Mbi kupën qiellore

1. Tashmë i kemi treguar veprat e ditës së parë, ose më mirë, të një dite. Larg qoftë vërtet nga unë t'ia heq privilegjin që gëzon: të ketë qenë për Krijuesin një ditë më vete, një ditë që s'numërohet në të njëjtën radhë me të tjerat. Biseda jonë e djeshme u mor me veprat e kësaj dite dhe e ndau rrëfimin ashtu që t'ju jepte ushqim për shpirtrat tuaj në mëngjes dhe gëzim në mbrëmje. Sot kalojmë te mrekullitë e ditës së dytë. Dhe këtu s'dua të flas për talentin e rrëfimtarit, por për hijeshinë e Shkrimit, sepse rrëfimi është treguar kaq natyrshëm, saqë u pëlqen e i gëzon të gjithë miqtë e së vërtetës. Është pikërisht kjo hijeshi e së vërtetës që Psalmisti e shpreh me aq theks kur thotë: «Sa të ëmbla janë fjalët e tua për shijen time, po, më të ëmbla se mjalti për gojën time!» Dje, pra, sa mundëm, i gëzuam shpirtrat tanë duke biseduar për fjalët e Perëndisë; kurse sot jemi mbledhur sërish, në ditën e dytë, për të soditur mrekullitë e ditës së dytë.

E di se shumë zejtarë, që ushtrojnë zanate dore, janë mbledhur rreth meje. Mundi i një dite mezi u mjafton për të jetuar; prandaj jam i shtrënguar ta shkurtoj ligjëratën time, që të mos i mbaj tepër gjatë larg punës së tyre. Ç't'u them atyre? Koha që i jepni hua Perëndisë nuk humbet: ai do t'ua kthejë me kamatë të madhe. Çfarëdo vështirësie që t'ju mundojë, Zoti do t'ua shpërndajë. Atyre që kanë parapëlqyer të mirën shpirtërore, do t'u japë shëndet trupi, mprehtësi mendjeje, mbarësi në punë dhe begati të pandërprerë. Dhe, edhe sikur në këtë jetë përpjekjet tona të mos i përmbushnin shpresat tona, mësimet e Frymës së Shenjtë prapëseprapë mbeten një thesar i pasur për shekujt që vijnë. Çlirojeni, pra, zemrën tuaj nga brengat e kësaj jete dhe vini vesh me kujdes fjalët e mia. Ç'dobi do të keni po të jeni këtu me trup, kurse zemra juaj rri e shqetësuar për thesarin tuaj tokësor?

2. Dhe Perëndia tha: «Le të bëhet një kupë qiellore në mes të ujërave, dhe le t'i ndajë ujërat nga ujërat.» Dje dëgjuam urdhrin e Perëndisë: «Le të bëhet dritë.» Sot është: «Le të bëhet kupë qiellore.» Këtu duket se ka diçka më tepër. Fjala s'kufizohet në një urdhër të thjeshtë. Ajo parashtron arsyen që e bën të domosdoshëm ndërtimin e kupës qiellore: është, thuhet, për të ndarë ujërat nga ujërat. Dhe së pari, le të pyesim: si flet Perëndia? Vallë ashtu si ne? A merr mendja e tij përshtypje nga sendet, dhe, pasi t'i ketë menduar, a i bën të njohura me shenja të veçanta të përshtatura për secilin prej tyre? A i drejtohet, rrjedhimisht, organeve të zërit për të përcjellë mendimet e veta? A është i detyruar të godasë ajrin me lëvizjet e nyjëtuara të zërit, për të zbuluar mendimin e fshehur në zemrën e tij? A s'do të dukej si një përrallë e kotë të thuash se Perëndia ka nevojë për një mënyrë kaq të tërthortë për të shfaqur mendimet e veta? Dhe a s'është më në pajtim me besimin e vërtetë të thuash se vullneti hyjnor dhe nxitja e parë e mendjes hyjnore janë Fjala e Perëndisë? Është Ai që Shkrimi e paraqet tërthorazi, për të na treguar se Perëndia jo vetëm deshi ta krijonte botën, por ta krijonte me ndihmën e një bashkëpunëtori. Shkrimi mund ta vazhdonte tregimin ashtu si e nisi: «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe dheun»; pastaj bëri dritën, mandej bëri kupën qiellore. Por, duke e bërë Perëndinë të urdhërojë e të flasë, Shkrimi na e tregon në heshtje Atë të cilit i drejtohen ky urdhër dhe këto fjalë. Jo se na e ka zili njohjen e së vërtetës, por që të na ndezë dëshirën, duke na treguar ndonjë gjurmë e shenjë të misterit. Me gëzim e rrëmbejmë dhe me kujdes e ruajmë frytin e përpjekjeve të mundimshme, kurse një zotërim që fitohet lehtë përçmohet. I tillë është udha dhe rrjedha që ndjek Shkrimi, për të na çuar te ideja e të Vetëmlindurit. Dhe sigurisht, natyra jolëndore e Perëndisë s'kishte nevojë për gjuhën lëndore të zërit, sepse vetë mendimet e tij mund t'i përcilleshin bashkëpunëtorit të tij. Ç'nevojë ka, pra, për fjalë, për ata që vetëm me mendim mund t'ia bënin të njohura këshillat njëri-tjetrit? Zëri u bë për të dëgjuarit, dhe të dëgjuarit për zërin. Aty ku s'ka as ajër, as gjuhë, as vesh, as atë kanal të përdredhur që i çon tingujt te vendi i ndijimit në kokë, s'ka nevojë për fjalë: mendimet e shpirtit mjaftojnë për të përcjellë vullnetin. Siç thashë, pra, kjo gjuhë s'është veçse një gjetje e mençur dhe e zgjuar, për t'i vënë mendjet tona të kërkojnë Personin të cilit i drejtohen fjalët.

3. Së dyti, a ndryshon kupa qiellore që quhet qiell nga kupa qiellore që Perëndia bëri në fillim? A ka dy qiej? Filozofët që merren me qiellin do të pranonin më mirë t'u pritej gjuha, sesa ta pohonin këtë. Ka vetëm një qiell, thonë ata; dhe ai ka një natyrë të tillë që s'lejon as një të dytë, as një të tretë, as disa të tjerë. Thelbi i trupit qiellor, krejt i plotë, përbën njësinë e tij të gjerë. Sepse, thonë, çdo trup që ka lëvizje rrethore është një dhe i fundmë. Dhe po qe se ky trup përdoret në ndërtimin e qiellit të parë, s'do të mbetet asgjë për krijimin e një të dyti a të një të treti. Këtu shohim ç'përfytyrojnë ata që vënë nën dorën e Krijuesit një materie të pakrijuar: një gënjeshtër që rrjedh nga përralla e parë. Por u kërkojmë dijetarëve grekë të mos na tallin para se të bien vetë në një mendje mes tyre. Sepse ndër ta ka disa që thonë se ka qiej dhe botë të pafund. Kur provat bindëse t'ua kenë përmbysur këtë sistem të marrë, kur ligjet e gjeometrisë të kenë vërtetuar se, sipas natyrës së qiellit, është e pamundur të ketë dy, ne vetëm sa do të qeshim edhe më me këtë stërhollim shkencor. Këta njerëz të ditur s'shohin veç një flluskë, por disa flluska të formuara nga i njëjti shkak, dhe dyshojnë në fuqinë e urtësisë krijuese për të sjellë në jetë disa qiej! Ne, prapëseprapë, po t'i ngremë sytë drejt plotfuqishmërisë së Perëndisë, gjejmë se forca dhe madhështia e qiejve ndryshojnë nga pikat e ujit që flluskohen mbi sipërfaqen e një burimi. Sa qesharak, pra, është argumenti i tyre i pamundësisë! Sa për mua, jo vetëm që s'mohoj një qiell të dytë, por kërkoj edhe të tretin, të cilin u vlerësua i denjë ta sodiste i lumi Pavël. Dhe a s'na jep Psalmisti, kur thotë «qielli i qiejve», një ide për shumësinë e tyre? A është shumësia e qiejve më e çuditshme se shtatë rrathët nëpër të cilët, siç pranojnë gati të gjithë filozofët, kalojnë shtatë planetët, rrathë që na i paraqesin si të vendosur në lidhje me njëri-tjetrin, si fuçi që futen njëra brenda tjetrës? Këta rrathë, thonë ata, të rrëmbyer në një drejtim të kundërt me atë të botës, dhe duke goditur eterin, nxjerrin tinguj të ëmbël e harmonikë, që s'i arrin as melodia më e ëmbël. Dhe po t'u kërkojmë dëshminë e shqisave, ç'thonë? Se ne, të mësuar me këtë zhurmë që në lindje, ngaqë e dëgjojmë përherë, e kemi humbur ndijimin e saj; si njerëzit në farkëtore, veshët e të cilëve shungullojnë pa pushim. Po ta përgënjeshtroja këtë marrëzi të zgjuar, pavërtetësia e së cilës duket që nga fjala e parë, do të dukej sikur s'e njoh vlerën e kohës dhe s'i zë besë zgjuarsisë së dëgjuesve të tillë.

Por le t'ua lë kotësinë e të huajve atyre që janë jashtë, dhe t'i kthehem temës që i takon Kishës. Po t'u besojmë disave nga ata që na kanë paraprirë, këtu s'kemi krijimin e një qielli të ri, por një rrëfim të ri të të parit. Arsyeja që japin është se rrëfimi i mëparshëm e përshkroi shkurt krijimin e qiellit e të dheut, kurse këtu Shkrimi tregon më hollësisht mënyrën se si u krijua secili. Unë, megjithatë, meqë Shkrimi ia jep këtij qielli të dytë një emër tjetër dhe një detyrë të veten, pohoj se ai është i ndryshëm nga qielli që u bë në fillim; se ka një natyrë më të fortë dhe një dobi të veçantë për gjithësinë.

4. «Dhe Perëndia tha: le të bëhet një kupë qiellore në mes të ujërave, dhe le t'i ndajë ujërat nga ujërat. Dhe Perëndia bëri kupën qiellore, dhe ndau ujërat që ishin nën kupën qiellore nga ujërat që ishin mbi kupën qiellore.» Para se ta kapim kuptimin e Shkrimit, le të përpiqemi t'u dalim përballë kundërshtimeve që vijnë nga anë të tjera. Na pyesin se si mundet sipërfaqja e mysët e kupës qiellore të mbajë ujin që rrjedh e qarkullon në viset e larta, po qe se ajo është trup sferik, siç duket me sy. Ç'të përgjigjemi? Vetëm një gjë: vetëm ngaqë brendia e një trupi është krejt e lugët, s'del domosdo se sipërfaqja e tij e jashtme është sferike dhe e rrumbullakosur butë. Shihni kupolat prej guri të banjave dhe ndërtimin e godinave në formë shpelle: kupola, që formon brendinë, s'e pengon çatinë të ketë zakonisht një sipërfaqe të rrafshët. Le të pushojnë, pra, këta fatkeqë së na munduari ne dhe veten e tyre për pamundësinë tonë për të mbajtur ujë në viset e larta.

Tani duhet të themi diçka për natyrën e kupës qiellore dhe përse mori urdhrin të zërë vendin e mesëm midis ujërave. Shkrimi e përdor vazhdimisht fjalën që tregon kupën qiellore (gr. stereoma) për të shprehur një forcë të jashtëzakonshme. «Zoti, kupa qiellore ime dhe streha ime.» «Unë i përforcova shtyllat e saj.» «Lëvdojeni në kupën qiellore të fuqisë së tij.» Shkrimtarët paganë e quajnë kështu trup të fortë atë që është i ngjeshur dhe i plotë, për ta dalluar nga trupi matematik. Trupi matematik është një trup që ekziston vetëm në tri përmasat: gjerësi, thellësi dhe lartësi. Kurse trupi i fortë u shton përmasave edhe qëndresën. Është zakon i Shkrimit të quajë kupë qiellore gjithçka që është e fortë dhe që s'lakohet. Madje e përdor fjalën edhe për të treguar dendësimin e ajrit: «Ai», thotë, «që përforcon bubullimën». Me përforcimin e bubullimës Shkrimi nënkupton forcën dhe qëndresën e erës, e cila, e mbyllur në zgavrat e reve, prodhon zhurmën e bubullimës kur çan përjashta me forcë. Ja, pra, sipas meje, një lëndë e fortë, e zonja të mbajë ujin, elementin e rrjedhshëm e të paqëndrueshëm; dhe meqë, sipas kuptimit të përbashkët, duket se kupa qiellore e ka prejardhjen nga uji, s'duhet të besojmë se ajo i ngjan ujit të ngrirë ose ndonjë lënde tjetër që prodhohet nga kullimi i ujit; si, për shembull, kristali i shkëmbit, që thuhet se ia detyron shndërrimin e vet ngrirjes së tepërt, ose guri i tejdukshëm që formohet në miniera. Ky gur i kthjellët, po ta gjesh në përsosurinë e tij të natyrshme, pa të çara përbrenda, pa as edhe njollën më të vogël prishjeje, gati ia arrin ajrit në kthjelltësi. Ne s'mund ta krahasojmë kupën qiellore me asnjërën prej këtyre lëndëve. Të mbash një mendim të tillë për trupat qiellorë do të ishte fëmijërore dhe e marrë; dhe ndonëse gjithçka mund të jetë në gjithçka, zjarri në dhe, ajri në ujë, dhe nga elementet e tjera njëri në tjetrin; ndonëse asnjë nga ato që bien nën shqisat tona s'është i kulluar e pa përzierje, qoftë me elementin që i shërben si mjedis, qoftë me atë që i është i kundërt; unë, prapëseprapë, s'guxoj të pohoj se kupa qiellore u formua nga njëra prej këtyre lëndëve të thjeshta, ose nga një përzierje e tyre, sepse Shkrimi më mëson të mos e lë përfytyrimin tim të bredhë tepër larg. Por le të mos harrojmë të vëmë re se, pas atyre fjalëve hyjnore «le të bëhet kupë qiellore», s'thuhet «dhe u bë kupa qiellore», por «dhe Perëndia bëri kupën qiellore, dhe ndau ujërat». Dëgjoni, o ju të shurdhër! Shihni, o ju të verbër! Kush është, pra, i shurdhër? Ai që s'e dëgjon këtë zë tronditës të Frymës së Shenjtë. Kush është i verbër? Ai që s'i sheh prova kaq të qarta për të Vetëmlindurin. «Le të bëhet kupë qiellore.» Është zëri i Shkakut të parë e kryesor. «Dhe Perëndia bëri kupën qiellore.» Ja një dëshmi për fuqinë vepruese e krijuese të Perëndisë.

5. Por le ta vazhdojmë shpjegimin tonë: «Le t'i ndajë ujërat nga ujërat.» Masa e ujërave, që nga të gjitha anët rridhte mbi tokë dhe rrinte pezull në ajër, ishte e pafund, aq sa s'kishte asnjë përpjesëtim midis saj dhe elementeve të tjera. Kështu, siç u tha tashmë, humnera mbulonte dheun. Po e japim arsyen e këtij bollëku uji. Askush prej jush, me siguri, s'do ta sulmojë mendimin tonë; as ata që kanë mendjet më të stërvitura, dhe syri shpues i të cilëve mund të depërtojë në këtë natyrë të prishshme e kalimtare; s'do të më akuzoni se parashtroj teori të pamundura a të trilluara, as do të më pyesni mbi ç'themel qëndron elementi i rrjedhshëm. Për po atë arsye që i shtyn të pohojnë se dheu, më i rëndë se uji, tërhiqet nga skajet e botës për të qëndruar pezull në qendër, do të na e pranojnë pa dyshim se, falë tërheqjes së tij të natyrshme poshtë dhe ekuilibrit të përgjithshëm, kjo sasi e stërmadhe uji qëndron e palëvizshme mbi dhe. Prandaj masa e stërmadhe e ujërave ishte shtrirë rreth dheut, jo në përpjesëtim me të, por pafundësisht më e madhe, falë largpamësisë së Mjeshtrit më të lartë, i cili, që në fillim, parapa çfarë do të vinte, dhe që në krye siguroi gjithçka për nevojat e ardhshme të botës. Po ç'nevojë kishte për këtë tepri uji? Thelbi i zjarrit është i domosdoshëm për botën, jo vetëm në ekonominë e prodhimeve tokësore, por edhe për plotësimin e gjithësisë; sepse ajo do të ishte e mangët po të mungonte më i fuqishmi dhe më jetësori i elementeve të saj. Tani, zjarri dhe uji janë armiq dhe shkatërrues të njëri-tjetrit. Zjarri, po të jetë më i fortë, e shkatërron ujin; kurse uji, po të jetë më i bollshëm, e shkatërron zjarrin. Meqë, pra, duhej shmangur një përleshje e hapur midis këtyre elementeve, që të mos vinte shpërbërja e gjithësisë nga zhdukja e plotë e njërit a e tjetrit, Rregulluesi sundues krijoi një sasi të tillë uji, saqë, me gjithë pakësimin e vazhdueshëm nga veprimi i zjarrit, të mund të mbante deri në kohën e caktuar për shkatërrimin e botës. Ai që i rregulloi të gjitha me peshë e me masë, Ai që, sipas fjalës së Jobit, e di numrin e pikave të shiut, e dinte sa gjatë do të zgjaste vepra e tij, dhe sa tretje zjarri duhej të lejonte. Kjo është arsyeja e bollëkut të ujit në krijim. Për më tepër, s'ka njeri aq të huaj për jetën, sa të ketë nevojë të mësojë përse zjarri është thelbësor për botën. Jo vetëm të gjitha zejet që mbajnë jetën, arti i endjes, i këpucarisë, i arkitekturës, i bujqësisë, kanë nevojë për ndihmën e zjarrit, por edhe mbirja e pemëve, pjekja e frutave, shumimi i kafshëve të tokës e të ujit dhe ushqyerja e tyre, të gjitha kanë ekzistuar prej nxehtësisë që në fillim, dhe që atëherë janë mbajtur nga veprimi i nxehtësisë. Krijimi i nxehtësisë ishte, pra, i pazëvendësueshëm për formimin dhe ruajtjen e qenieve; dhe bollëku i ujërave s'ishte më pak i tillë, përballë tretjes së vazhdueshme e të pashmangshme nga zjarri.

6. Vështroni krijesën: do të shihni fuqinë e nxehtësisë që mbretëron mbi gjithçka që lind e vdes. Prej saj vjen gjithë uji i shtrirë mbi dhe, si dhe ai që s'e shohim dhe që është shpërndarë në thellësitë e tokës. Prej saj vjen bollëku i burimeve, i krojeve a i puseve, i rrjedhave të lumenjve, qofshin përrenj malorë a rrëke gjithnjë të rrjedhshme, për ruajtjen e lagështirës në rezervuarë të shumtë e të llojllojshëm. Nga Lindja, nga solstici i dimrit, rrjedh Indusi, lumi më i madh i dheut, sipas gjeografëve. Nga mesi i Lindjes burojnë Baktri, Hoaspi dhe Araksi, prej të cilit shkëputet Tanaisi për t'u derdhur në liqenin Meotik. Shto këtyre Fasin, që zbret nga mali Kaukaz, dhe lumenj të tjerë të panumërt, që nga viset veriore derdhen në Detin Euksin. Nga vendet e ngrohta të Perëndimit, nga rrëza e Pirenejve, burojnë Tartesi dhe Istri, prej të cilëve i pari derdhet në det përtej Shtyllave, kurse tjetri, pasi përshkon Evropën, bie në Detin Euksin. A ka nevojë të numërojmë ata që malet Rifee i derdhin në zemër të Skithisë, Rodanin dhe kaq lumenj të tjerë, të gjithë të lundrueshëm, të cilët, pasi ujitin vendet e galëve perëndimorë, të keltëve dhe të barbarëve fqinjë, derdhen në Detin Perëndimor? Kurse të tjerë, nga viset më të larta të Jugut, rrjedhin nëpër Etiopi, për t'u derdhur disa në detin tonë, të tjerë në dete të paarritshme: Egoni, Nisi, Kremeti, dhe mbi të gjitha Nili, i cili s'ka natyrën e një lumi kur, si një det, e vërshon Egjiptin. Kështu, pjesa e banueshme e dheut tonë është rrethuar me ujë, e lidhur nga dete të gjera dhe e ujitur nga lumenj të panumërt e të përhershëm, falë urtësisë së patregueshme të Atij që i rregulloi të gjitha, që ky element rival i zjarrit të mos shkatërrohej fare.

Megjithatë, do të vijë një kohë kur gjithçka do të gllabërohet nga zjarri; siç thotë Isaia për Perëndinë e gjithësisë me këto fjalë: «Që i thotë humnerës: ‹Thahu, edhe do t'i thaj lumenjtë e tu›.» Hidhni tej, pra, urtësinë e marrë të kësaj bote, dhe pranoni bashkë me mua mësimin më të thjeshtë, por të pagabueshëm, të së vërtetës.

7. Prandaj lexojmë: «Le të bëhet një kupë qiellore në mes të ujërave, dhe le t'i ndajë ujërat nga ujërat.» Kam thënë ç'do të thotë fjala «kupë qiellore» në Shkrim. Në të vërtetë, ajo s'është një lëndë e fortë dhe e ngurtë që ka peshë e qëndresë; përndryshe ky emër do t'i kishte shkuar më mirë dheut. Por, meqë lënda e trupave që rrinë sipër është e lehtë, pa qëndrueshmëri, dhe s'mund të kapet nga asnjëra prej shqisave tona, pikërisht në krahasim me këto lëndë të kulluara e të pakapshme, kupa qiellore e ka marrë emrin. Përfytyroni një vend të përshtatshëm për të ndarë lagështirën, që e dërgon në viset e larta atë që është e kulluar dhe e situr, dhe e lëshon poshtë atë që është e dendur e tokësore; ashtu që, me tërheqjen graduale të grimcave të lagëta, e njëjta temperaturë të ruhet nga fillimi deri në fund. Ju s'e besoni këtë sasi të stërmadhe uji; por s'e merrni parasysh sasinë e stërmadhe të nxehtësisë, pa dyshim më të vogël në vëllim, e megjithatë tejet të fuqishme, po ta shihni si shkatërruese të lagështirës. Ajo tërheq lagështirën përreth, siç na e tregon pjepri, dhe e tret aq shpejt sa e tërheq, ashtu si flaka e llambës tërheq drejt vetes lëndën që i jep fitili dhe e djeg. Kush dyshon se eteri është një zjarr flakërues? Po të mos i ishte caktuar nga Krijuesi një kufi i pakapërcyeshëm, çfarë do ta pengonte të merrte flakë e të gllabëronte gjithçka pranë vetes, dhe të thithte gjithë lagështirën nga gjërat që ekzistojnë? Ujërat ajrore, që mbulojnë qiejt me avujt e dërguar nga lumenjtë, burimet, moçalet, liqenet dhe detet, e pengojnë eterin të pushtojë e të djegë gjithësinë. Kështu shohim se edhe ky diell, në stinën e verës, than në çast një vend të lagësht e moçalor, dhe e bën krejt të thatë. Ku vajti gjithë ai ujë? Le të na thonë këta mjeshtra të gjithëdijes. A s'i është e qartë kujtdo se u ngrit në avull dhe u tret nga nxehtësia e diellit? Prapëseprapë, ata thonë se edhe dielli s'ka nxehtësi. Sa kohë humbin me fjalë! Dhe shihni në ç'provë mbështeten për t'i bërë ballë asaj që është krejt e qartë. Ngjyra e tij, thonë, është e bardhë, as e kuqërremtë, as e verdhë. Pra, s'është i zjarrtë nga natyra, dhe nxehtësia e tij, thonë ata, vjen nga shpejtësia e rrotullimit të tij. Ç'fitojnë me këtë? Se gjoja dielli s'thith lagështirë? Unë, megjithatë, s'e hedh poshtë këtë pohim, ndonëse është i rremë, sepse i vjen në ndihmë argumentit tim. Thashë se tretja e nxehtësisë kërkonte këtë sasi të stërmadhe uji. Qoftë se dielli ia detyron nxehtësinë natyrës së vet, qoftë se nxehtësia vjen nga veprimi i tij, s'ka fare rëndësi, mjaft që të prodhojë të njëjtat pasoja mbi të njëjtën lëndë. Po të ndizni zjarr duke fërkuar dy copa druri, ose po t'i ndizni duke i mbajtur te një flakë, do të keni saktësisht të njëjtin efekt. Për më tepër, shohim se urtësia e madhe e Atij që i qeveris të gjitha e bën diellin të udhëtojë nga një vis në tjetrin, nga frika se, po të mbetej përherë në të njëjtin vend, nxehtësia e tij e tepërt do të prishte rendin e gjithësisë. Herë kalon në viset jugore rreth kohës së solsticit të dimrit, herë kthehet te shenja e ekuinoksit; prej andej shkon në viset veriore gjatë solsticit të verës, dhe, me këtë kalim të pakapshëm, ruan një temperaturë të këndshme në mbarë botën.

Le të shohin dijetarët nëse s'bien në kundërshtim mes tyre. Uji që dielli e tret, thonë ata, është ai që e pengon detin të ngrihet e të përmbytë lumenjtë; ngrohtësia e diellit lë pas kripërat dhe hidhësinë e ujërave, dhe thith prej tyre grimcat e kulluara e të pijshme, falë vetisë së veçantë të këtij planeti për të tërhequr gjithçka të lehtë dhe për të lënë të bjerë, si baltë e llum, gjithçka të trashë e tokësore. Nga kjo vjen hidhësia, shija e kripur dhe fuqia për të vyshkur e për të tharë, që janë karakteristike të detit. Dhe ndonëse, siç dihet mirë, i mbajnë këto mendime, prapëseprapë ndërrojnë qëndrim dhe thonë se lagështira s'mund të pakësohet nga dielli.

8. «Dhe Perëndia e quajti kupën qiellore qiell.» Emri me të drejtë i përket tjetrit, kurse kupa qiellore e merr atë vetëm falë ngjashmërisë së saj me qiellin. Shpesh e gjejmë rajonin e dukshëm të quajtur qiell, për shkak të dendësisë e vazhdimësisë së ajrit brenda shikimit tonë; dhe emrin e vet «qiell» e merr nga fjala greke që do të thotë «të shohësh». Për të flet Shkrimi kur thotë: «Shpendët e qiellit», «Shpendë që të fluturojnë ... në kupën e hapur qiellore»; dhe, gjetkë, «Ata ngjiten deri në qiell». Moisiu, kur bekon fisin e Josifit, i uron frutat dhe vesën e qiellit, të diejve të verës e të bashkimeve të hënës, dhe bekimet nga majat e maleve e nga kodrat e amshuara, me një fjalë, nga gjithçka që e bën pjellore tokën. Në mallkimet mbi Izraelin thuhet: «Dhe qielli mbi kokën tënde do të jetë bronz.» Ç'do të thotë kjo? E kërcënon me thatësirë të plotë, me mungesën e ujërave ajrore që bëjnë të mbijnë e të rriten frutat e tokës.

Meqë, pra, Shkrimi thotë se vesa ose shiu bie nga qielli, e kuptojmë se vjen nga ato ujëra që janë urdhëruar të zënë viset e larta. Kur avujt e dheut, të mbledhur në lartësitë e ajrit, dendësohen nën shtypjen e erës, kjo lagështirë ajrore përhapet në re të avullta e të lehta; pastaj, duke u përzier sërish, formon pika që bien, të tërhequra poshtë nga pesha e vet; dhe kjo është prejardhja e shiut. Kur uji, i rrahur nga furia e erës, kthehet në shkumë, dhe, duke kaluar nëpër një të ftohtë të tepërt, ngrin fare, e çan renë dhe bie si borë. Kështu mund t'i shpjegoni të gjitha lëndët e lagëta që ajri mban pezull mbi kokat tona.

Dhe askush të mos i krahasojë thjeshtësinë dhe natyrshmërinë e fjalëve të Frymës me diskutimet kureshtare të filozofëve për qiejt; ashtu si bukuria e grave të dëlira ia kalon bukurisë së një të përdale, kështu edhe argumentet tona janë më të larta se ato të kundërshtarëve tanë. Ata kërkojnë të bindin vetëm me arsyetime të sforcuara. Tek ne e vërteta paraqitet e zhveshur dhe pa dredhi. Po pse ta mundojmë veten për të përgënjeshtruar gabimet e filozofëve, kur mjafton të nxjerrim librat e tyre që kundërshtojnë njëri-tjetrin, dhe, si shikues të qetë, ta vështrojmë luftën? Sepse s'janë as më pak të shumtë, as më pak të famshëm, as më të matur në fjalë kur luftojnë kundërshtarët e tyre, ata mendimtarë që thonë se gjithësia po gllabërohet nga zjarri, dhe se nga farat që mbeten në hirin e botës së djegur gjithçka po rilind sërish. Kështu, në botë ka shkatërrim dhe palingjenezë (rilindje) pafundësisht. Të gjithë, njësoj larg së vërtetës, gjejnë secili nga ana e vet shtigje anësore që i çojnë në gabim.

9. Por, për sa i përket ndarjes së ujërave, e ndiej veten të detyruar të kundërshtoj mendimin e disa shkrimtarëve brenda Kishës, të cilët, nën hijen e konceptimeve të larta e sublime, u hodhën në metaforë dhe në ujëra panë vetëm një figurë për të treguar fuqi shpirtërore e jotrupore. Në viset e larta, mbi kupën qiellore, banojnë më të mirët; kurse në viset e ulëta, dheu dhe materia janë banesa e të ligjve. Kështu, thonë ata, Perëndia lëvdohet nga ujërat që janë mbi qiell, domethënë nga fuqitë e mira, që me pastërtinë e shpirtit janë të denja të këndojnë lavdet e Perëndisë. Kurse ujërat që janë nën qiell përfaqësojnë frymërat e liga, që nga lartësia e tyre e natyrshme kanë rënë në humnerën e së keqes. Të trazuara, kryengritëse, të tundura nga dallgët e stuhishme të pasionit, ato kanë marrë emrin «det», për shkak të paqëndrueshmërisë dhe të luhatshmërisë së lëvizjeve të tyre. Le t'i hedhim tej këto teori si ëndrra e si përralla plakash. Le ta kuptojmë se me «ujë» nënkuptohet ujë; kurse për ndarjen e ujërave nga kupa qiellore, le të pranojmë arsyen që na është dhënë. Megjithatë, ndonëse ujërat mbi qiell janë ftuar t'i japin lavdi Zotit të gjithësisë, të mos i mendojmë ato si qenie të mençura; qiejt s'janë të gjallë ngaqë «tregojnë lavdinë e Perëndisë», as kupa qiellore një qenie e ndijshme ngaqë «shpall veprën e duarve të tij». Dhe po të të thonë se qiejt tregojnë fuqi soditëse, kurse kupa qiellore fuqi vepruese që prodhojnë të mirën, ne e admirojmë teorinë si të mprehtë, por s'mund ta pranojmë si të vërtetë. Sepse kështu vesa, ngrica, i ftohti e i nxehti, që në Danielin urdhërohen të lëvdojnë Krijuesin e të gjitha gjërave, do të ishin natyra të mençura e të padukshme. Por kjo është veç një figurë, e pranuar si e tillë nga mendjet e ndriçuara, për të plotësuar lavdinë e Krijuesit. Për më tepër, ujërat mbi qiej, këto ujëra të privilegjuara nga vetia që zotërojnë në vetvete, s'janë të vetmet ujëra që kremtojnë lavdet e Perëndisë. «Lëvdojeni Zotin nga dheu, ju dragonj dhe të gjitha humnerat.» Kështu, Psalmisti s'i hedh poshtë humnerat, që trilluesit tanë të alegorive i radhitin në ndarjet e së keqes; ai i pranon ato në korin e përbotshëm të krijesës, dhe humnerat këndojnë në gjuhën e tyre një himn harmonik për lavdinë e Krijuesit.

10. «Dhe Perëndia pa se ishte mirë.» Perëndia s'e gjykon bukurinë e veprës së tij nga hijeshia për sytë, dhe s'e formon të njëjtin nocion bukurie që formojmë ne. Ai e quan të bukur atë që paraqet në përsosurinë e vet gjithë përshtatshmërinë e artit, dhe atë që synon dobinë e qëllimit të vet. Ai, pra, që i vuri vetes një synim të qartë në veprat e veta, e miratoi secilën prej tyre si përmbushëse të qëllimit të vet, në pajtim me synimin e tij krijues. Një dorë, një sy, ose çdo pjesë e një statuje që rri veçmas nga të tjerat, s'do t'i dukej e bukur askujt. Por, po të vihet secila në vendin e vet, bukuria e përpjesëtimit, gati e pavënëre deri atëherë, do t'i binte në sy edhe njeriut më pa shkollë. Mirëpo artisti, para se t'i bashkojë pjesët e veprës së vet, e dallon dhe e njeh bukurinë e secilës prej tyre, duke pasur ndër mend qëllimin që ka përpara. Kështu na e paraqet Shkrimi Artistin e Lartë, duke lëvduar secilën prej veprave të veta; së shpejti, kur vepra e tij të jetë e plotë, do t'i japë tërësisë lëvdatën që i takon. Le ta mbyll këtu ligjëratën time mbi ditën e dytë, që dëgjuesit e mi të zellshëm të shqyrtojnë atë që sapo dëgjuan. Kujtesa e tyre e ruajtë atë për dobi të shpirtit; me përsiatje të kujdesshme e tretshin përbrenda e nxjerrshin dobi nga ato që them. Sa për ata që rrojnë me punën e tyre, le t'i lë t'i kushtohen tërë ditën punës së vet, që të vijnë, me shpirt të çliruar nga shqetësimi, në gostinë e ligjëratës sime në mbrëmje. Perëndia, që pasi bëri gjëra kaq të mëdha, vuri fjalë kaq të dobëta në gojën time, ju dhëntë kuptimin e së vërtetës së tij, që të ngriheni nga gjërat e dukshme te Qenia e padukshme, dhe që madhështia e bukuria e krijesave t'ju japin një ide të drejtë për Krijuesin. Sepse të padukshmet e tij, që nga krijimi i botës, shihen qartë, dhe fuqia e tij e hyjnia janë të përjetshme. Kështu dheu, ajri, qielli, uji, dita, nata, të gjitha gjërat e dukshme, na kujtojnë se kush është Bamirësi ynë. Prandaj s'do t'i japim shkas mëkatit, s'do t'i lëmë vend armikut brenda nesh, po ta mbajmë Perëndinë, me kujtim të pandërprerë, përherë të pranishëm në zemrat tona, të cilit i qoftë çdo lavdi dhe çdo adhurim, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.