte ende dhe toka dergjej në errësirë për shkak të errësimit të ajrit sipër saj, s'duhet të na çudisë që për këtë arsye Shkrimi e quan «të padukshme».

2. Por prishësit e së vërtetës, të cilët, të paaftë t'ia nënshtrojnë arsyen e tyre Shkrimit të Shenjtë, e shtrembërojnë sipas dëshirës kuptimin e Shkrimeve të Shenjta, pretendojnë se këto fjalë nënkuptojnë lëndën. Sepse është lënda, thonë ata, që nga natyra e vet është pa formë dhe e padukshme, e cila, sipas kushteve të qenies së saj, është pa cilësi, pa formë e pa figurë. Mjeshtri, duke ia nënshtruar punës së urtësisë së Vet, e veshi me formë, e rregulloi, dhe kështu i dha qenie botës së dukshme.

Nëse lënda është e pakrijuar, ajo pretendon të njëjtat nderime si Perëndia, sepse do të ishte në një radhë me Të. A s'është ky kulmi i ligësisë, që një shëmti e skajshme, pa cilësi, pa formë e trajtë, një shëmtim pa asnjë formësim (po të përdorim shprehjen e tyre), të gëzojë të njëjtat privilegje me Atë që është vetë urtësia, fuqia dhe bukuria, Krijuesin e Demiurgun e gjithësisë? Kjo s'është e gjitha. Nëse lënda është aq e madhe sa të mund të punohet nga gjithë urtësia e Perëndisë, atëherë do ta ngrinte, në një farë mënyre, hipostazën e vet në barazi me fuqinë e paarritshme të Perëndisë, sepse do të ishte në gjendje të maste vetë gjithë shtrirjen e mendjes hyjnore. Në qoftë se s'i del për veprat e Perëndisë, atëherë biem në një blasfemi më të pakuptimtë, sepse e dënojmë Perëndinë se s'mund t'i mbarojë veprat e Veta për mungesë lënde. Varfëria e natyrës njerëzore i ka mashtruar këta arsyetues. Çdo zanat i yni ushtrohet mbi një lëndë të veçantë: zanati i farkëtarit mbi hekur, ai i marangozit mbi dru. Në të gjitha ka lëndën, formën dhe veprën që del nga forma. Lënda merret nga jashtë, zanati jep formën, dhe vepra përbëhet njëkohësisht nga forma dhe nga lënda.

E tillë është ideja që ata krijojnë për veten rreth veprës hyjnore. Forma e botës i detyrohet urtësisë së Mjeshtrit të epërm; lënda i erdhi Krijuesit nga jashtë; dhe kështu bota del nga një origjinë e dyfishtë. Nga jashtë ka marrë lëndën dhe qenien e vet, e nga Perëndia formën dhe figurën. Kështu arrijnë të mohojnë se Perëndia i fuqishëm ka kryesuar në formimin e gjithësisë, dhe pretendojnë se Ai vetëm ka sjellë një ndihmesë kurorëzuese në një vepër të përbashkët, se ka dhënë vetëm një pjesë të vogël në lindjen e gjërave: për shkak të poshtërsisë së arsyetimeve të tyre, s'janë të zotët të ngrenë vështrimin drejt lartësisë së së vërtetës. Këtu poshtë, zanatet vijnë pas lëndës, të futura në jetë nga nevoja e domosdoshme për to. Leshi ekzistonte para se endja ta bënte të plotësonte një nga mangësitë e natyrës. Druri ekzistonte para se marangozia ta merrte në dorë dhe ta shndërronte çdo ditë për të plotësuar nevoja të reja, e të na tregonte gjithë dobitë që rrjedhin prej tij, duke i dhënë rremin lundërtarit, lopatën e drithit bujkut, heshtën ushtarit. Por Perëndia, para se të ekzistonin gjithë ato gjëra që tani na tërheqin vëmendjen, pasi mendoi gjatë me Veten, vendosi të sillte në qenie kohën që s'kishte qenie. Pastaj e përfytyroi botën ashtu si duhej të ishte dhe krijoi lëndën në përputhje me formën që deshi t'i jepte. U caktoi qiejve natyrën e përshtatur për qiejt, dhe i dha tokës një qenie në pajtim me formën e saj. Formoi, si deshi, zjarrin, ajrin dhe ujin, dhe i dha secilit qenien që kërkonte qëllimi i ekzistencës së tij. Së fundi, i lidhi të gjitha pjesët e ndryshme të gjithësisë me nyje ngjitjeje të pazgjidhshme, dhe vendosi midis tyre një përbashkësi e harmoni kaq të përsosur, sa më të largëtat, përkundër largësisë së tyre, dukeshin të bashkuara në një bashkëndjesi të përbotshme. Le të heqin dorë, pra, ata njerëz nga përfytyrimet e tyre përrallore, të cilët, përkundër dobësisë së argumentit të tyre, pretendojnë të masin një fuqi po aq të pakapshme për arsyen e njeriut sa edhe të pashprehshme nga zëri i tij.

3. Perëndia krijoi qiejt dhe dheun, por jo vetëm gjysmën: Ai krijoi tërë qiejt dhe tërë tokën, duke krijuar qenien bashkë me formën. Sepse Ai s'është shpikës formash, por Krijues i vetë qenies së gjërave. Le të na thonë më tej se si fuqia vepruese e Perëndisë mund të përballej me natyrën pësore të lëndës, kur kjo e dyta jep lëndën pa formë, e para zotëron dijen e formës pa lëndë, e të dyja kanë nevojë për njëra-tjetrën: Krijuesi për të treguar zanatin e Vet, lënda për të pushuar së qeni pa formë dhe për të marrë një formë. Por le të ndalemi këtu dhe të kthehemi te tema jonë.

«Toka ishte e padukshme dhe e papërfunduar». Kur tha «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe dheun», shkrimtari i shenjtë kaloi në heshtje shumë gjëra, ujin, ajrin, zjarrin dhe rrjedhojat e tyre, të cilat, ndonëse në të vërtetë përbëjnë plotësimin e vërtetë të botës, pa dyshim u bënë njëkohësisht me gjithësinë. Me këtë heshtje, rrëfimi kërkon të stërvitë veprimtarinë e mendjes sonë, duke i dhënë një pikënisje të dobët, për ta shtyrë drejt zbulimit të së vërtetës. Kështu, s'na thuhet për krijimin e ujit; por, meqë na thuhet se toka ishte e padukshme, pyet veten ç'mund ta kishte mbuluar dhe ta pengonte të shihej. Zjarri s'do të mund ta fshihte. Zjarri ndriçon gjithçka rreth tij dhe përhap dritë e jo errësirë. As ajri s'ishte ai që e mbështillte tokën. Ajri për nga natyra është pak i dendur dhe i tejdukshëm. Ai pranon çdo lloj sendi të dukshëm dhe ua përcjell shikuesve. Mbetet vetëm një hamendje: ajo që pluskonte mbi sipërfaqen e tokës ishte uji, qenia e rrjedhshme që s'ishte mbyllur ende në vendin e vet. Kështu, toka nuk ishte vetëm e padukshme, por edhe e papërfunduar. Edhe sot, lagështia e tepërt është pengesë për pjellorinë e tokës. I njëjti shkak njëherësh e pengon të shihet dhe të jetë e plotë, sepse stolia e mirëfilltë dhe e natyrshme e tokës është plotësimi i saj: gruri që valëzon nëpër lugina, livadhet e blerta plot bar dhe të pasura me lule shumëngjyrëshe, lëndinat pjellore dhe majat e kodrave të hijezuara nga pyjet. Nga gjithë kjo ende s'ishte prodhuar asgjë; toka ishte në dhembjet e lindjes me to, në sajë të fuqisë që kishte marrë prej Krijuesit. Por ajo priste kohën e caktuar dhe urdhrin hyjnor për të pjellë.

4. «Errësira ishte mbi faqen e humnerës». Një burim i ri për përralla dhe përfytyrime tejet të paperëndishme, po të shtrembërosh kuptimin e këtyre fjalëve sipas trilleve të tua. Me «errësirë» këta njerëz të ligj nuk kuptojnë atë që në të vërtetë do të thotë: ajrin e pandriçuar, hijen që lind nga ndërhyrja e një trupi, ose, më në fund, një vend që për ndonjë arsye është lënë pa dritë. Për ta, «errësira» është një fuqi e keqe, ose, thënë më saktë, vetë e keqja e personifikuar, që e ka origjinën në vetvete, në kundërshtim dhe në luftë të përhershme me mirësinë e Perëndisë. Në qoftë se Perëndia është dritë, thonë ata, atëherë pa dyshim fuqia që lufton kundër Tij duhet të jetë errësirë, një «errësirë» që s'ia detyron qenien një origjine të huaj, por një e keqe që ekziston më vete. «Errësira» është armikja e shpirtrave, shkaku i parë i vdekjes, kundërshtarja e virtytit. Fjalët e Profetit, thonë ata në gabimin e tyre, tregojnë se ajo ekziston dhe se s'buron nga Perëndia. Nga kjo, ç'dogma të shtrembra e të paperëndishme janë përfytyruar! Ç'ujqër të tmerrshëm, që shqyejnë grigjën e Zotit, kanë dalë nga këto fjalë për t'u sulur mbi shpirtrat! A s'është pikërisht prej andej që kanë dalë markionitët e valentinianët, dhe herezia e neveritshme e manikenjve, të cilën, pa gabuar shumë, mund ta quash kalbësirën e kishave.

O njeri, përse largohesh kështu nga e vërteta dhe përfytyron për veten atë që do të të sjellë humbjen? Fjala është e thjeshtë dhe brenda kuptimit të të gjithëve. «Toka ishte e padukshme». Përse? Sepse «humnera» ishte shtrirë mbi sipërfaqen e saj. Ç'është «humnera»? Një masë ujërash tepër e thellë. Por ne e dimë se përmes ujit të kthjellët e të tejdukshëm mund të shohim shumë trupa. Si vjen atëherë që asnjë pjesë e tokës nuk dukej përmes ujit? Sepse ajri që e rrethonte ishte ende pa dritë dhe në errësirë. Rrezet e diellit, duke depërtuar në ujë, shpesh na lejojnë të shohim guralecët që shtrojnë shtratin e lumit; por në një natë të errët është e pamundur që shikimi ynë të depërtojë nën ujë. Kështu, këto fjalë, «toka ishte e padukshme», shpjegohen nga ato që vijnë pas: «humnera» e mbulonte dhe vetë ishte në errësirë. Prandaj humnera s'është një shumësi fuqish armiqësore, siç është përfytyruar; as «errësira» një fuqi sunduese e keqe, në armiqësi me të mirën. Në të vërtetë, dy parime rivale me fuqi të barabartë, po të përleshen pareshtur në një luftë sulmesh të ndërsjella, do të përfundojnë në vetëshkatërrim. Por po të mbizotëronte njëri, do ta zhbënte krejtësisht të mundurin. Kështu, të ruash baraspeshën në përleshjen mes së mirës dhe së keqes do të thotë t'i paraqitësh si të përfshira në një luftë pa fund e në shkatërrim të pareshtur, ku kundërshtarët janë njëkohësisht mundës e të mundur. Nëse e mira është më e forta, ç'e pengon që e keqja të zhbëhet krejtësisht? Por po të ishte kështu, gjë të cilën vetëm ta thuash është e paperëndishme, pyes veten si nuk i zë tmerri që kanë përfytyruar blasfemi kaq të neveritshme.

Po aq e paperëndishme është të thuash se e keqja e ka origjinën nga Perëndia, sepse e kundërta s'mund të burojë nga e kundërta e vet. Jeta nuk lind vdekjen; errësira s'është origjina e dritës; sëmundja s'është krijuesja e shëndetit. Në ndryshimet e gjendjeve ka kalime nga një gjendje në të kundërtën; por në lindje çdo qenie del nga e ngjashmja e vet, e jo nga e kundërta. Nëse pra e keqja s'është as e pakrijuar, as e krijuar nga Perëndia, prej nga vjen natyra e saj? Se e keqja ekziston, askush që rron në botë s'do ta mohojë. Ç'të themi atëherë? E keqja s'është një qenie e gjallë e frymëzuar; është gjendja e shpirtit e kundërt me virtytin, që zhvillohet te të shkujdesurit për shkak se largohen nga e mira.

5. Mos dil, pra, jashtë vetes për të kërkuar të keqen, dhe mos përfytyro se ka një natyrë fillestare të ligësisë. Secili prej nesh, le ta pranojmë, është vetë autori i parë i vesit të vet. Ndër ngjarjet e zakonshme të jetës, disa vijnë natyrshëm, si pleqëria dhe sëmundja; të tjera nga rastësia, si të papriturat, origjina e të cilave është jashtë nesh, shpesh të trishtueshme, ndonjëherë të lumtura, si për shembull gjetja e një thesari kur hap një pus, ose ndeshja me një qen të tërbuar kur shkon në treg. Të tjera varen nga ne vetë: si të sundosh pasionet, ose të mos u vësh fre kënaqësive; të jesh zot i zemërimit tënd, ose të ngresh dorë kundër atij që të ngacmon; të thuash të vërtetën, ose të gënjesh; të kesh një natyrë të ëmbël e të matur, ose të jesh i egër, i fryrë dhe i ngritur nga krenaria. Këtu ti je zot i veprimeve të tua. Mos e kërko shkakun udhëheqës jashtë vetes, por prano se e keqja, e quajtur me të drejtë e tillë, s'ka origjinë tjetër veç rënieve tona të vullnetshme. Po të ishte e pavullnetshme dhe të mos varej nga ne, ligjet s'do të kishin kaq tmerr për fajtorët, dhe gjykatat s'do të ishin kaq të pamëshirshme kur dënojnë të mjerët sipas masës së krimeve të tyre. Por mjaft për të keqen e quajtur me të drejtë e tillë. Sëmundja, varfëria, paemërsia, vdekja, në fund fare gjithë mundimet njerëzore, s'duhen radhitur ndër të këqija, sepse as të kundërtat e tyre s'i numërojmë ndër të mirat më të mëdha. Ndër këto mundime, disa janë rrjedhojë e natyrës, të tjera dukshëm i kanë sjellë shumëkujt dobi. Le të heshtim, pra, për një çast rreth këtyre metaforave e alegorive, dhe, duke ndjekur thjesht, pa kureshtje të kotë, fjalët e Shkrimit të Shenjtë, le të marrim nga errësira kuptimin që na jep.

Por arsyeja pyet: a u krijua errësira bashkë me botën? A është më e vjetër se drita? Përse, përkundër ulësisë së saj, i ka prirë asaj? Errësira, përgjigjemi, s'ekzistonte në qenie; është një gjendje që lind në ajër nga tërheqja e dritës. Cila është atëherë ajo dritë që u zhduk papritur nga bota, kështu që errësira të mbulonte faqen e humnerës? Po të kishte ekzistuar ndonjë gjë para formimit të kësaj bote të ndijshme e të prishshme, pa dyshim që do të kishte qenë në dritë. Radhët e engjëjve, ushtritë qiellore, gjithë natyrat mendore, të emërtuara a të paemërtuara, gjithë frymët shërbyese, s'jetonin në errësirë, por gëzonin një gjendje të përshtatshme për ta, në dritë e në gëzim shpirtëror.

Askush s'do ta kundërshtojë këtë, aq më pak ai që pret dritën qiellore si një nga shpërblimet e premtuara për virtytin, dritën që, siç thotë Solomoni, është përherë dritë për të drejtët, dritën që e bëri Apostullin të thoshte: «Duke e falënderuar Atin, që na bëri të denjë të bëhemi pjesëtarë të trashëgimisë së shenjtorëve në dritë». Së fundi, po të dërgohen të dënuarit në errësirën e jashtme, kuptohet se ata që bëhen të denjë për miratimin e Perëndisë prehen në dritën qiellore. Kur pra, sipas urdhrit të Perëndisë, u shfaq qielli, duke mbështjellë gjithçka që përfshinte rrethi i tij, një trup i gjerë e i pandërprerë që ndante gjërat e jashtme nga ato që mbyllte brenda, detyrimisht e mbajti hapësirën e brendshme në errësirë, ngaqë s'kishte lidhje me dritën e jashtme. Vërtet, tri gjëra duhen për të formuar një hije: drita, një trup dhe një vend i errët. Hija e qiellit formon errësirën e botës. Kuptoje, të lutem, ç'dua të them, me një shembull të thjeshtë: ngri për vete në mesditë një tendë prej ndonjë lënde të dendur e të padepërtueshme, dhe mbyllu në të, në një errësirë të papritur. Merre me mend se errësira e parë ishte e tillë: nuk qëndronte drejtpërdrejt më vete, por vinte nga disa shkaqe të jashtme. Në qoftë se thuhet se ajo pushonte mbi humnerën, kjo ndodh sepse skaji i ajrit prek natyrshëm sipërfaqen e trupave; dhe, meqë atëherë uji mbulonte gjithçka, jemi të detyruar të themi se errësira ishte mbi faqen e humnerës.

6. «Dhe Fryma e Perëndisë sillej mbi faqen e ujërave». A do të thotë kjo frymë përhapja e ajrit? Shkrimtari i shenjtë kërkon të të numërojë elementet e botës, të të thotë se Perëndia krijoi qiejt, tokën, ujin dhe ajrin, dhe se ky i fundit tashmë ishte përhapur e vihej në lëvizje; ose, më mirë, ajo që është më e vërtetë dhe e vërtetuar nga autoriteti i të lashtëve: me «Frymën e Perëndisë» ai nënkupton Frymën e Shenjtë. Ky është, siç është vënë re, emri i veçantë, emri mbi të gjithë të tjerët që Shkrimi kënaqet t'ia japë Frymës së Shenjtë; dhe përherë me «frymën e Perëndisë» nënkuptohet Fryma e Shenjtë, Fryma që e plotëson Trininë hyjnore e të bekuar. Prandaj do ta shohësh më të udhës ta marrësh në këtë kuptim. Si lëvizte, atëherë, Fryma e Perëndisë mbi ujërat? Shpjegimi që po të jap nuk është imi, por i një siriani, i cili ishte po aq i paditur në urtësinë e kësaj bote sa i thelluar në njohjen e së Vërtetës. Ai thoshte, pra, se fjala siriake ishte më shprehëse dhe se, duke qenë më e afërt me termin hebraik, i afrohej më shumë kuptimit të Shkrimit. Ky është kuptimi i fjalës: me «sillej», thotë ai, sirianët kuptojnë se ajo e ngrohte me përkujdesje natyrën e ujërave, ashtu si sheh një zog që mbulon vezët me trupin e vet dhe u jep fuqi jetësore nga ngrohtësia e tij. I tillë është, sa më afër që mundet, kuptimi i këtyre fjalëve, «Fryma sillej»: le të kuptojmë, domethënë, se ajo e përgatiste natyrën e ujit që të prodhonte qenie të gjalla; provë e mjaftueshme për ata që pyesin nëse Fryma e Shenjtë mori pjesë vepruese në krijimin e botës.

7. «Dhe Perëndia tha: U bëftë dritë». Fjala e parë e Perëndisë krijoi natyrën e dritës: zhduku errësirën, shpërndau zymtësinë, ndriçoi botën dhe u dha njëherësh të gjitha qenieve një pamje të ëmbël e të hijshme. Qiejt, të mbështjellë deri atëherë në errësirë, u shfaqën me atë bukuri që ua paraqesin ende sot syve tanë. Ajri u ndriçua, ose, më mirë, e bëri dritën të qarkullonte të përzier me lëndën e vet, dhe, duke përhapur shpejt shkëlqimin e saj në çdo anë, u shtri gjer në skajet e veta më të largëta. U ngjit deri në vetë eterin dhe qiellin. Në një çast ndriçoi gjithë shtrirjen e botës, veriun e jugun, lindjen e perëndimin. Sepse edhe eteri është një lëndë kaq e hollë dhe kaq e tejdukshme, sa s'i duhet as sa një çast që drita ta përshkojë. Ashtu si e çon shikimin tonë në çast te sendi që shohim, po ashtu, pa asnjë ndërprerje, me një shpejtësi që mendimi s'e rrok dot, i pranon këto rreze drite gjer në skajet e veta më të largëta. Me dritën, eteri bëhet më i këndshëm dhe ujërat më të kthjellëta. Këto të fundit, jo të kënaqura vetëm duke marrë shkëlqimin e saj, e kthejnë atë me pasqyrimin e dritës dhe në të gjitha anët nxjerrin xixëllime që dridhen. Fjala hyjnore i jep çdo sendi një pamje më të gëzuar e më tërheqëse, ashtu si njerëzit që, në det të thellë, kur hedhin vaj, e kthjellojnë vendin rreth tyre. Kështu, me një fjalë të vetme dhe në një çast, Krijuesi i të gjitha gjërave i dhuroi botës të mirën e dritës.

«U bëftë dritë». Vetë urdhri ishte një veprim, dhe u soll në qenie një gjendje gjërash aq e këndshme, sa mendja e njeriut s'mund të përfytyrojë ndonjë më të mirë për gëzimin tonë. Duhet kuptuar mirë se, kur flasim për zërin, për fjalën, për urdhrin e Perëndisë, kjo gjuhë hyjnore s'na do të thotë një tingull që del nga organet e të folurit, një përplasje ajri të goditur nga gjuha; është thjesht një shenjë e vullnetit të Perëndisë, dhe, po t'i japim trajtën e një urdhri, kjo bëhet vetëm për t'u lënë më mirë mbresë shpirtrave që mësojmë.

«Dhe Perëndia pa dritën, se ishte e mirë». Si mund ta lëvdojmë denjësisht dritën pas dëshmisë që i dha Krijuesi mirësisë së saj? Fjala, edhe ndër ne, ia lë gjykimin syve, e paaftë të ngrihet deri te ideja që shqisat e kanë marrë tashmë. Por, në qoftë se bukuria e trupave vjen nga simetria e pjesëve dhe nga pamja e harmonishme e ngjyrave, si mund të ruhet kjo ide e bukurisë në një qenie të thjeshtë e njëtrajtëshe si drita? A nuk do të shfaqej simetria e dritës më pak në pjesët e saj, sesa në kënaqësinë dhe në gëzimin që na jep pamja e saj? E tillë është edhe bukuria e arit, të cilën s'ia detyron ndonjë përzierjeje të lumtur të pjesëve të tij, por vetëm ngjyrës së tij të bukur, që ka një hijeshi tërheqëse për sytë.

Kështu përsëri, ylli i mbrëmjes është më i bukuri i yjeve, jo se pjesët nga të cilat përbëhet formojnë një tërësi të harmonishme, por falë shkëlqimit të kulluar e të bukur që na del para syve. Dhe më tej, kur Perëndia shpalli mirësinë e dritës, kjo s'ishte për hijeshinë e syrit, por si parashikim për një dobi të ardhshme, sepse atëherë s'kishte ende sy për të gjykuar bukurinë e saj. «Dhe Perëndia e ndau dritën nga errësira»; domethënë, Perëndia u dha natyra që s'mund të përziheshin, përherë të kundërta me njëra-tjetrën, dhe vuri midis tyre hapësirën e largësinë më të madhe.

8. «Dhe Perëndia e quajti dritën Ditë, edhe errësirën e quajti Natë». Që nga lindja e diellit, drita që ai përhap në ajër, kur shkëlqen mbi gjysmërruzullin tonë, është dita; dhe hija që lind nga zhdukja e tij është nata. Por atëherë dita nuk vinte sipas lëvizjes së diellit, por sipas kësaj drite të parë, që përhapej në ajër ose tërhiqej në një masë të caktuar nga Perëndia, dhe pas saj vinte nata.

«Edhe u bë mbrëmje edhe u bë mëngjes, dita e parë». Mbrëmja, pra, është kufiri i përbashkët i ditës e i natës; dhe po ashtu mëngjesi shënon afrimin e natës drejt ditës. Ishte për t'i dhënë ditës privilegjet e së parëlindurës që Shkrimi vuri fundin e ditës së parë para fundit të natës së parë, sepse nata vjen pas ditës. Sepse, para krijimit të dritës, bota s'ishte në natë, por në errësirë. Është e kundërta e ditës ajo që u quajt natë, dhe s'e mori emrin veçse pas ditës. Kështu u krijuan mbrëmja dhe mëngjesi. Shkrimi nënkupton hapësirën e një dite e të një nate, dhe më pas s'thotë më ditë e natë, por i quan të dyja me emrin e asaj që është më e rëndësishme: zakon që do ta gjesh kudo në Shkrim. Kudo masa e kohës numërohet me ditë, pa përmendur netët. «Ditët e viteve tona», thotë Psalmisti. «Të pakta e të mbrapshta kanë qenë ditët e viteve të jetës sime», tha Jakobi, dhe gjetkë «gjithë ditët e jetës sime». Kështu, nën trajtën e rrëfimit, vihet ligji për atë që do të vijë. «Edhe u bë mbrëmje edhe u bë mëngjes, një ditë». Përse Shkrimi thotë «një ditë», e jo «dita e parë»? Para se të na fliste për ditën e dytë, të tretë e të katërt, a s'do të ishte më e natyrshme ta quante «e para» atë që nisi vargun? Në qoftë se, pra, thotë «një ditë», kjo vjen nga dëshira për të përcaktuar masën e ditës e të natës dhe për të bashkuar kohën që ato përmbajnë. Tashmë njëzet e katër orë e mbushin hapësirën e një dite, dua të them të një dite e të një nate; dhe, në qoftë se, në kohën e solsticeve, të dyja s'kanë gjatësi të barabartë, koha e shënuar nga Shkrimi prapëseprapë e përcakton kohëzgjatjen e tyre. Është njësoj sikur të thoshte: njëzet e katër orë e masin hapësirën e një dite; ose se, në të vërtetë, një ditë është koha që i duhet qiellit, duke nisur nga një pikë, të kthehet po aty. Kështu, sa herë që, në rrotullimin e diellit, mbrëmja e mëngjesi zënë botën, radhitja e tyre e vazhdueshme s'e kalon kurrë hapësirën e një dite. Por a duhet të besojmë se ka një arsye të fshehtë për këtë? Perëndia, që bëri natyrën e kohës, e mati dhe e caktoi atë me ndarje ditësh; dhe, duke dashur t'i jepte si masë një javë, urdhëroi që java të sillej rreth vetes nga një periudhë në tjetrën, për të numëruar lëvizjen e kohës. Javën e formoi nga një ditë e vetme që sillet shtatë herë rreth vetes: një rreth i mirëfilltë fillon e mbaron në vetvete. I tillë është edhe tipari i përjetësisë: të sillet rreth vetes dhe të mos mbarojë askund. Në qoftë se, pra, fillimi i kohës quhet «një ditë» e jo «dita e parë», kjo bëhet sepse Shkrimi kërkon të vendosë lidhjen e tij me përjetësinë. Ishte vërtet e udhës dhe e natyrshme të quhej «një» ajo ditë, tipari i së cilës është të jetë një e vetme, krejt e ndarë dhe e veçuar nga të gjitha të tjerat. Në qoftë se Shkrimi na flet për shumë epoka, duke thënë kudo «jetë jete, e jetë jetësh», s'e shohim t'i numërojë si të parën, të dytën e të tretën. Nga kjo del se këtu na tregohen jo aq kufij, funde e radhitje epokash, sesa dallime midis gjendjeve e mënyrave të ndryshme të veprimit. «Dita e Zotit», thotë Shkrimi, «është e madhe dhe fort e tmerrshme», dhe gjetkë «Mjerë ju që dëshironi ditën e Zotit! Ç'ju duhet ajo? Dita e Zotit është errësirë dhe jo dritë». Një ditë errësire për ata që janë të denjë për errësirën. Jo; kjo ditë pa mbrëmje, pa radhitje dhe pa fund s'i është e panjohur Shkrimit, dhe është dita që Psalmisti e quan të tetën, sepse ndodhet jashtë kësaj kohe javësh. Kështu, si ta quash ditë, si ta quash përjetësi, shpreh të njëjtën ide. Jepi kësaj gjendjeje emrin ditë: s'janë disa, por vetëm një. Po ta quajtësh përjetësi, prapë është e vetme dhe jo e shumëfishtë. Kështu, pikërisht që ti t'i çosh mendimet përpara drejt një jete të ardhshme, Shkrimi shenjon me fjalën «një» ditën që është parafigura e përjetësisë, fryti i parë i ditëve, bashkëkohësja e dritës, dita e shenjtë e Zotit, e nderuar me Ngjalljen e Zotit tonë. «Edhe u bë mbrëmje edhe u bë mëngjes, një ditë».

Por, ndërsa po bisedoj me ju për mbrëmjen e parë të botës, mbrëmja më zë në befasi dhe i jep fund fjalimit tim. Ati i dritës së vërtetë, që e stolisi ditën me dritë qiellore, që bëri të ndriçojë zjarrin që na ndriçon natën, që na ruan në paqen e një jete të ardhshme një dritë shpirtërore e të përjetshme, i ndriçoftë zemrat tuaja në njohjen e së vërtetës, ju ruajtë nga pengesa dhe ju dhëntë «të ecni si ka hije, si ditën». Kështu do të shkëlqeni si dielli mes lavdisë së shenjtorëve, dhe unë do të mburrem me ju në ditën e Krishtit, të cilit i takon çdo lavdi e fuqi në jetë të jetëve. Amin.