Mbi mbledhjen e ujërave

1. Ka qytete ku banorët, nga agimi deri në mbrëmje, ngopin sytë me lojërat e magjistarëve të panumërt. Kurrë nuk lodhen së dëgjuari këngë të shthurura, që bëjnë të mbijë shumë ndyrësi në shpirtrat e tyre, dhe shpesh i quajnë të lumtur, sepse lënë pas dore kujdesin për punët dhe zejet e dobishme për jetën, dhe kohën që u është caktuar mbi këtë dhe e kalojnë në plogështi e në kënaqësi. Nuk e dinë se, për ata që rrinë aty, një teatër plot pamje të ndyra është shkollë e përbashkët e vesit; se ato këngë melodioze e të përdala futen tinëz në shpirtrat e njerëzve, dhe të gjithë ata që i dëgjojnë, të etur për të imituar tingujt e harpistëve e të fyelltarëve, mbushen me ndyrësi. Të tjerë, të marrosur pas kuajve, ëndërrojnë se po i nxisin kuajt e tyre; mbrehin qerret, ndërrojnë karrocierët, dhe as në gjumë nuk çlirohen nga marrëzia e ditës. E ne, që Zoti, Bërësi i madh i mrekullive, na fton të soditim veprat e Tij, a do të lodhemi së shikuari ato, apo do të ngurrojmë t'i dëgjojmë fjalët e Frymës së Shenjtë? A nuk do të rrimë më mirë përqark punishtes së gjerë e të larmishme të krijimit hyjnor dhe, të rikthyer me mendje në kohët e lashta, a nuk do të vështrojmë tërë rendin e krijimit? Qiellin, të varur si një kube, siç thotë profeti; dheun, këtë trup të stërmadh që mbështetet mbi vetvete; ajrin përreth, me natyrë të butë e të rrjedhshme, ushqim të vërtetë e të pandërprerë për të gjithë ata që e thithin, aq të hollë sa tërhiqet e hapet me lëvizjen më të vogël të trupit, pa u bërë pengesë për lëvizjet tona, ndërsa, brenda një çasti, kthehet përsëri në vendin e vet, prapa atyre që e çajnë; dhe, së fundi, ujin, që i jep njeriut për të pirë ose caktohet për nevojat tona të tjera, si dhe mbledhjen e mrekullueshme të tij në vende të caktuara që i janë dhënë: ja pamja që do t'jua paraqesin fjalët që sapo lexova.

2. Dhe Perëndia tha: «Të mblidhen ujërat që janë nën qiell në një vend të vetëm, dhe le të duket toka e thatë. Dhe ashtu u bë.» Dhe uji që ishte nën qiell u mblodh në një vend të vetëm. «Dhe Perëndia e quajti tokën e thatë ‹dhe›, kurse mbledhjen e ujërave e quajti ‹dete›.» Sa shqetësim më keni shkaktuar në predikimet e mia të mëparshme, duke më pyetur pse dheu ishte i padukshëm, pse të gjithë trupat kanë nga natyra ngjyrë dhe pse çdo ngjyrë bie nën shqisën e të parit. Ndoshta arsyetimi im nuk ju u duk i mjaftueshëm, kur thashë se dheu, ndonëse jo nga natyra i padukshëm, ishte i tillë për ne, për shkak të sasisë së ujit që e mbulonte krejtësisht. Dëgjoni, pra, si e shpjegon veten Shkrimi. «Të mblidhen ujërat, dhe le të duket toka e thatë.» Velloja ngrihet dhe e lejon dheun, deri atëherë të padukshëm, të shihet. Ndoshta do të më bëni pyetje të reja. Së pari, a nuk është ligj i natyrës që uji rrjedh tatëpjetë? Pse, atëherë, Shkrimi ia vesh këtë urdhrit të Krijuesit? Për sa kohë që uji është shtrirë mbi një sipërfaqe të rrafshët, nuk rrjedh; qëndron i palëvizshëm. Por, sapo gjen ndonjë pjerrësi, menjëherë pjesa e parë bie, pastaj ajo që vjen pas i zë vendin, dhe kjo e fundit zëvendësohet nga një e tretë. Kështu rrjedhin pandërprerë, duke shtyrë njëra-tjetrën, dhe shpejtësia e rrjedhës është në përpjesëtim me sasinë e ujit që bartet dhe me pjerrësinë përgjatë së cilës rrëshqet. Në qoftë se e tillë është natyra e ujit, ishte e tepërt të urdhërohej të mblidhej në një vend të vetëm. Ai, për shkak të paqëndrueshmërisë së vet natyrore, duhej patjetër të binte në pjesën më të thelluar të dheut dhe të mos ndalej derisa të rrafshohej sipërfaqja e tij. Shohim se s'ka gjë më të rrafshët se sipërfaqja e ujit. Për më tepër, shtojnë ata, si morën ujërat urdhër të mblidheshin në një vend, kur ne shohim disa dete, të ndara nga njëra-tjetra prej largësive më të mëdha? Pyetjes së parë i përgjigjem: që nga urdhri i Perëndisë, ju e njihni fare mirë lëvizjen e ujit; e dini se ai është i luhatshëm e i paqëndrueshëm dhe bie natyrshëm nëpër pjerrësi e në vende të thella. Por cila ishte natyra e tij para se ky urdhër ta vinte në rrjedhë? Nuk e dini as ju vetë, dhe s'keni dëgjuar nga asnjë dëshmitar që e pa me sytë e vet. Mendoni, në të vërtetë, se një fjalë e Perëndisë e krijon natyrën, dhe se ky urdhër është për krijesën një udhëzim për rrjedhën e saj të ardhshme. Pati vetëm një krijim të ditës dhe të natës, dhe që nga ai çast ato i kanë zënë radhën pareshtur njëra-tjetrës, duke e ndarë kohën në pjesë të barabarta.

3. «Të mblidhen ujërat.» U urdhërua që të rrjedhurit të ishte veti e natyrshme e ujit, dhe, në bindje ndaj këtij urdhri, ujërat kurrë nuk lodhen në rrjedhën e tyre. Kur flas kështu, kam parasysh vetëm vetinë rrjedhëse të ujërave. Disa rrjedhin vetvetiu, si burimet dhe lumenjtë, të tjera janë të mbledhura e të palëvizshme. Por tani po flas për ujërat që rrjedhin. «Të mblidhen ujërat në një vend të vetëm.» A nuk keni menduar ndonjëherë, kur rrini pranë një burimi që nxjerr ujë me bollëk: kush e bën këtë ujë të gufojë nga zorrët e dheut? Kush e shtyu lart? Ku janë depot që e nxjerrin? Për ku po nxiton? Si ndodh që këtu kurrë nuk shteret, e atje kurrë nuk vërshon? Gjithë kjo vjen nga ai urdhër i parë; për ujërat ai qe një shenjë për rrjedhën e tyre.

Në gjithë historinë e ujërave, mbani mend këtë urdhër të parë: «Të mblidhen ujërat.» Për të zënë vendet e caktuara, ujërat duhej të rridhnin, dhe, sapo të arrinin atje, të qëndronin në vendin e tyre e të mos shkonin më tej. Kështu, me fjalët e Predikuesit: «Gjithë ujërat rrjedhin në det, e megjithatë deti nuk mbushet.» Ujërat rrjedhin në saje të urdhrit të Perëndisë, dhe deti është mbyllur brenda kufijve sipas këtij ligji të parë: «Të mblidhen ujërat në një vend të vetëm.» Që të mos përhapej uji përtej shtratit të vet dhe, me pushtimet e njëpasnjëshme, të mos mbulonte një nga një të gjitha vendet, e të mos përmbyste më në fund gjithë dheun, ai mori urdhrin të mblidhej në një vend të vetëm. Kështu shpesh e shohim detin e tërbuar të ngrejë valë të fuqishme deri në qiell, por, sapo prek bregun, ta thyejë vrullin e vet në shkumë dhe të tërhiqet. «A nuk keni frikë prej meje, thotë Zoti ... që e kam vënë rërën si cak për detin?» Një kokërr rëre, gjëja më e dobët që mund të ketë, e frenon dhunën e oqeanit. Sepse çfarë do ta pengonte Detin e Kuq të pushtonte tërë Egjiptin, që ndodhet më poshtë, dhe të bashkohej me detin tjetër që i lag brigjet, po të mos ishte i mbërthyer nga urdhri i Krijuesit? E nëse them se Egjipti është më i ulët se Deti i Kuq, kjo ndodh sepse përvoja na e ka bindur për këtë sa herë që është bërë përpjekje për të lidhur detin e Egjiptit me Oqeanin Indian, pjesë e të cilit është Deti i Kuq. Kështu ne kemi hequr dorë nga kjo ndërmarrje, siç kanë hequr dorë edhe egjiptiani Sesostris, që e pati konceptuar idenë, edhe Dariu med, që më vonë deshi ta vinte në jetë.

Këtë e përmend që ta kuptoni fuqinë e plotë të urdhrit: «Të mblidhen ujërat në një vend të vetëm»; domethënë, të mos ketë mbledhje tjetër, dhe, pasi të mblidhen, të mos shpërndahen.

4. Të thuash se ujërat u mblodhën në një vend do të thotë se më parë ishin të shpërndara në shumë vende. Malet, të çara nga gryka të thella, grumbullonin ujë në luginat e tyre, kur nga çdo anë ujërat rendën drejt vendit të vetëm të mbledhjes. Sa fusha të gjera, që me shtrirjen e tyre u ngjanin deteve të mëdha, sa lugina, sa zgavra të gërryera në mënyra nga më të ndryshmet, plot me ujë atëherë, duhet të jenë zbrazur me urdhrin e Perëndisë! Por për këtë s'duhet të themi se, nëse uji mbulonte faqen e dheut, të gjitha pellgjet që kanë pritur më pas detin ishin që në fillim plot. Nga do të kishte ardhur mbledhja e ujërave, po të ishin pellgjet tashmë plot? Këto pellgje, përgjigjemi ne, u përgatitën vetëm në çastin kur uji duhej të bashkohej në një trup të vetëm. Në atë kohë nuk ekzistonte deti që ndodhet përtej Gadirës, as oqeani i pamasë, aq i frikshëm për detarët, që rrethon ishullin e Britanisë dhe Spanjën perëndimore. Por, papritmas, Perëndia krijoi këtë hapësirë të stërmadhe, dhe brenda saj u derdhën ujërat.

Tani, edhe në qoftë se shpjegimi ynë për krijimin e botës mund të duket në kundërshtim me përvojën (sepse është e qartë se jo të gjitha ujërat rrodhën bashkë në një vend), mund të jepen shumë përgjigje, të gjitha të dukshme sapo të parashtrohen. Ndoshta është madje qesharake t'u përgjigjesh kundërshtimeve të tilla. A duhet të nxjerrin kundër nesh pellgje dhe grumbullime ujërash shiu, e të mendojnë se kjo mjafton për të rrëzuar arsyetimet tona? Padyshim, grumbullimi kryesor dhe më i plotë i ujërave qe ai që mori emrin «mbledhje në një vend». Sepse edhe puset janë vende mbledhjeje për ujin, të bëra nga dora e njeriut për të pritur lagështirën e përhapur në zgavrën e dheut. Ky emër, «mbledhje», nuk tregon një grumbullim çfarëdo uji, por atë më të madhin e më të rëndësishmin, në të cilin elementi shfaqet i mbledhur bashkë. Ashtu si zjarri, që ndonëse ndahet në grimca të imëta, të mjaftueshme për nevojat tona këtu, është përhapur si një tërësi në eter; ashtu si ajri, që ndonëse ndahet po aq imët, ka zënë hapësirën përreth dheut; po ashtu edhe uji, ndonëse në sasi të vogël përhapet kudo, formon vetëm një mbledhje, atë që e ndan tërë elementin nga pjesa tjetër. Pa dyshim, edhe liqenet, si ato të viseve veriore, ashtu edhe ato që gjenden në Greqi, në Maqedoni, në Bitini e në Palestinë, janë mbledhje ujërash; por këtu bëhet fjalë për më të madhen nga të gjitha, atë mbledhje shtrirja e së cilës është sa ajo e dheut. Të parat përmbajnë një sasi të madhe uji; këtë askush nuk do ta mohojë. Megjithatë, askush nuk mund t'u japë me arsye emrin «dete», qoftë edhe nëse janë si deti i madh, të ngarkuara me kripë e rërë. Ata përmendin, për shembull, liqenin Asfaltitis në Jude, dhe liqenin Serbonian, që shtrihet ndërmjet Egjiptit e Palestinës, në shkretëtirën e Arabisë. Këto janë liqene, dhe ka vetëm një det, siç pohojnë ata që kanë udhëtuar rreth dheut. Ndonëse disa dijetarë mendojnë se Deti Hirkanian dhe Deti Kaspik janë të mbyllur brenda kufijve të vet, po t'u besojmë gjeografëve, ata lidhen me njëri-tjetrin dhe së bashku derdhen në Detin e Madh. Kështu, sipas tyre, Deti i Kuq dhe ai përtej Gadirës formojnë vetëm një det. Atëherë, pse Perëndia grumbullimet e ndryshme të ujit i quajti «dete»? Ja arsyeja: ujërat rrodhën në një vend, dhe grumbullimet e tyre të ndryshme, domethënë gjiret që dheu përqafoi në palët e veta, morën nga Zoti emrin «dete»: Deti i Veriut, Deti i Jugut, Deti i Lindjes dhe Deti i Perëndimit. Detet madje kanë emrat e tyre: Euksini, Propontida, Helesponti, Egjeu, Joni, deti i Sardenjës, deti i Siçilisë, Tirreni, dhe shumë emra të tjerë, numërimi i saktë i të cilëve tani do të ishte tepër i gjatë dhe krejt jashtë vendit. Ja pse Perëndia mbledhjen e ujërave e quan «dete». Por le të kthehemi te pika prej së cilës më largoi rrjedha e arsyetimit tim.

5. Dhe Perëndia tha: «Të mblidhen ujërat në një vend të vetëm dhe le të duket toka e thatë.» Nuk tha «le të duket dheu», që të mos shfaqej përsëri pa formë, si baltë, e ngatërruar me ujin, e as ende e pajisur me formën dhe vetitë e veta të duhura. Njëkohësisht, që të mos ia veshim tharjen e dheut diellit, Krijuesi na e tregon atë të tharë përpara krijimit të diellit. Le të ndjekim mendimin që na jep Shkrimi. Jo vetëm uji që mbulonte dheun rrodhi tej prej tij, por edhe gjithë ai që kishte depërtuar në thellësitë e tij u tërhoq, në bindje ndaj urdhrit të papërballueshëm të Sunduesit sovran. Dhe ashtu u bë. Kjo mjafton fare mirë për të treguar se zëri i Krijuesit veproi; megjithatë, në disa botime shtohet: «Dhe uji që ishte nën qiej u mblodh në një vend të vetëm dhe u duk toka e thatë»; fjalë që përkthyes të tjerë nuk i kanë dhënë dhe që nuk duken në përputhje me përdorimin hebraik. Në të vërtetë, pas pohimit «dhe ashtu u bë», është e tepërt të përsëritet pikërisht e njëjta gjë. Në kopjet e sakta këto fjalë shënohen me një obel, që është shenja e mospranimit.

«Dhe Perëndia e quajti tokën e thatë ‹dhe›, kurse mbledhjen e ujërave e quajti ‹dete›.» Pse Shkrimi thotë më sipër se ujërat u mblodhën në një vend të vetëm dhe se u duk toka e thatë? Dhe pse këtu shton se u duk toka e thatë dhe se Perëndia i dha emrin «dhe»? Kjo ndodh sepse thatësira është vetia që duket se e karakterizon natyrën e sendit, kurse fjala «dhe» është vetëm emri i tij i thjeshtë. Ashtu si arsyeja është aftësia dalluese e njeriut, dhe fjala «njeri» shërben për të emërtuar qenien e pajisur me këtë aftësi, po ashtu thatësira është cilësia e veçantë dhe e posaçme e dheut. Prandaj elementi që në thelb është i thatë merr emrin «dhe», ashtu si kafsha që e ka hingëllimën për britmë dalluese quhet «kalë». Edhe elementet e tjera, si dheu, kanë marrë ndonjë veti të posaçme që i dallon nga të tjerat dhe i bën të njihen për atë që janë. Kështu, uji e ka të ftohtin si veti dalluese; ajri, lagështinë; zjarri, nxehtësinë. Por kjo teori vlen vërtet vetëm për elementet fillestare të botës. Elementet që marrin pjesë në formimin e trupave dhe që i perceptojmë me shqisa na i shfaqin këto cilësi të ndërthurura, dhe në gjithë natyrën sytë e shqisat tona s'mund të gjejnë asgjë krejtësisht të njëjllojtë, të thjeshtë e të pastër. Dheu është njëkohësisht i thatë dhe i ftohtë; uji, i ftohtë dhe i lagësht; ajri, i lagësht dhe i ngrohtë; zjarri, i ngrohtë dhe i thatë. Është pikërisht nga ndërthurja e cilësive të tyre që elementet e ndryshme mund të përzihen. Falë një cilësie të përbashkët, secili prej tyre përzihet me një element fqinj, dhe kjo aleancë e natyrshme e lidh atë me elementin e kundërt. Për shembull, dheu, që është njëkohësisht i thatë e i ftohtë, gjen te të ftohtit një lidhje që e bashkon me ujin, dhe nëpërmjet ujit bashkohet me ajrin. Uji, i vendosur midis të dyve, duket sikur i jep dorën secilit dhe, për shkak të cilësisë së vet të dyfishtë, lidhet me dheun nga të ftohtit dhe me ajrin nga lagështia. Ajri, nga ana e vet, zë vendin e mesëm dhe luan rolin e ndërmjetësit midis natyrave armike të ujit e të zjarrit, i lidhur me të parin nga lagështia dhe me të dytin nga nxehtësia. Së fundi, zjarri, me natyrë njëherësh të ngrohtë e të thatë, lidhet me ajrin nga ngrohtësia dhe me thatësinë e vet ribashkohet me dheun. Dhe nga kjo harmoni e nga kjo përzierje e ndërsjellë e elementeve del një rreth dhe një kor harmonik, prej nga secili element e meriton emrin e vet. Këtë e thashë për të shpjeguar pse Perëndia i dha tokës së thatë emrin «dhe», pa e quajtur megjithatë dheun «të thatë». Kjo ndodh sepse thatësira nuk është një nga ato cilësi që dheu i fitoi më vonë, por një nga ato që përbënin thelbin e tij që në fillim. Tani, ajo që bën një trup të ekzistojë është nga natyra më e hershme se cilësitë e tij të mëvonshme dhe ka përparësi mbi to. Prandaj me arsye Perëndia zgjodhi tiparin më të lashtë të dheut për ta emërtuar.

6. «Dhe Perëndia pa se ishte mirë.» Shkrimi nuk do të thotë thjesht se Perëndisë iu shfaq një pamje e këndshme e detit. Nuk është me sy që Krijuesi e sheh bukurinë e veprave të Tij. Ai i sodit ato në urtësinë e Tij të pashprehshme. Pamje e bukur është deti kur shkëlqen tërë i ndritshëm në një qetësi të plotë; e bukur edhe kur, e rrudhur nga një puhizë e lehtë, sipërfaqja e tij merr nuanca të purpurta e të kaltra, kur, në vend që t'i rrahë me dhunë brigjet fqinje, duket sikur i puth me përkëdhelje të qeta. Megjithatë, sipas Shkrimit, nuk është në këtë që Perëndia e gjen mirësinë dhe hijeshinë e detit. Këtu mirësinë e bën qëllimi i veprës.

Së pari, uji i detit është burimi i gjithë lagështisë së dheut. Ai depërton nëpër kanale të padukshme, siç e dëshmojnë hapësirat dhe shpellat nëntokësore ku futen valët e tij; pritet në kanale të pjerrëta e gjarpëruese; pastaj, i shtyrë nga era, ngjitet në sipërfaqe të dheut dhe e çan atë, pasi është bërë i pijshëm e i çliruar nga hidhësia me anë të këtij kullimi të gjatë. Shpesh, i nxitur nga i njëjti shkak, ai buron edhe nga minierat që ka përshkuar, duke marrë prej tyre nxehtësi, dhe ngrihet duke vluar e shpërthen përvëlues, siç mund të shihet në ishuj dhe në bregdet; madje edhe në brendësi të tokës, në disa vende pranë lumenjve, po të krahasojmë të voglat me të mëdhatë, ndodhin thuajse të njëjtat dukuri. Ku synojnë këto fjalë? Të provojnë se dheu është i tëri i përshkuar nga kanale të padukshme, ku uji udhëton kudo nën tokë, duke nisur nga burimet e detit.

7. Kështu, në sytë e Perëndisë, deti është i mirë, sepse krijon rrymën e nëndheshme të lagështisë në thellësitë e dheut. Është, veç kësaj, i mirë, sepse nga të gjitha anët i pranon lumenjtë pa i kaluar kufijtë e vet. Është i mirë, sepse është zanafilla dhe burimi i ujërave në ajër. I ngrohur nga rrezet e diellit, ai avullon dhe tërhiqet drejt lartësive të ajrit. Atje ftohet, ngaqë ngjitet shumë mbi përthyerjen e rrezeve që ngrihen nga toka; dhe, meqë hija e reve e shton këtë ftohje, shndërrohet në shi dhe e majmëron dheun. Nëse njerëzit nuk e besojnë, le të shohin kazanët mbi zjarr, të cilët, ndonëse plot me ujë, shpesh mbeten bosh, sepse gjithë uji vlon dhe kthehet në avull. Edhe detarët e vlojnë ujin e detit, duke mbledhur avullin në sfungjerë, për të shuar etjen në rast nevoje të ngutshme.

Së fundi, deti është i mirë në sytë e Perëndisë, sepse rrethon ishujt, për të cilët është njëherësh mburoja dhe bukuria, sepse afron pjesët më të largëta të dheut dhe lehtëson lidhjen midis detarëve. Në këtë mënyrë na dhuron të mirën e njohjes së gjerë, i siguron tregtarit pasurinë e tij dhe përmbush lehtësisht nevojat e jetës: u lejon të pasurve të nxjerrin jashtë tepricat e tyre, kurse të varfrit i bekon me atë që u mungon.

Por prej nga e kuptoj unë mirësinë e oqeanit, ashtu si u duk në sytë e Krijuesit? Në qoftë se oqeani është i mirë dhe i denjë për t'u lëvduar përpara Perëndisë, sa më e bukur është tubimi i një Kishe si kjo, ku zërat e burrave, të fëmijëve dhe të grave ngrihen në lutjet tona drejt Perëndisë, duke u ndërthurur e jehuar si valët që rrahin bregun! Edhe kjo Kishë gëzon një qetësi të thellë, dhe frymët e liga s'mund ta trazojnë me erën e herezisë. Bëhuni, pra, të denjë për pëlqimin e Zotit, duke qëndruar besnikë ndaj një udhëheqjeje kaq të mirë, në Zotin tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe fuqia në jetë të jetëve. Amin.