Krijimi i trupave ndriçues

1. Në shfaqjet e cirkut, shikuesi duhet të marrë pjesë në përpjekjet e atletëve. Këtë e tregojnë vetë rregullat e lojërave, sepse ato urdhërojnë që të gjithë ta kenë kokën zbuluar kur ndodhen në stadium. Qëllimi i kësaj, sipas mendimit tim, është që secili atje të mos jetë vetëm shikues i atletëve, por të bëhet, në një farë mase, edhe vetë atlet i vërtetë. Kështu, për të shqyrtuar shfaqjen e madhe e të mahnitshme të krijimit, për të kuptuar urtësinë e lartë e të papërshkrueshme, duhet të sillni dritën tuaj vetjake, që të soditni mrekullitë që po shpalos para syve tuaj. Ndihmomëni, sipas fuqisë suaj, në këtë përpjekje, ku ju nuk jeni aq gjyqtarë sa bashkëluftëtarë, që të mos ju shpëtojë e vërteta e që gabimi im të mos kthehet në dëm të përbashkët. Përse i them këto fjalë? Sepse kemi ndër mend të studiojmë botën në tërësinë e saj dhe të vështrojmë gjithësinë, jo në dritën e urtësisë së kësaj bote, por në atë me të cilën Perëndia do të ndriçojë shërbëtorin e vet, kur i flet drejtpërdrejt e pa gjëegjëza. Sepse është krejt e domosdoshme që të gjithë ata që i duan shfaqjet e mëdha e madhështore, të sjellin një mendje të përgatitur mirë për t'i studiuar. Në qoftë se ndonjëherë, në një natë të kthjellët, duke vështruar me sy të kujdesshëm bukurinë e patregueshme të yjeve, keni menduar për Krijuesin e të gjitha gjërave; në qoftë se keni pyetur veten se kush është ai që e ka mbjellë qiellin me lule të tilla, e përse gjërat e dukshme janë edhe më të dobishme sesa të bukura; në qoftë se ndonjëherë, ditën, keni studiuar mrekullitë e dritës, e në qoftë se nga gjërat e dukshme jeni ngjitur te Qenia e padukshme, atëherë jeni dëgjues të përgatitur mirë dhe mund të zini vend në këtë amfiteatër të madhërishëm e të bekuar. Ejani ashtu si merret për dore dhe shpihet nëpër qytet dikush që nuk e njeh atë; kështu edhe unë do t'ju shpie, si të huaj, nëpër mrekullitë e fshehta të këtij qyteti të madh të gjithësisë. Atdheu ynë i parë ishte në këtë qytet të madh, prej nga na dëboi demoni vrasës, joshjet e të cilit e mashtruan njeriun deri në robëri. Atje do të shihni prejardhjen e parë të njeriut dhe se si menjëherë e kapi vdekja, të cilën e solli mëkati, i parëlinduri i frymës së ligë. Do të mësoni se jeni formuar prej dheut, por jeni vepër e duarve të Perëndisë; shumë më të dobët se kafsha e egër, e megjithatë të caktuar për të sunduar qeniet pa arsye e pa shpirt; më të ulët për nga të mirat natyrore, por, falë dhuratës së arsyes, në gjendje të ngriheni gjer në qiell. Në qoftë se na depërtojnë këto të vërteta, do të njohim veten, do të njohim Perëndinë, do të adhurojmë Krijuesin tonë, do t'i shërbejmë Zotërisë sonë, do të lavdërojmë Atin tonë, do të duam Mbajtësin tonë, do të bekojmë Bamirësin tonë dhe nuk do të reshtim së nderuari Princin e jetës së tanishme e të ardhshme, i cili, me pasuritë që derdh mbi ne në këtë botë, na bën të besojmë premtimet e Tij dhe përdor të mirat e tanishme për të forcuar pritjen tonë të së ardhmes. Vërtet, në qoftë se kaq të mira janë gjërat e kohës, çfarë do të jenë ato të përjetësisë? Në qoftë se kaq e bukur është bukuria e gjërave të dukshme, çfarë të mendojmë për gjërat e padukshme? Në qoftë se madhështia e qiellit e kalon masën e mendjes njerëzore, cila mendje do të mundë të gjurmojë natyrën e të përjetshmes? Në qoftë se dielli, që i nënshtrohet prishjes, është kaq i bukur, kaq i madhërishëm, kaq i shpejtë në lëvizjen e tij, kaq i pandryshueshëm në rrugën e tij; në qoftë se madhështia e tij është në harmoni kaq të përsosur e në përpjesëtim të drejtë me gjithësinë; në qoftë se, me bukurinë e natyrës së vet, shndrit si një sy i shkëlqyer në mes të krijesës; në qoftë se, më në fund, njeriu nuk lodhet duke e soditur, çfarë do të jetë bukuria e Diellit të Drejtësisë? Në qoftë se i verbri vuan që nuk e sheh diellin material, sa humbje e madhe është për mëkatarin të mos gëzojë dritën e vërtetë!

2. «Edhe Perëndia tha: Le të bëhen ndriçues në kupën qiellore, që të ndriçojnë mbi tokë e të ndajnë ditën nga nata.» Të parët u bënë qielli dhe dheu; pas tyre u krijua drita; dita ishte dalluar nga nata, pastaj ishin shfaqur kupa qiellore dhe elementi i thatë. Ujërat ishin mbledhur në vendin që u ishte caktuar, toka kishte nxjerrë prodhimet e saj, kishte bërë të mbijnë shumë lloje barishtesh dhe ishte stolisur me gjithfarë bimësh. Megjithatë, dielli dhe hëna ende nuk ekzistonin, që ata që jetojnë pa e njohur Perëndinë, të mos e quajnë diellin origjinën dhe atin e dritës, as bërësin e gjithçkaje që rritet nga toka. Ja pse pati një ditë të katërt, dhe atëherë Perëndia tha: «Le të bëhen ndriçues në kupën qiellore.»

Pasi të keni mësuar kush foli, mendoni menjëherë për Atë që e dëgjoi. Perëndia tha: «Le të bëhen ndriçues ... edhe Perëndia bëri dy ndriçues të mëdhenj.» Kush foli? Dhe kush bëri? A nuk shihni dy Persona? Kudo, me gjuhë mistike, historia është mbjellë me dogmat e teologjisë.

Vjen pastaj arsyeja që shkaktoi krijimin e ndriçuesve. Ajo ishte për të ndriçuar tokën. Drita ishte krijuar tashmë; përse pra të thuhet se dielli u krijua për të dhënë dritë? Dhe së pari, mos qeshni me çuditshmërinë e kësaj shprehjeje. Ne nuk shkojmë pas imtësive tuaja rreth fjalëve, dhe fare pak merremi t'u japim atyre një trajtë të harmonishme. Shkrimtarët tanë nuk merren duke lëmuar periudhat e tyre, dhe kudo ne pëlqejmë qartësinë e fjalëve përpara shprehjeve tingëlluese. Shihni, pra, në se me këtë shprehje, «për të ndriçuar», shkrimtari i shenjtë e bëri mjaftueshëm të kuptueshëm mendimin e vet. Ai ka vënë «për të dhënë dritë» në vend të «ndriçim». Tani, këtu s'ka asgjë që bie ndesh me atë që u tha për dritën. Atëherë u prodhua vetë natyra e dritës; tani trupi i diellit ndërtohet për të qenë bartës i asaj drite fillestare. Kandili nuk është zjarr. Zjarri e ka vetinë të ndriçojë, dhe ne shpikëm kandilin që të na ndriçojë në errësirë. Po kështu, trupat ndriçues u trajtësuan si bartës të asaj drite të pastër, të kthjellët e jomateriale. Apostulli na flet për disa ndriçues që shkëlqejnë në botë pa u ngatërruar me dritën e vërtetë të botës; zotërimi i kësaj drite i bëri shenjtorët ndriçues të shpirtrave që i mësuan e i nxorën nga errësira e padijes. Ja pse Krijuesi i të gjitha gjërave e bëri diellin krahas asaj drite të lavdishme dhe e vendosi të shndritë në qiej.

3. Dhe askush le të mos mendojë se është gjë e pabesueshme që shkëlqimi i dritës të jetë një gjë, kurse trupi që i shërben si bartës material të jetë tjetër. Së pari, në të gjitha gjërat e përbëra, dallojmë lëndën që mund të marrë një cilësi, dhe cilësinë që ajo merr. Natyra e bardhësisë është një gjë, kurse tjetër është ajo e trupit që zbardhet; kështu, ndryshojnë natyrat që sapo i pamë të bashkuara me fuqinë e Krijuesit. Dhe mos më thoni se është e pamundur t'i ndani. As unë vetë nuk pohoj se jam në gjendje ta ndaj dritën nga trupi i diellit; por ngul këmbë se atë që ne e ndajmë me mendje, Krijuesi i natyrës mund ta ndajë në të vërtetë. Për më tepër, ju nuk mund ta ndani shkëlqimin e zjarrit nga vetia e djegies që ai ka; por Perëndia, që deshi ta tërhiqte shërbëtorin e vet me një pamje të mrekullueshme, ndezi një zjarr në ferrishten që digjej, i cili shfaqte gjithë shkëlqimin e flakës, ndërkohë që vetia e tij gllabëruese rrinte e fjetur. Këtë e pohon Psalmisti kur thotë: «Zëri i Zotit i ndan flakët e zjarrit.» Kështu, në shpërblimin që na pret pas kësaj jete, një zë i fshehtë duket se na thotë që natyra e dyfishtë e zjarrit do të ndahet: të drejtët do të gëzojnë dritën e tij, kurse nxehtësia e tij përvëluese do të bëhet mundim për të ligjtë.

Në rrotullimet e hënës gjejmë prapë një provë të asaj që parashtruam. Kur ndalet e zvogëlohet, ajo nuk e tret tërë trupin e vet, por, në atë masë sa lëshon ose thith dritën që e rrethon, na paraqet pamjen e pakësimit ose të shtimit të saj. Në qoftë se duam një provë të qartë se hëna nuk e tret trupin e vet kur është në prehje, s'kemi veçse të hapim sytë. Në qoftë se e vështroni në një qiell pa re e të kthjellët, do të vini re, kur ajo ka marrë trajtën e plotë të një drapri, se pjesa që është e errët dhe e pandriçuar përshkruan një rreth të barabartë me atë që formon hëna e plotë. Kështu, syri mund ta rrokë tërë rrethin, në qoftë se pjesës së ndriçuar i shton këtë hark të errët e të zymtë. Dhe mos më thoni se drita e hënës është e huazuar, që pakësohet ose shtohet në përpjesëtim me afrimin a largimin e saj nga dielli. Kjo nuk është tani objekti i kërkimit tonë; ne duam vetëm të provojmë se trupi i saj ndryshon nga drita që e bën të shndritë. Dua që të keni të njëjtin mendim edhe për diellin; me ndryshimin, megjithatë, se dielli, pasi e mori një herë dritën dhe e përzieu me lëndën e vet, nuk e lëshon më, kurse hëna, herë pas here, duke e hequr e duke u riveshur prapë me dritë, provon me atë që ndodh në vetvete atë që thamë për diellin.

Kështu, dielli dhe hëna morën urdhrin të ndajnë ditën nga nata. Perëndia e kishte ndarë tashmë dritën nga errësira; pastaj i vuri natyrat e tyre përballë njëra-tjetrës, që të mos përziheshin dhe që të mos kishte kurrë asgjë të përbashkët midis errësirës e dritës. Ju e shihni ç'është hija gjatë ditës; pikërisht kjo është natyra e errësirës gjatë natës. Në qoftë se, kur shfaqet një dritë, hija bie gjithnjë në anën e kundërt; në qoftë se në mëngjes ajo shtrihet drejt diellit që perëndon; në qoftë se në mbrëmje anon drejt diellit që lind, e në mesditë kthehet nga veriu; atëherë edhe nata tërhiqet në ato anë që janë përballë rrezeve të diellit, sepse për nga natyra nuk është veçse hija e tokës. Sepse, ashtu si gjatë ditës hija krijohet nga një trup që e ndërpret dritën, po ashtu nata vjen natyrshëm kur ajri që rrethon tokën bie në hije. Dhe kjo është pikërisht ajo që thotë Shkrimi: «Perëndia e ndau dritën nga errësira.» Kështu errësira iku me afrimin e dritës, sepse që në krijimin e tyre të parë të dyja ishin ndarë nga një kundërti e natyrshme. Tani Perëndia e urdhëroi diellin të masë ditën, kurse hënën, sa herë që e rrumbullakon diskun e vet, të mbretërojë mbi natën. Sepse atëherë këta dy ndriçues janë pothuajse diametralisht të kundërt: kur lind dielli, hëna e plotë zhduket nga horizonti, për t'u rishfaqur në lindje pikërisht në çastin kur perëndon dielli. Për temën tonë ka pak rëndësi nëse në fazat e tjera drita e hënës nuk përputhet saktësisht me natën. Prapëseprapë mbetet e vërtetë se, kur është në plotësinë e vet, ajo i zbeh yjet dhe e ndriçon tokën me shkëlqimin e dritës së saj, mbretëron mbi natën dhe, në pajtim me diellin, e ndan kohëzgjatjen e saj në pjesë të barabarta.

4. «Dhe le të jenë për shenja, për stinë, për ditë e vjet.» Shenjat që japin ndriçuesit janë të nevojshme për jetën e njeriut. Në të vërtetë, sa vëzhgime të dobishme na bën të zbulojmë përvoja e gjatë, në qoftë se pyesim pa kureshtje të tepërt! Sa shenja shiu, thatësire ose ngritjeje të erës, të pjesshme a të përgjithshme, të furishme a të matura! Zoti ynë na tregon një nga shenjat që jep dielli, kur thotë: «Sot do të jetë mot i keq, sepse qielli është i kuq e i vranët.» Vërtet, kur dielli lind nëpër mjegull, rrezet e tij errësohen, kurse disku duket sikur digjet si një thëngjill dhe ka ngjyrë të kuqe të përgjakur. Është trashësia e ajrit që shkakton këtë pamje; dhe meqë rrezet e diellit nuk e shpërndajnë dot një ajër kaq të grumbulluar e të dendur, ky nuk mund të mbahet sigurisht nga valët e avullit që dalin nga toka, dhe, nga tepria e lagështisë, do të sjellë stuhi në ato vende ku grumbullohet. Po ashtu, kur hëna rrethohet me lagështi, ose kur dielli rrethohet nga një kurorë drite, kjo është shenjë shiu të rrëmbyeshëm ose stuhie të furishme; prapë po kështu, në qoftë se diej të rremë e shoqërojnë diellin në rrugën e tij, ato paralajmërojnë disa dukuri qiellore. Së fundi, ato vija të drejta, si ngjyrat e ylberit, që shihen mbi retë, lajmërojnë shi, stuhi të jashtëzakonshme ose, me një fjalë, një ndryshim të plotë të motit.

Ata që i kushtohen vëzhgimit të këtyre trupave gjejnë shenja në fazat e ndryshme të hënës, sikur ajri që e mbështjell tokën të ishte i detyruar të ndryshonte për t'iu përgjigjur ndryshimit të trajtës së saj. Rreth ditës së tretë të hënës së re, në qoftë se ajo është e mprehtë dhe e kthjellët, kjo është shenjë e një moti të mirë e të qëndrueshëm. Në qoftë se brirët e saj duken të trashë e të kuqërremtë, ajo na kërcënon ose me shi të rrëmbyeshëm, ose me një erë të fortë nga jugu. Kush nuk e di sa të dobishme janë këto shenja në jetë? Falë tyre, detari e mban anijen në liman, duke parashikuar rreziqet me të cilat e kërcënojnë erërat, kurse udhëtari strehohet që më parë nga e keqja, duke pritur derisa moti të bëhet më i mirë. Falë tyre, bujqit, të zënë me mbjelljen e farës a me punimin e bimëve, mund të njohin cilat stinë u leverdisin punëve të tyre. Për më tepër, Zoti na ka lajmëruar se, në shpërbërjen e gjithësisë, do të shfaqen shenja në diell, në hënë e në yje. Dielli do të kthehet në gjak dhe hëna nuk do të japë dritën e saj, shenja të përfundimit të të gjitha gjërave.

5. Por ata që i kapërcejnë kufijtë, duke i bërë fjalët e Shkrimit justifikim për artin e hartimit të horoskopeve, pohojnë se jetët tona varen nga lëvizja e trupave qiellorë dhe se kështu kaldenjtë lexojnë në planetët atë që do të na ndodhë. Me këto fjalë kaq të thjeshta, «le të jenë për shenja», ata nuk kuptojnë as ndryshimet e motit, as ndërrimin e stinëve; ata shohin në to, sipas qejfit të përfytyrimit të tyre, vetëm ndarjen e fateve njerëzore. Çfarë thonë ata në të vërtetë? Kur planetët kryqëzohen në shenjat e zodiakut, disa figura që formohen nga takimi i tyre lindin fate të caktuara, kurse të tjera prodhojnë fate të ndryshme.

Ndoshta, për hir të qartësisë, nuk është e kotë të hyjmë në më shumë hollësi rreth kësaj shkence të kotë. Nuk do të them asgjë prej vetes për t'i kundërshtuar; do të përdor fjalët e tyre, duke sjellë një ilaç për të sëmurët dhe, për të tjerët, një mbrojtje që të mos bien. Shpikësit e astrologjisë, duke parë se në gjatësinë e kohës u ikën shumë shenja, e ndanë atë dhe e mbyllën çdo pjesë brenda kufijve të ngushtë, sikur, në ndarjen më të vogël e më të shkurtër të kohës, në një çast, sa hap e mbyll sytë, siç thotë Apostulli, të gjendej ndryshimi më i madh nga një lindje te tjetra. Njëri lind në këtë çast: ai do të jetë princ mbi qytete dhe do të sundojë popullin, në plotësinë e pasurisë e të pushtetit. Një tjetër lind çastin tjetër: ai do të jetë i varfër, i mjerë, dhe do të endet çdo ditë derë më derë duke lypur bukën. Prandaj ata e ndajnë zodiakun në dymbëdhjetë pjesë, dhe, meqë dielli do tridhjetë ditë për të përshkuar secilën nga dymbëdhjetë ndarjet e këtij rrethi të pagabueshëm, i ndajnë ato në tridhjetë të tjera. Secila prej tyre formon gjashtëdhjetë të reja, dhe këto të fundit ndahen përsëri në gjashtëdhjetë. Le të shohim, pra, në se, kur të përcaktohet lindja e një foshnjeje, do të jetë e mundur të zbatohet kjo ndarje kaq e rreptë e kohës. Fëmija lind. Mamia vërteton gjininë; pastaj pret klithmën që është shenjë e jetës së tij. Deri atëherë, sa çaste kanë kaluar, sipas jush? Mamia i njofton kaldeut lindjen e fëmijës: sa minuta do të numëronit para se ajo të hapte gojën, sidomos në qoftë se ai që shënon orën ndodhet jashtë dhomës së grave? Dhe e dimë se ai që këqyr orën, duhet, qoftë ditën, qoftë natën, ta shënojë çastin me përpikëri sa më të saktë. Sa tufë sekondash kalojnë gjatë kësaj kohe! Sepse planeti i lindjes duhet gjetur jo vetëm në një nga dymbëdhjetë ndarjet e zodiakut, e madje në një nga nënndarjet e para të saj, por prapë në një nga të gjashtëdhjetat që e ndajnë këtë të fundit, e madje, që të arrihet e vërteta e saktë, në një nga të gjashtëdhjetat nënndarëse që kjo përmban nga ana e vet. Dhe për të fituar një dijeni kaq të imët, kaq të pamundur për t'u rrokur qysh në këtë çast, duhet pyetur çdo planet, që të gjendet vendi i tij kundrejt shenjave të zodiakut dhe figurave që formojnë planetët në çastin e lindjes së fëmijës. Kështu, në qoftë se është e pamundur të gjendet saktësisht ora e lindjes, dhe në qoftë se ndryshimi më i vogël mund t'i prishë të gjitha, atëherë si ata që i dorëzohen kësaj shkence të trilluar, si ata që i dëgjojnë gojëhapur, sikur të mund të mësonin prej tyre të ardhmen, janë tejet qesharakë.

6. Por çfarë pasojash prodhohen? Njëri do të ketë flokë kaçurrelë dhe sy të ndritshëm, sepse ka lindur nën Dashin: e tillë është pamja e një dashi. Ai do të ketë ndjenja fisnike, sepse Dashi ka lindur për të komanduar. Ai do të jetë bujar e i gjindshëm në mjete, sepse kjo kafshë e heq leshin e vet pa mundim, dhe natyra nxiton menjëherë ta rivishë. Një tjetër lind nën Demin: ai do të jetë i mësuar me mundimin dhe me karakter skllavi, sepse demi përkulet nën zgjedhë. Një tjetër lind nën Akrepin: ashtu si ky rrëshqanor helmues, ai do të jetë goditës. Ai që lind nën Peshoren do të jetë i drejtë, falë drejtësisë së peshoreve tona. A nuk është kjo maja e marrëzisë? Ky Dash, prej nga ju e nxirrni lindjen e njeriut, është pjesa e dymbëdhjetë e qiellit, dhe, kur hyn në të, dielli arrin pranverën. Peshorja dhe Demi janë po ashtu pjesë të dymbëdhjeta të zodiakut. Si mund të shihni atje shkaqet kryesore që ndikojnë në jetën e njeriut? Dhe përse merrni kafshë për të karakterizuar zakonet e njerëzve që vijnë në këtë botë? Ai që lind nën Dashin do të jetë bujar, jo sepse kjo pjesë e qiellit ia jep këtë tipar, por sepse e tillë është natyra e kafshës. Përse, pra, të trembemi nga emrat e këtyre yjeve dhe të marrim përsipër ta bindim veten me këto blegërima? Në qoftë se qielli ka tipare të ndryshme që rrjedhin nga këto kafshë, atëherë edhe vetë i nënshtrohet ndikimeve të jashtme, meqë shkaqet e tij varen nga kafshët që kullosin në arat tona. Një pohim qesharak; por sa më qesharake shtirja se arrihet të njihet ndikimi i ndërsjellë i gjërave që s'kanë as më të voglën lidhje midis tyre! Kjo shkencë e rreme është vërtet një rrjetë merimange: në qoftë se një mushkonjë a një mizë, ose ndonjë insekt po aq i dobët bie në të, mbetet i ngatërruar; por në qoftë se afrohet një kafshë më e fortë, ajo kalon pa mundim, duke marrë me vete indin e brishtë.

7. Ata, megjithatë, nuk ndalen këtu; madje edhe veprat tona, ku secili e ndien vullnetin e vet duke sunduar, dua të them ushtrimin e virtytit ose të vesit, varen, sipas tyre, nga ndikimi i trupave qiellorë. Do të ishte qesharake ta kundërshtoje me gjithë mend një gabim të tillë, por, meqë mban shumë vetë në rrjetat e tij, ndoshta është më mirë të mos e kalojmë në heshtje. Do t'i pyesja së pari në se figurat që përshkruajnë yjet nuk ndryshojnë një mijë herë në ditë. Në lëvizjen e pandërprerë të planetëve, disa takohen në një ecje më të shpejtë, të tjerë bëjnë rrotullime më të ngadalta, dhe shpesh, brenda një ore, i shohim të vështrojnë njëri-tjetrin e pastaj të fshihen. Tani, në orën e lindjes, ka rëndësi të madhe në se dikë e vështron një yll bamirës apo një yll i lig, po të flasim me gjuhën e tyre. Shpesh, pra, astrologët nuk e rrokin çastin kur shfaqet një yll i mirë, dhe, ngaqë e lanë të ikë ky çast i rrëshqitshëm, e regjistrojnë të porsalindurin nën ndikimin e një fryme të ligë. Jam i detyruar të përdor fjalët e tyre. Ç'marrëzi! Por, mbi të gjitha, ç'paperëndishmëri! Sepse yjet e ligj e hedhin fajin e ligësisë së tyre mbi Atë që i bëri. Në qoftë se e liga është e natyrshme te ta, atëherë Krijuesi është autori i së ligës. Në qoftë se e bëjnë vetë, atëherë janë qenie të gjalla të pajisura me fuqinë e zgjedhjes, veprat e të cilave do të jenë të lira e të vullnetshme. A nuk është maja e marrëzisë të thuash këto gënjeshtra për qenie pa shpirt? Përsëri, ç'mungesë mendjeje tregon të ndash të mirën e të keqen pa marrë parasysh meritën vetjake: të thuash se një yll është bamirës sepse zë një vend të caktuar; se bëhet i lig sepse e vështron një yll tjetër; dhe se, po të lëvizë sado pak nga kjo figurë, e humbet ndikimin e vet të keq.

Por le të kalojmë më tej. Në qoftë se, në çdo çast të kohës, yjet i ndryshojnë figurat e tyre, atëherë në këto mijëra ndryshime, shumë herë në ditë, do të duhej të përsëritej ajo renditje yjesh që sjell lindjet mbretërore. Përse, pra, nuk lind çdo ditë ndonjë mbret? Përse froni trashëgohet nga ati te biri? Pa dyshim, kurrë s'ka pasur mbret që të ketë marrë masa që i biri t'i lindte nën yllin e mbretërisë. Sepse cili njeri e zotëron një fuqi të tillë? Si, pra, Ozia polli Joathamin, Joathami Ahazin, Ahazi Ezekian? Dhe me ç'rastësi lindja e asnjërit prej tyre nuk ra në një orë skllavërie? Në qoftë se burimi i virtyteve dhe i veseve tona nuk është në vetvete, por është pasoja e pashmangshme e lindjes sonë, atëherë është e kotë që ligjvënësit të na përcaktojnë çfarë duhet të bëjmë e çfarë duhet të shmangim; është e kotë që gjyqtarët të nderojnë virtytin e të ndëshkojnë vesin. Faji nuk qëndron te vjedhësi, as te vrasësi: kështu ishte caktuar për të; ishte e pamundur ta mbante dorën, i shtyrë drejt së ligës nga një domosdoshmëri e pashmangshme. Ata që me mund ushtrojnë mjeshtëritë janë më të marrët ndër njerëz. Bujku do të korrë të vjela të bollshme pa mbjellë farë e pa mprehur draprin e vet. E dojë a s'e dojë, tregtari do të bëjë pasurinë e tij dhe do të përmbytet me pasuri nga fati. Sa për ne të krishterët, do të shohim shpresat tona të mëdha të zhduken, sepse, që nga çasti kur njeriu nuk vepron me liri, s'ka as shpërblim për drejtësinë, as ndëshkim për mëkatin. Nën sundimin e domosdoshmërisë e të fatalitetit, s'ka vend për meritën, që është kushti i parë i çdo gjykimi të drejtë. Por le të ndalemi. Ju që jeni të shëndoshë në veten tuaj, s'keni nevojë të dëgjoni më tepër, dhe koha nuk na lejon të bëjmë sulme pa fund kundër këtyre njerëzve fatkeqë.

8. Le të kthehemi te fjalët që vijojnë: «Le të jenë për shenja, për stinë, për ditë e vjet.» Për shenjat kemi folur. Me fjalën «stinë» kuptojmë ndërrimin e stinëve, dimrin, pranverën, verën e vjeshtën, të cilat i shohim të ndjekin njëra-tjetrën në një rrjedhë kaq të rregullt, falë rregullsisë së lëvizjes së ndriçuesve. Është dimër kur dielli qëndron në jug dhe prodhon me bollëk hijet e natës në anën tonë. Ajri i shtrirë mbi tokë është i ftohtë, dhe avujt e lagësht, që mblidhen mbi kokat tona, sjellin shira, ngrica e flokë të panumërt bore. Kur, duke u kthyer nga anët e jugut, dielli gjendet në mes të qiellit dhe e ndan ditën me natën në pjesë të barabarta, sa më shumë të qëndrojë mbi tokë, aq më tepër na sjell një mot të butë. Atëherë vjen pranvera, që bën të mbijnë të gjitha bimët, u jep pjesës më të madhe të pemëve jetën e tyre të re dhe, me anë të brezave të njëpasnjëshëm, i përjetëson të gjitha kafshët e tokës e të ujit. Që andej dielli, duke u kthyer drejt solsticit të verës, në drejtim të veriut, na jep ditët më të gjata. Dhe, ndërsa udhëton më tej nëpër ajër, e djeg atë që është mbi kokat tona, e than tokën, i pjek drithërat dhe e shpejton pjekjen e frutave të pemëve. Në kohën e nxehtësisë së tij më të madhe, hijet që bën dielli në mesditë janë të shkurtra, sepse ai shndrit nga lart, nga ajri mbi kokat tona. Kështu, ditët më të gjata janë ato kur hijet janë më të shkurtra, ashtu si ditët më të shkurtra janë ato kur hijet janë më të gjata. Kjo u ndodh të gjithë neve që na quajnë «heteroski» (të hijezuar nga një anë), të cilët banojmë në anët veriore të tokës. Por ka njerëz që, dy ditë të vitit, mbeten krejt pa hije në mesditë, sepse dielli, duke qenë pingul mbi kokat e tyre, i ndriçon aq njësoj nga të gjitha anët, saqë mund të shkëlqejë, nëpër një çarje të ngushtë, gjer në fund të një pusi. Kështu, disa i quajnë «aski» (pa hije). Sepse ata që jetojnë përtej tokës së erëzave e shohin hijen e vet herë nga një anë, herë nga tjetra, të vetmit banorë të kësaj toke, tek të cilët hija bie në mesditë; prandaj u vihet emri «amfiski» (të hijezuar nga të dyja anët). Të gjitha këto dukuri ndodhin ndërsa dielli po kalon në anët veriore: ato na japin një ide për nxehtësinë që rrezet e diellit hedhin në ajër dhe për pasojat që sjellin. Pastaj kalojmë te vjeshta, që e thyen nxehtësinë e tepërt, duke e pakësuar ngrohtësinë dalëngadalë, dhe me një mot të matur na kthen pa vuajtje te dimri, në kohën kur dielli kthehet nga anët veriore te ato jugore. Kështu, pra, stinët, duke ndjekur rrugën e diellit, ndjekin njëra-tjetrën për të sunduar jetën tonë.

«Le të jenë për ditë», thotë Shkrimi, jo për t'i prodhuar ato, por për t'i sunduar; sepse dita dhe nata janë më të vjetra se krijimi i ndriçuesve, dhe pikërisht këtë na e dëfton psalmi. «Diellin, që të mbretërojë mbi ditën ... hënën e yjet, që të mbretërojnë mbi natën.» Si mbretëron dielli mbi ditën? Sepse, duke mbartur kudo dritën me vete, sapo ngrihet mbi horizont, e dëbon errësirën dhe na sjell ditën. Kështu, pa e mashtruar veten, mund ta përkufizojmë ditën si ajër i ndriçuar nga dielli, ose si ajo hapësirë kohe që dielli kalon në hemisferën tonë. Detyrat e diellit e të hënës shërbejnë më tej për të shënuar vitet. Hëna, pasi ta ketë përshkuar dymbëdhjetë herë rrugën e vet, formon një vit që ndonjëherë ka nevojë për një muaj të ndërkalur, që të përputhet saktësisht me stinët. I tillë ishte dikur viti i hebrenjve dhe i grekëve të lashtë. Sa për vitin diellor, ai është koha që i duhet diellit, pasi të ketë nisur nga një shenjë e caktuar, për t'u kthyer tek ajo në ecjen e tij të zakonshme.

9. «Edhe Perëndia bëri dy ndriçues të mëdhenj.» Fjala «i madh», po ta themi, për shembull, për qiellin, për tokën ose për detin, mund të ketë një kuptim absolut; por zakonisht ka vetëm një kuptim krahasues, si kur flasim për një kalë të madh ose një ka të madh. Jo se këto kafshë janë të një madhësie të pamasë, por se, në krahasim me të ngjashmet e tyre, meritojnë të quhen të mëdha. Ç'ide do të formojmë ne vetë këtu për madhësinë? A do të jetë ajo ide që kemi për të te milingona dhe te të gjitha krijesat e vogla të natyrës, të cilat i quajmë të mëdha në krahasim me të ngjashmet e tyre, për të treguar epërsinë mbi to? Apo do t'ua veshim madhësinë ndriçuesve, si një madhësi të natyrshme që u përket vetë atyre? Sa për mua, kështu mendoj. Në qoftë se dielli e hëna janë të mëdhenj, kjo s'është në krahasim me yjet më të vegjël, por sepse kanë një perimetër aq të madh, saqë shkëlqimi që përhapin ndriçon qiejt dhe ajrin, duke përqafuar njëkohësisht tokën e detin. Në cilëndo pjesë të qiellit që të jenë, kur lindin, kur perëndojnë a kur janë në mes të qiellit, ata duken gjithnjë njësoj në sytë e njerëzve, provë e qartë e madhësisë së tyre të jashtëzakonshme. Sepse gjithë gjerësia e qiellit s'mund t'i bëjë të duken më të mëdhenj në një vend e më të vegjël në një tjetër. Sendet që i shohim nga larg na duken të zvogëluara, dhe, sa më shumë të na afrohen, aq më të drejtë mund të formojmë idenë për madhësinë e tyre. Por s'ka njeri që të jetë më afër a më larg diellit. Të gjithë banorët e tokës e shohin në të njëjtën largësi. Indianët dhe britanët e shohin me të njëjtën madhësi. Njerëzit e lindjes nuk e shohin të zvogëlohet në madhësi kur perëndon; ata të perëndimit nuk e gjejnë më të vogël kur lind. Në qoftë se ndodhet në mes të qiellit, s'ndryshon në asnjërën pamje. Mos u mashtroni nga pamja e jashtme dhe, meqë duket sa një kut, mos pandehni se s'është më i madh se aq. Në një largësi shumë të madhe, sendet humbin gjithnjë nga madhësia në sytë tanë; shikimi, ngaqë s'e përshkon dot hapësirën ndërmjetëse, sikur lodhet në mes të rrugës së vet, dhe vetëm një pjesë e vogël e tij arrin te sendi i dukshëm. Fuqia jonë e shikimit është e vogël dhe bën që gjithçka që shohim të duket e vogël, duke e ngjyrosur atë që sheh me gjendjen e vet. Kështu, pra, në qoftë se shikimi gabon, dëshmia e tij është e pasigurt. Kujtoni përshtypjet tuaja dhe do të gjeni në veten tuaj provën e fjalëve të mia. Në qoftë se ndonjëherë keni parë nga maja e një mali të lartë një fushë të gjerë e të rrafshët, sa të mëdha ju dukeshin pendët e qeve? Sa të mëdhenj ishin vetë lëruesit? A nuk dukeshin si milingona? Në qoftë se nga maja e një shkëmbi sundues, duke vështruar detin e gjerë, i hidhni sytë mbi atë hapësirë të pafund, sa të mëdha ju dukeshin ishujt më të mëdhenj? Sa e madhe ju dukej ndonjëra nga ato anije të mëdha, që i shpalosin velat e bardha në detin e kaltër? A nuk dukej më e vogël se një pëllumb? Kjo ndodh sepse shikimi, siç sapo ju thashë, humbet nëpër ajër, dobësohet dhe s'e rrok dot me saktësi sendin që sheh. Për më tepër: shikimi juaj ju i tregon malet e larta, të ndara nga lugina, si të rrumbullakëta e të lëmuara, sepse ai arrin vetëm te pjesët e dala dhe s'është në gjendje, për shkak të dobësisë së vet, të depërtojë në luginat që i ndajnë. Ai as që e ruan trajtën e sendeve dhe pandeh se të gjitha kullat katrore janë të rrumbullakëta. Kështu, gjithçka provon se, në largësi të madhe, shikimi na paraqet vetëm sende të errëta e të ngatërruara. Ndriçuesi është, pra, i madh, sipas dëshmisë së Shkrimit, dhe pafundësisht më i madh se ç'duket.

10. Shihni prapë një provë tjetër të qartë të madhësisë së tij. Megjithëse qielli mund të jetë plot me yje të panumërt, drita që japin ata të gjithë s'mund ta shpërndante errësirën e natës. Vetëm dielli, që nga çasti kur u shfaq në horizont, ndërsa ende po pritej dhe s'ishte ngritur plotësisht mbi tokë, e shpërndau errësirën, i tejkaloi yjet në shkëlqim, e shkriu dhe e holloi ajrin që deri atëherë ishte i trashë e i dendur mbi kokat tona, dhe kështu solli erën e mëngjesit e vesën që, në mot të mirë, derdhet mbi tokë. A do të mund të ndriçohej e gjithë toka, me një shtrirje kaq të gjerë, brenda një çasti, po të mos derdhte mbi të dritën e vet një disk i stërmadh? Njihni këtu urtësinë e Mjeshtrit. Shihni si e bëri nxehtësinë e diellit në përpjesëtim me këtë largësi. Nxehtësia e tij është rregulluar aq mirë, saqë as nuk e djeg tokën nga tepria, as e lë të ftohet e të bëhet shterpë nga mungesa.

Gjithë kësaj i ngjajnë nga afër edhe vetitë e hënës; edhe ajo ka një trup të stërmadh, shkëlqimi i të cilit ia lëshon vendin vetëm atij të diellit. Sytë tanë, megjithatë, nuk e shohin gjithnjë në madhësinë e saj të plotë. Herë na paraqet një disk krejt të rrumbullakët, herë, kur pakësohet e zvogëlohet, tregon një mangësi nga një anë. Kur shtohet, është e hijezuar nga një anë, kurse kur pakësohet, fshihet ana tjetër. Tani, nuk është pa një arsye të fshehtë të Bërësit hyjnor të gjithësisë që hëna shfaqet herë pas here nën trajta kaq të ndryshme. Ajo na jep një shembull të goditur të natyrës sonë. Asgjë nuk është e qëndrueshme te njeriu: këtu, nga hiçi, ai ngrihet drejt përsosjes; atje, pasi ka nxituar të tregojë forcën e vet për të arritur madhështinë e plotë, papritur i nënshtrohet një rrënimi të ngadaltë dhe shkatërrohet duke u pakësuar. Kështu, pamja e hënës, që na bën të mendojmë për ndërrimet e shpejta të gjërave njerëzore, duhet të na mësojë të mos krenohemi për të mirat e kësaj jete, të mos mburremi për fuqinë tonë, të mos rrëmbehemi nga pasuritë e pasigurta, të përbuzim mishin tonë që i nënshtrohet ndryshimit dhe të kujdesemi për shpirtin, sepse e mira e tij është e palëvizshme. Në qoftë se s'mund ta shihni pa trishtim hënën duke humbur shkëlqimin nga një pakësim i ngadaltë e i pavërejtshëm, sa më shumë duhet të hidhëroheni kur shihni një shpirt që, pasi ka pasur virtytin, e humbet bukurinë e vet nga shpërfillja, që nuk i qëndron besnik ndjenjave të veta, por trazohet e ndryshon vazhdimisht, sepse synimet e tij janë të paqëndrueshme. Fort e vërtetë është ajo që thotë Shkrimi: «I marri ndryshon si hëna.»

Besoj gjithashtu se ndryshimet e hënës nuk ndodhin pa ushtruar një ndikim të madh mbi organizmin e kafshëve dhe të të gjitha gjallesave. Kjo, sepse trupat gjenden në gjendje të ndryshme kur ajo shtohet e kur pakësohet. Kur ajo pakësohet, ata e humbin dendësinë e tyre dhe zbrazen. Kur shtohet dhe i afrohet plotësisë së vet, ata duken sikur mbushen njëkohësisht bashkë me të, falë një lagështie të pavërejtshme që ajo lëshon të përzier me nxehtësi, e cila depërton kudo. Si provë, shihni si ata që flenë nën hënë ndiejnë një lagështi të bollshme që u mbush kokën; shihni si mishi i freskët prishet shpejt nën veprimin e hënës; shihni trurin e kafshëve, pjesën më të lagësht të kafshëve të detit, palcën e pemëve. Është e qartë se hëna duhet të jetë, siç thotë Shkrimi, e një madhësie e fuqie të stërmadhe, që të bëjë kështu tërë natyrën të marrë pjesë në ndryshimet e saj.

11. Nga ndryshimet e saj varet edhe gjendja e ajrit, siç e provojnë trazirat e papritura që shpesh vijnë pas hënës së re, në mes të një qetësie e të një prehjeje të erërave, për të tronditur retë e për t'i përplasur kundër njëra-tjetrës. Këtë e provojnë edhe rrjedha e kthimi i ujërave nëpër ngushtica, si dhe zbatica e baticat e oqeanit, aq sa ata që jetojnë në brigjet e tij e shohin atë të ndjekë rregullisht rrotullimet e hënës. Ujërat e ngushticave i afrohen e i largohen njërit breg e tjetrit gjatë fazave të ndryshme të hënës; por, kur ajo është e re, s'kanë asnjë çast prehjeje dhe lëvizin në një lëkundje të pandërprerë andej-këtej, derisa hëna, duke u rishfaqur, ua rregullon kthimin. Sa për detin perëndimor, e shohim, në zbaticën e baticën e tij, herë të kthehet në shtratin e vet, herë të vërshojë, ndërsa hëna e tërheq me thithjen e frymës së saj dhe pastaj, me nxjerrjen e frymës, e shtyn drejt kufijve të vet.

Kam hyrë në këto hollësi, që t'ju tregoj madhështinë e ndriçuesve dhe që t'ju bëj të shihni se, në fjalët e frymëzuara, s'ka asnjë rrokje të kotë. E megjithatë predikimi im mezi ka prekur ndonjë pikë të rëndësishme; ka shumë zbulime të tjera për madhësinë e largësinë e diellit e të hënës, tek të cilat mund të arrijë, me ndihmën e arsyes, kushdo që të bëjë një studim serioz të veprimit e të tipareve të tyre. Më lejoni, pra, të pohoj sinqerisht dobësinë time, që të mos i matni veprat e fuqishme të Krijuesit me fjalët e mia. E pakta që thashë duhet, përkundrazi, t'ju bëjë të merrni me mend mrekullitë tek të cilat nuk u ndala. Nuk duhet, pra, ta masim hënën me sy, por me arsye. Arsyeja, për zbulimin e së vërtetës, është shumë më e sigurt se syri.

Kudo janë përhapur përralla qesharake plakash, të sajuara në kllapinë e dehjes; si ajo se magjitë mund ta lëvizin hënën nga vendi i vet dhe ta bëjnë të zbresë në tokë. Si mund të tundte magjia e një magjistari atë, themelet e së cilës i vuri Më i Larti? Dhe, po të shkulej një herë, ç'vend do të mund ta mbante?

A doni të keni, nga shenja të vogla, një provë të madhësisë së hënës? Të gjitha qytetet e botës, sado të largëta nga njëri-tjetri, e marrin njësoj dritën e hënës në ato rrugë që janë kthyer nga lindja e saj. Po të mos i shihte të gjitha ballë për ballë, do të ndriçoheshin tërësisht vetëm ato që ishin pikërisht përballë; kurse ato që gjenden tej skajeve të diskut të saj, do të merrnin vetëm rreze të shmangura e të pjerrëta. Këtë efekt e prodhon drita e kandilëve nëpër shtëpi: në qoftë se një kandil rrethohet nga disa veta, vetëm hija e atij që i qëndron drejtpërdrejt përballë bie në vijë të drejtë, kurse të tjerat ndjekin vija të pjerrëta nga secila anë. Po kështu, po të mos ishte trupi i hënës i një madhësie të stërmadhe e të mrekullueshme, ajo s'do të mund të shtrihej njësoj mbi të gjithë. Në të vërtetë, kur hëna lind në krahinat ekuinoksiale, të gjithë e gëzojnë njësoj dritën e saj, si ata që banojnë në brezin e akullt, nën rrotullimet e Arushës, si ata që rrojnë në jugun e skajshëm, pranë brezit të nxehtë. Ajo na jep një ide për madhësinë e vet, duke u dukur ballë për ballë me të gjithë njerëzit. Kush, pra, mund ta mohojë pafundësinë e një trupi që ndahet njësoj mbi një hapësirë kaq të gjerë?

Por mjaft për madhësinë e diellit e të hënës. Ai që na ka dhënë mendjen për të njohur, në sendet më të vogla të krijesës, urtësinë e madhe të Rregulltarit, na bëftë të gjejmë në trupat e mëdhenj një ide edhe më të lartë për Krijuesin e tyre. Megjithatë, në krahasim me Bërësin e tyre, dielli e hëna s'janë veçse një mizë e një milingonë. E gjithë gjithësia s'mund të na japë një ide të drejtë për madhështinë e Perëndisë; dhe vetëm me anë shenjash, të dobëta e të pakta në vetvete, shpesh me ndihmën e insekteve më të vogla e të bimëve më të parëndësishme, ne ngrihemi drejt Tij. Të kënaqur me këto fjalë, le të falënderojmë, unë Atë që më dha shërbesën e Fjalës, ju Atë që ju ushqen me ushqim frymëror; i Cili, edhe në këtë çast, bën që në zërin tim të dobët të gjeni forcën e bukës së elbit. Ju ushqeftë Ai përjetë dhe, në përpjesëtim me besimin tuaj, ju dhëntë shfaqjen e Frymës në Jisu Krishtin, Zotin tonë, të Cilit i qoftë lavdi e fuqi në jetë të jetëve. Amin.