Kundër atyre që thonë se demonët i drejtojnë punët e njerëzve

Unë shpresoja se, po të vazhdonte fjala ime kaq gjatë, ju do të ngopeshit me fjalët e mia. Por shoh se po ndodh e kundërta. Nga kjo vazhdimësi nuk vjen kurrfarë ngopjeje. Përkundrazi, dëshira juaj shtohet. Nuk i shtohet ngopjes suaj, po kënaqësisë. Ndodh pikërisht ajo që u ngjet pijanecëve nëpër gostitë e paganëve. Sepse, sa më shumë verë të pastër që derdhin ata, aq më shumë ua ndez etjen. Kështu edhe me ju: sa më shumë mësim që ju japim, aq më shumë jua ndezim dëshirën. Jua bëjmë mallin më të madh, dashurinë për të më të fortë. Prandaj, ndonëse e di sa i varfër jam, nuk pushoj së imituari mikpritësit që duan të duken. Jua shtroj vazhdimisht tryezën time dhe vë mbi të kupën e mësimit tim, të mbushur plot. Sepse shoh se, edhe pasi e pini të gjithën, largoheni sërish të etur. Kjo është dukur gjatë gjithë kohës, por sidomos të dielën e shkuar. Se ju i merrni fjalët hyjnore pa u ngopur kurrë, kjo u tregua veçanërisht atë ditë. Atë ditë fola se nuk lejohet të flasim keq për njëri-tjetrin. Ju dhashë një temë të sigurt për të fajësuar veten: të flisni keq për mëkatet tuaja, e të mos merreni me ato të të tjerëve. Solla shembullin e shenjtorëve, që e fajësonin veten, po i kursenin të tjerët. Pavli thoshte se ishte i pari i mëkatarëve, e se Perëndia pati mëshirë për të, i cili qe blasfemues, përndjekës dhe dhunues. E quante veten si një fëmijë të lindur para kohe, dhe as që e mendonte veten të denjë për titullin e apostullit. Pjetri thoshte: «Largohu prej meje, se jam njeri mëkatar». Mateu e quante veten tagrambledhës edhe në ditët e apostullimit të tij. Davidi thërriste e thoshte: «Paudhësitë e mia kaluan mbi kryet tim, dhe si një barrë e rëndë më rënduan». Isaia vajtonte e qante: «Jam i papastër dhe kam buzë të papastra». Të tre djemtë në furrën e zjarrit rrëfenin e thoshin se kishin mëkatuar, se kishin shkelur dhe se nuk i kishin ruajtur urdhërimet e Perëndisë. Edhe Danieli vajton po njësoj. Pasi i përmenda këta shenjtorë, ata që fajësojnë të tjerët i quajta miza. Dhe dhashë arsyen e drejtë të krahasimit: ashtu si mizat ngjiten pas plagëve të të tjerëve, kështu edhe fajësuesit kafshojnë mëkatet e të tjerëve, e mbledhin që andej sëmundje për të njohurit e tyre. Kurse ata që bëjnë të kundërtën i quajta bletë: nuk mbledhin sëmundje, po ndërtojnë huall me përkushtimin më të madh, e kështu fluturojnë drejt livadhit të virtytit të shenjtorit. Atëherë, pikërisht atëherë, e treguat mallin tuaj të pashuar. Sepse, kur fjala ime u zgjat mjaft, madje pa fund, siç s'kishte ndodhur kurrë, shumëkush priste se etja juaj do të shuhej nga bollëku i asaj që u tha. Por ndodhi e kundërta. Zemra juaj u ngroh edhe më shumë, dëshira juaj u ndez edhe më fort. E nga u duk kjo? Duartrokitjet që u bënë në fund qenë më të mëdha, brohoritjet më të qarta. Ndodhi ajo që ndodh në farkë. Sepse atje, në fillim, drita e zjarrit nuk është fort e ndritur. Por, kur flaka i kap të gjitha drutë që i vihen përsipër, ngrihet lart e më lart. Kështu ndodhi edhe atë ditë. Në fillim kjo mbledhje nuk u trazua fort prej meje. Por, kur fjala u zgjat ca, dhe dalëngadalë i preku të gjitha temat, e mësimi u përhap më gjerë, atëherë, pikërisht atëherë, ju u ndez dëshira për të dëgjuar, dhe duartrokitjet shpërthyen më me forcë. Prandaj, ndonëse isha përgatitur të thosha më pak nga sa u tha, atëherë e kalova masën. Ose, më mirë, kurrë s'e kalova masën. Sepse unë e mas sasinë e mësimit jo nga numri i fjalëve që thuhen, po nga gatishmëria e dëgjuesve. Sepse kush ndeshet me dëgjues të mërzitur, edhe po ta shkurtojë mësimin, duket i bezdisshëm. Kurse kush ndeshet me dëgjues të etur, syçelë dhe të vëmendshëm, edhe po ta zgjasë fjalën, as kështu nuk ua plotëson dëshirën.

Por, meqë në një kuvend kaq të madh ka edhe disa të dobët, që nuk mund ta ndjekin fjalën kur zgjatet, dua t'u them atyre këtë: le të dëgjojnë e të marrin aq sa munden, dhe, kur të kenë marrë sa duhet, le të largohen. Askush nuk i ndalon dhe askush nuk i detyron të rrinë përtej forcës së tyre. Por le të mos kërkojnë që fjala të shkurtohet para kohe dhe para orës së duhur. Ti je ngopur, po yt vëlla ende ka uri. Ti je dehur nga sa u tha, po yt vëlla ende ka etje. Prandaj, as ai le të mos e mundojë dobësinë tënde, duke të detyruar të marrësh më shumë se ç'të lejon fuqia jote, as ti mos ia prish zellin, duke e penguar të marrë sa të mundë të përthithë.

2. Kjo ndodh edhe në gostitë e kësaj bote. Disa ngopen më shpejt, disa më ngadalë, dhe as këta nuk i qortojnë ata, as ata nuk i dënojnë këta. Por atje, të largohesh më shpejt është për lëvdatë. Këtu, të largohesh më shpejt s'është për lëvdatë, po e falshme. Atje, të ndalesh më ngadalë është faj dhe e metë. Këtu, të largohesh më vonë të sjell lëvdatën më të madhe dhe emrin e mirë. Po pse vallë? Sepse atje, ngadalësia vjen nga lakmia, kurse këtu, qëndresa dhe durimi burojnë nga dëshira shpirtërore dhe malli hyjnor.

Por mjaft me hyrjen. Le të kalojmë tani te ajo çështje që na mbeti nga ajo ditë. Ç'ishte, pra, ajo që u tha atëherë? Se të gjithë njerëzit kishin një të folur të vetëm, ashtu siç kishin edhe një natyrë të vetme, dhe askush nuk ndryshonte as në të folur, as në gjuhë. Nga vjen, pra, një dallim kaq i madh në të folur? Nga shkujdesja e atyre që e morën dhuratën. Për të dyja këto folëm atëherë, duke treguar edhe dashamirësinë e Zotërisë përmes kësaj njësie të gjuhës, edhe marrëzinë e shërbëtorëve përmes dallimit të gjuhës së tyre. Sepse Ai, ndonëse e parashikonte se do ta çonim dëm dhuratën, prapëseprapë na e dha. Kurse ata të cilëve u ishte besuar dhurata, u treguan të këqij me atë që u qe ngarkuar. Kjo është, pra, një mënyrë shpjegimi: jo se Perëndia na e rrëmbeu dhuratën, po se ne e çuam dëm atë që na qe dhënë. Pastaj vjen e dyta: se më vonë morëm dhurata më të mëdha se ato që humbëm. Në vend të mundit të përkohshëm, na nderoi me jetën e përjetshme. Në vend të gjembave dhe të ferrave, bëri gati frytin e Frymës që të rritet në shpirtrat tanë. Asgjë nuk ishte më e parëndësishme se njeriu, dhe asgjë nuk u bë më e nderuar se njeriu. Ai ishte hallka e fundit e krijesës së arsyeshme. Por këmbët u bënë kokë, dhe, me anë të fryteve të para, u ngritën në fronin mbretëror. Sepse, ashtu si ndonjë njeri bujar e i pasur, që sheh dikë të shpëtojë nga një anije e mbytur dhe të arrijë të nxjerrë prej valëve vetëm trupin e zhveshur, e merr në duar, i hedh përsipër një rrobë të shndritshme dhe e ngre në nderet më të larta, kështu ka bërë edhe Perëndia me natyrën tonë. Njeriu hodhi tej gjithçka që kishte: të drejtën për të folur lirisht, bashkësinë me Perëndinë, qëndrimin në Parajsë, jetën pa re. Dhe, si nga një anije e mbytur, doli i zhveshur. Por Perëndia e priti dhe menjëherë e veshi, dhe, duke e marrë për dore, dalëngadalë e çoi në qiell. E megjithatë, ajo mbytje ishte krejt e pafalshme. Sepse ajo stuhi nuk erdhi aspak nga forca e erërave, po nga shkujdesja e detarit.

E megjithatë, Perëndia nuk e pa këtë, po pati dhembshuri për madhësinë e fatkeqësisë. Atë që qe mbytur brenda në liman, e priti me po aq dashuri sikur ta kishte pësuar këtë në mes të detit të hapur. Sepse të rrëzohesh në Parajsë do të thotë të mbytesh brenda në liman. Pse kështu? Sepse, kur asnjë trishtim, as merak, as mundime, as lodhje, as valët e panumërta të dëshirës nuk i kishin rënë natyrës sonë, ajo u trazua dhe ra. Dhe, ashtu si keqbërësit që lundrojnë në det shpojnë shpesh anijen me një vegël të vogël hekuri, e lënë tërë detin të hyjë në anije nga poshtë, kështu edhe djalli, kur pa anijen e Adamit, domethënë shpirtin e tij, plot me shumë të mira, erdhi dhe e shpoi vetëm me zërin e tij, si me një vegël të vogël hekuri, e zbrazi nga tërë pasuria dhe fundosi vetë anijen. Por Perëndia e bëri fitimin më të madh se humbja, dhe e ngriti natyrën tonë në fronin mbretëror. Prandaj Pavli thërret e thotë: «Na ngjalli bashkë me të, dhe na uli bashkë me të, në të djathtën e tij, në vendet qiellore, që në shekujt që vijnë të tregojë pasurinë e stërmadhe të hirit të tij në mirësi ndaj nesh». Ç'thua, o Pavël? Kjo gjë ka ndodhur tashmë dhe ka marrë fund, e ti thua «që të tregojë në shekujt që vijnë»? A nuk e ka treguar? E ka treguar tashmë, por jo për të gjithë njerëzit, veçse për mua që jam besimtar. Ndërsa i pabesi ende nuk e ka parë mrekullinë. Por atëherë, në atë ditë, tërë natyra e njeriut do të dalë përpara dhe do të mahnitet me atë që është bërë, e sidomos do të na bëhet edhe më e qartë neve. Sepse ne besojmë edhe tani. Por të dëgjuarit dhe të parët nuk na e vënë mrekullinë përpara njësoj. Ashtu si me mbretërit: kur dëgjojmë për rrobën e purpurt, për diademën, për veshjen e artë dhe për fronin mbretëror, mahnitemi, po e ndiejmë këtë shumë më fort kur tërhiqen perdet dhe e shohim të ulur në fronin e lartë të gjyqit. Kështu edhe me të Vetëmlindurin: kur të shohim perdet e qiellit të tërhequra, dhe Mbretin e engjëjve duke zbritur që andej, të rrethuar nga ushtritë qiellore si roja e tij, atëherë do ta ndiejmë mrekullinë më të madhe, ngaqë do ta shohim me sy. Sepse mendoni bashkë me mua ç'do të thotë të shohësh natyrën tonë të mbartur mbi Heruvimet, dhe tërë forcën engjëllore që e rrethon.

3. Por shihni bashkë me mua edhe urtësinë e Pavlit: sa shprehje kërkon, që të na e paraqesë dashamirësinë e Perëndisë. Sepse ai nuk tha thjesht fjalën hir, as pasuri. Po ç'tha? «Pasurinë e stërmadhe të hirit të tij në mirësi». Por, edhe kështu, ai nuk ia del ta shprehë plotësisht. Ashtu si trupat e rrëshqitshëm që, sado duar t'i kapin, na dalin nga dora dhe rrëshqasin lehtë, kështu edhe ne s'e kapim dot dashamirësinë e Perëndisë, me çfarëdo shprehjeje që të përpiqemi ta rrokim. Madhështia e saj e stërmadhe e mund dobësinë e fjalëve tona. Prandaj Pavli, kur e provoi këtë, dhe kur e pa forcën e fjalëve të mundur nga madhështia e saj, ndalet pasi thotë vetëm një fjalë. Cila është kjo? «Falënderuar qoftë Perëndia për dhuratën e tij të patregueshme». Sepse as fjala, as mendja nuk mund ta shpalosin kujdesin e butë të Perëndisë. Prandaj ai thotë se ky është i pakuptueshëm, dhe diku tjetër: «Paqja e Perëndisë, që tejkalon çdo mendje, do t'i ruajë zemrat tuaja».

Por, siç thosha, tani për tani kemi dy mënyra shpjegimi. E para, se Perëndia nuk na e rrëmbeu dhuratën që humbëm. E dyta, se të mirat që na janë dhënë janë edhe më të mëdha se ato që humbëm. Dua të përmend edhe një të tretë. Cila është, pra, e treta? Se, edhe sikur të mos na kishte dhënë ato të mirat e mëpasme, që qenë më të mëdha se ato që humbëm, po të na kishte marrë vetëm atë që na qe dhënë, për arsyen që dhamë (le të shtohet edhe kjo), edhe kjo vetvetiu mjafton për të treguar kujdesin e tij të butë ndaj nesh. Sepse jo vetëm të japësh, po edhe të marrësh atë që dhe, është shenjë e dashamirësisë më të madhe. Dhe, po deshët, le ta zbulojmë çështjen në rastin e Parajsës. Ai dha Parajsën: kjo nga kujdesi i tij i butë. Ne u dukëm të padenjë për dhuratën: kjo nga marrëzia jonë. Ai ua mori dhuratën atyre që u bënë të padenjë për të: kjo erdhi nga mirësia e tij. E ç'lloj mirësie është, thotë dikush, të marrësh dhuratën? Prit, dhe do ta dëgjosh të tërën. Sepse mendo ç'do të ishte bërë Kaini, po të kishte banuar në Parajsë pas gjakderdhjes së tij. Sepse mendo. Ai u dëbua nga ai vendbanim. U dënua me mund dhe me punë. E shihte kërcënimin e vdekjes që i rrinte mbi krye. E kishte para syve fatkeqësinë e të atit. I mbante ende në duar gjurmët e zemërimit të Perëndisë. Ishte i rrethuar nga tmerre kaq të mëdha. E prapë u hodh në një ligësi kaq të madhe, sa shpërfilli natyrën, sa harroi vëllanë e lindur nga të njëjtat dhembje lindjeje, dhe vrau atë që s'i kishte bërë asnjë të keqe. E kapi vëllanë me dorë, e njolli të djathtën e vet me gjak, dhe, kur Perëndia deshi që ai të qetësohej, s'pranoi t'i nënshtrohej, po fyeu Krijuesin e vet dhe çnderoi prindërit. Po të kishte vazhduar të banonte ky njeri në Parajsë, shiko në ç'ligësi kaq të madhe do të ishte turrur. Sepse, po të bënte kërcime vdekjeprurëse edhe kur i qenë vënë kaq shumë fre, atëherë, po të mos ishin fare këto mure, ku nuk do të ishte hedhur?

A do të mësoje edhe nga e ëma e këtij njeriu se ç'fryt të mirë pati dëbimi nga jeta e Parajsës? Krahaso ç'ishte Eva para kësaj dhe ç'u bë më pas. Para kësaj, atë djall mashtrues, atë demon të lig, e çmoi më të besueshëm se urdhërimet e Perëndisë. Dhe, sapo e pa pemën, shkeli me këmbë ligjin që kishte vënë Ai. Por, kur erdhi dëbimi nga Parajsa, shiko sa më e mirë dhe më e urtë u bë. Sepse, kur lindi një djalë, ajo thotë: «Fitova një njeri me anë të Zotit». Ajo që më parë e kishte përçmuar Zotërinë, tani menjëherë iu drejtua atij. Nuk ia vishte gjënë natyrës, as lindjen s'ia linte ligjeve të martesës, po njohu Zotëruesin e natyrës dhe i dha falënderime për lindjen e foshnjës. Dhe ajo që më parë kishte mashtruar burrin e saj, më pas edhe e edukoi fëmijën, dhe i vuri një emër që vetvetiu mund t'ia sillte ndër mend dhuratën e Perëndisë. Dhe përsëri, kur lindi një tjetër, ajo thotë: «Perëndia më ngjalli farë në vend të Abelit, që e vrau Kaini». Gruaja e kujton fatkeqësinë e saj, dhe nuk humbet durimin, po i falënderohet Perëndisë, dhe e quan foshnjën sipas dhuratës së tij, duke i dhënë vazhdimisht lëndë për mësim. Kështu, edhe pikërisht kur hoqi diçka, Perëndia dha një të mirë më të madhe. Gruaja pësoi dëbimin nga Parajsa, por me anë të këtij dëbimi u udhëhoq drejt njohjes së Perëndisë, kështu që gjeti një gjë më të madhe se ajo që humbi. E, po të ishte e dobishme, thotë dikush, të pësoje dëbimin nga Parajsa, atëherë përse e dha Perëndia Parajsën në fillim? Kjo doli e dobishme për njeriun për shkak të shkujdesjes sonë. Sepse, po të kishin pasur kujdes për veten, po ta kishin njohur Zotëruesin e tyre, dhe po të kishin ditur të përmbaheshin e të rrinin brenda cakut, do të kishin mbetur në nder. Por, kur i trajtuan me paturpësi dhuratat që u qenë dhënë, atëherë u bë e dobishme që të dëboheshin. Përse, pra, e dha Perëndia në fillim? Që të tregonte dashamirësinë e vet, dhe sepse Ai vetë ishte gati të na çonte në një nder edhe më të madh. Por ne qemë shkaku i ndëshkimit dhe i dënimit nga të gjitha anët, duke e dëbuar veten me shpërfilljen tonë ndaj të mirave që na u dhanë. Ashtu, pra, si një baba i dashur. Në fillim e lë të birin të banojë në shtëpinë e tij dhe të gëzojë të gjitha të mirat e të atit. Por, kur sheh se ai u bë i padenjë për nderin, e largon nga tryeza e vet, e vë larg syve të tij, dhe shpesh e nxjerr jashtë shtëpisë atërore. E bën këtë që i biri, duke pësuar dëbimin dhe duke u bërë më i mirë nga kjo përbuzje dhe ky çnderim, të tregohet sërish i denjë të kthehet, dhe të trashëgojë pasurinë e të atit. Kështu ka bërë Perëndia. Ia dha Parajsën njeriut. E nxori jashtë kur u tregua i padenjë, që, duke banuar përjashta dhe përmes çnderimit, të bëhej më i mirë e më i përmbajtur, dhe të tregohej sërish i denjë të kthehej. Dhe, meqë pas atyre gjërave ai vërtet u bë më i mirë, e sjell përsëri dhe thotë: «Sot do të jesh me mua në Parajsë». A e sheh se jo vetëm dhurata e Parajsës, po edhe dëbimi nga Parajsa qe shenjë e kujdesit më të butë? Sepse, po të mos e kishte pësuar dëbimin nga Parajsa, nuk do të ishte treguar sërish i denjë për Parajsën.

4. Prandaj le ta mbajmë këtë arsyetim gjatë gjithë kohës, dhe le ta zbatojmë te çështja që kemi përpara. Perëndia dha një të folur të përbashkët për të gjithë: kjo është pjesë e dashamirësisë së tij ndaj njerëzve. Ata nuk e përdorën si duhet dhuratën, po ranë në marrëzi të plotë. Ai e mori përsëri atë që u qe dhënë. Sepse, po të ranë në një marrëzi kaq të madhe kur kishin një të folur të vetëm, sa deshën të ndërtonin një kullë deri në qiell, atëherë, po të mos ishin ndëshkuar menjëherë, a nuk do të kishin dashur të kapnin vetë lartësinë e qiellit? Pse? Sepse, edhe pse kjo ishte e pamundur për ta, prapëseprapë mendimet e tyre të pabesa duken qartë nga plani i tyre. Të gjitha këto Perëndia i parashikoi. Dhe, meqë nuk e përdorën si duhet njësinë e të folurit, me të drejtë i ndau me anë të dallimit të gjuhëve. Dhe shihni bashkë me mua dashamirësinë e tij. «Ja», thotë, «të gjithë kanë një të folur, dhe këtë nisën të bëjnë».

Për ç'arsye nuk kaloi menjëherë te ndarja e gjuhëve, po së pari mbrojti veten, sikur të ishte gati të gjykohej në gjyq? E megjithatë, askush s'mund t'i thotë: pse bëre kështu? Se Ai është i lirë të bëjë gjithçka si të dojë. Por prapë, si dikush që do të japë llogari, ngre kështu një mbrojtje, duke na mësuar të jemi të butë dhe të dashur. Sepse, po të mbrohet Zotëria para shërbëtorëve të vet, edhe kur ata i kanë bërë këtë padrejtësi, aq më shumë duhet të mbrohemi ne para njëri-tjetrit, edhe po të na jetë bërë padrejtësia më e madhe. Shihni si e mbron veten. «Ja, të gjithë kanë një gojë dhe një të folur», thotë, «dhe këtë nisën të bëjnë». Sikur të thoshte: askush mos më fajësojë për këtë, kur të shohë ndarjen e gjuhëve. Askush mos ta mendojë se ky dallim i të folurit u dha te njerëzit që në fillim. «Ja, të gjithë kanë një gojë dhe një të folur.» Por ata nuk e përdorën si duhet dhuratën. Dhe, që të kuptosh se Ai nuk ndëshkon aq për atë që ka ndodhur, sesa kujdeset për përmirësimin në të ardhmen, dëgjo vazhdimin: «dhe tani asgjë s'do t'u mungojë nga të gjitha ato që nisën të bëjnë». Ja çfarë do të thotë. Po të mos e paguajnë tani dënimin, dhe po të mos ndalen që nga vetë rrënja e mëkateve të tyre, kurrë s'do të reshtin nga ligësia. Sepse kjo do të thotë «asgjë s'do t'u mungojë nga ato që nisën të bëjnë»: sikur të thoshte se do të shtojnë vepra të tjera edhe më të tmerrshme. Sepse e tillë është ligësia: po të mos pengohet sapo të nisë, ngrihet lart e më lart si zjarri që kap drutë, deri në një lartësi të patregueshme. A e sheh se heqja e njësisë së të folurit ishte vepër e dashamirësisë së madhe? Ai u dha dallimin e gjuhëve, që të mos binin në një ligësi më të madhe. Mbajeni fort, pra, bashkë me mua këtë arsyetim, dhe le të mbetet përherë i ngulitur e i palëvizshëm në mendjet tuaja: se Perëndia është i mirë dhe i dashur jo vetëm kur jep të mira, po edhe kur ndëshkon. Sepse edhe ndëshkimet dhe dënimet e tij janë pjesa më e madhe e mirësisë së tij, forma më e madhe e providencës së tij. Prandaj, sa herë të shohësh se kanë ndodhur zi buke, murtaja, thatësira, shira të tepërt, çrregullime të motit, ose ndonjë gjë tjetër nga ato që qortojnë natyrën e njeriut, mos u trishto dhe mos u ligështo, po adhuro Atë që i shkaktoi, mahnitu me Të për kujdesin e tij të butë. Sepse Ai që i bën këto gjëra është i tillë, sa e qorton edhe trupin, që shpirti të bëhet i shëndoshë. Vallë i bën Perëndia këto gjëra? thotë dikush. Perëndia i bën këto gjëra, dhe, edhe sikur të ishte këtu tërë qyteti, madje edhe sikur të ishte tërë gjithësia, nuk do të ngurroja ta them këtë. Sa do të doja që zëri im të ishte më i kthjellët se një bori, dhe të ishte e mundur të qëndroja në një vend të lartë, të thërrisja me zë të lartë tek të gjithë njerëzit, dhe të dëshmoja se Perëndia i bën këto gjëra. Nuk i them këto me mendjemadhësi, po e kam profetin që rri pranë meje, që thërret e thotë: «Nuk ka të keqe në qytet që të mos e ketë bërë Zoti». Tani, «e keqe» është një fjalë me dy kuptime. Dhe dua që ju ta mësoni kuptimin e saktë të secilës shprehje, që, për shkak të dykuptimësisë, të mos e ngatërroni natyrën e gjërave dhe të mos bini në blasfemi.

5. Ka, pra, një të keqe që është vërtet e keqe: kurvëria, tradhtia bashkëshortore, lakmia, dhe të panumërta gjëra të tmerrshme, që meritojnë qortimin dhe dënimin më të madh. Përsëri, ka një të keqe që në të vërtetë nuk është e keqe, po vetëm quhet kështu: zia e bukës, murtaja, vdekja, sëmundja, dhe të tjera të ngjashme. Sepse këto s'do të ishin të këqija. Prandaj thashë se vetëm quhen kështu. Pse, pra? Sepse, po të ishin të këqija, nuk do të ishin bërë burim të mirash për ne, duke qortuar kryelartësinë tonë, duke nxitur përtacinë tonë, duke na çuar drejt zellit dhe duke na bërë më të vëmendshëm. «Sepse, kur i vrau», thotë njëri, «atëherë ata e kërkuan, dhe u kthyen, dhe erdhën herët te Perëndia». Ai e quan të keqe, pra, atë që i qorton, që i bën më të pastër, që i bën më të zellshëm, që i çon drejt dashurisë për urtësinë. Jo atë të keqe që bie nën dyshim dhe meriton qortim. Sepse ajo nuk është vepër e Perëndisë, po shpikje e vullnetit tonë. Kurse kjo tjetra shërben për të shkatërruar të parën. Ai e quan, pra, të keqe mundimin që lind nga ndëshkimi ynë, duke e emërtuar kështu jo sipas natyrës së vet, po sipas pikëpamjes që kanë njerëzit për të. Sepse, meqë jemi mësuar t'i quajmë të këqija jo vetëm vjedhjet dhe tradhtitë, po edhe fatkeqësitë, kështu edhe ai e ka quajtur çështjen sipas gjykimit të njerëzimit. Kjo është, pra, ajo që thotë profeti: «Nuk ka të keqe në qytet që të mos e ketë bërë Zoti». Këtë e ka bërë të qartë Perëndia edhe me anë të Isaisë, duke thënë: «Unë jam Perëndia që bëj paqe dhe krijoj të keqe», duke i quajtur sërish të këqija fatkeqësitë. Këtë të keqe e prek edhe Krishti, kur u thotë dishepujve: «Mjafton për ditën e keqja e saj», domethënë mundimi, mjerimi. Është e qartë, pra, nga të gjitha anët, se këtu ai e quan të keqe ndëshkimin. Dhe Ai vetë na i sjell këto, duke na dhënë pamjen më të madhe të providencës së tij. Sepse mjeku nuk lëvdohet vetëm kur e nxjerr të sëmurin nëpër kopshte e livadhe, as vetëm kur e çon në banja dhe pellgje me ujë, as vetëm kur i shtron një tryezë të pasur. Po edhe kur e urdhëron të rrijë pa ushqim, kur e mundon me uri dhe e rrëzon me etje, kur e mban shtratit, kur ia bën shtëpinë burg, kur ia heq vetë dritën dhe ia hijezon dhomën nga të gjitha anët me perde, kur pret, kur djeg, dhe kur sjell barnat e tij të hidhura, po aq mjek është. Si nuk është, pra, e paudhë ta quash mjek atë që bën kaq shumë gjëra të këqija, kurse të blasfemosh Perëndinë, po të bëjë ndonjëherë njërën prej këtyre, po të sjellë ose zi buke, ose vdekje, dhe të hedhësh poshtë providencën e tij mbi gjithçka? E megjithatë, Ai është i vetmi mjek i vërtetë i shpirtrave dhe i trupave. Prandaj Ai shpesh e rrok këtë natyrën tonë, që shthuret në begati dhe dridhet nga ethet e mëkateve, dhe, me anë të skamjes, të urisë, të vdekjes, të fatkeqësive të tjera dhe të barnave të tjera që Ai i njeh, na çliron nga sëmundjet. Po vetëm të varfrit ndiejnë uri, thotë dikush. Por Ai nuk qorton vetëm me uri, po me të panumërta gjëra të tjera. Atë që është në varfëri e ka ndrequr shpesh me uri, kurse të pasurin dhe atë që gëzon begatinë, me rreziqe, me sëmundje, me vdekje të parakohshme. Sepse Ai është plot me mjete, dhe barnat që ka për shpëtimin tonë janë të shumëllojshme.

Kështu bëjnë edhe gjykatësit. Ata nuk nderojnë e nuk kurorëzojnë vetëm ata që banojnë në qytete, as nuk japin vetëm dhurata, po shpesh edhe ndreqin. Prandaj ata edhe e mprehin shpatën, edhe përgatitin mundime: rrotën, prangat, xhelatët, dhe të panumërta forma të tjera ndëshkimi. Ajo që është xhelati për gjykatësit, është zia e bukës për Perëndinë: si një xhelat që na ndreq dhe na largon nga vesi. Këtë mund ta shohësh edhe te bujqit. Ata nuk e ruajnë vetëm rrënjën e hardhisë, as e rrethojnë vetëm me gardh, po e krasitin dhe i presin shumë degë. Prandaj kanë jo vetëm shatë, po edhe drapër, të përshtatshëm për të prerë. E megjithatë, ne nuk i qortojmë, po pikërisht atëherë i admirojmë më shumë, kur i shohim të presin gjithçka që s'vlen, që, duke hedhur tej të tepërtën, t'i japin siguri të madhe asaj që mbetet. Si nuk është, pra, e paudhë kjo? Ne e miratojmë kështu një baba, një mjek, një gjykatës dhe një bujk. Nuk e qortojmë e nuk e fajësojmë as babanë që e nxjerr të birin nga shtëpia, as mjekun që e vë të sëmurin në mundim, as gjykatësin që ndreq, as bujkun që krasit. Kurse Perëndinë do ta fajësonim dhe do ta godisnim me të panumërta akuza, po të donte ndonjëherë të na ngrinte, kur ne jemi si të trullosur nga dehja e madhe që vjen prej ligësisë? Sa marrëzi e madhe do të ishte të mos i lejonim Perëndisë as atë pjesë vetëmbrojtjeje që ua lejojmë shokëve tanë shërbëtorë!

6. Ngaqë kam frikë për ata që e qortojnë Perëndinë, po flas tani, që të mos godasin me shkelm gjembat dhe të mos ua mbulojnë me gjak këmbët e veta, që të mos hedhin gurë drejt qiellit dhe të mos marrin plagë mbi kokën e tyre. Por kam edhe diçka tjetër shumë më tej për të thënë. Le të mos pyes fare (këtë e them duke lëshuar pe) nëse Perëndia na mori diçka për të mirën tonë. Them vetëm këtë: se, edhe sikur të kishte marrë atë që na kishte dhënë, as kështu nuk do të mund ta qortonte njeri. Sepse Ai ishte Zot i asaj që ishte e tija. Vërtet, kur njerëzit na besojnë para dhe na japin hua argjend, ne i falënderojmë për kohën gjatë së cilës na e dhanë hua, dhe nuk zemërohemi kur vjen çasti që të marrin prapa atë që është e tyre. E do ta qortojmë Perëndinë që do të marrë prapa atë që është e tija? A nuk është kjo maja e marrëzisë? Vërtet, Jobi i madh dhe fisnik nuk veproi kështu. Sepse jo vetëm kur mori, po edhe kur iu hoq gjithçka, i dha Perëndisë falënderimet më të mëdha, duke thënë: «Zoti dha, Zoti mori; qoftë i bekuar emri i Zotit përjetë». Por, po të jetë e drejtë të falënderojmë për të dyja këto veç e veç, dhe po të mos jetë heqja më pak e dobishme se dhënia, atëherë ç'falje do të kishim, thuamëni, po të shpërblenim me shpirt të kundërt, po të humbisnim durimin me Të, kur duhet ta adhurojmë? Me Të që është kaq i butë, i dashur dhe i kujdesshëm, që është më i urtë se çdo mjek, më i përzemërt se çdo baba, më i drejtë se çdo gjykatës, dhe më i kujdesshëm se çdo bujk, në shërimin e këtyre shpirtrave tanë? Ç'mund të ishte, pra, më i çmendur dhe më pa mend se ata që, në mes të një rregulli kaq të mirë, thonë se ne jemi lënë pa providencën e Perëndisë? Sepse, ashtu si dikush që do të këmbëngulte se shpirti është i errët dhe i ftohtë do të jepte një shembull çmendurie të skajshme me mendimin e tij, kështu edhe kush dyshon për providencën e Perëndisë e meriton edhe më shumë të quhet i çmendur.

Dielli nuk është aq i dukshëm sa është e qartë providenca e Perëndisë. E megjithatë, disa guxojnë të thonë se demonët i drejtojnë punët tona. Ç'mund të bëj? Ke një Zotëri të dashur. Ai zgjedh më mirë të blasfemohet prej teje me këto fjalë, sesa t'ua besojë punët e tua demonëve dhe të të bindë me anë të vetë ngjarjes se si i drejtojnë demonët. Sepse atëherë do ta njihje mirë ligësinë e tyre, duke e provuar. Por tani është e mundur të ta vë përpara me anë të një shembulli të vogël. Disa njerëz të pushtuar nga demonët, që dilnin nga varret, e takuan Krishtin, dhe demonët i luteshin vazhdimisht t'i linte të hynin në tufën e derrave. Dhe Ai i la, dhe ata shkuan, dhe menjëherë i hodhën të gjithë kokëposhtë. Kështu qeverisin demonët. E prapë, derrat nuk ishin gjë e madhe për ta. Kurse me ty ka gjithnjë një luftë pa armëpushim, një përleshje të papajtueshme, një urrejtje që s'vdes kurrë. Dhe, kur nuk duruan as t'u linin një çast të vetëm frymëmarrjeje atyre me të cilët s'kishin asgjë të përbashkët, po të na kishin nën pushtetin e tyre ne, armiqtë e tyre që i thumbojmë pa pushim, ç'nuk do të kishin bërë? Dhe ç'dëm të pashërueshëm nuk do të kishin kryer? Sepse pikërisht për këtë arsye Perëndia i la të binin mbi tufën e derrave: që, në trupat e kafshëve pa arsye, të mësosh ligësinë e tyre. Dhe është e qartë për të gjithë se atyre që i kishin pushtuar do t'u kishin bërë po atë që u bënë derrave, po të mos e kishin provuar të pushtuarit, në vetë çmendurinë e tyre, providencën e Perëndisë. Prandaj, tani, kur të shohësh një njeri të trazuar nga një demon, adhuro Zotërinë. Mëso ligësinë e demonëve. Sepse te këta demonë mund t'i shohësh të dyja: dashamirësinë e Perëndisë dhe ligësinë e demonëve. Ligësinë e demonëve e sheh kur e mundojnë dhe e trazojnë shpirtin e të çmendurit. Kurse dashamirësinë e Perëndisë e sheh sa herë që Ai e frenon dhe e pengon një demon kaq të egër, që ka zënë vend brenda dhe dëshiron ta hedhë njeriun kokëposhtë. Perëndia nuk e lë ta përdorë fuqinë e tij të plotë, po e lejon të tregojë vetëm aq forcë sa ta sjellë njeriun në vete dhe sa ta bëjë të dukshme ligësinë e vet. A do të marrësh një shembull tjetër, që të shohësh sërish se si i rregullon punët një demon, kur Perëndia e lë të përdorë fuqinë e vet? Mendo bagëtitë, kopetë e Jobit, si i zhduku të gjitha në një çast të vetëm. Mendo vdekjen e mjerueshme të fëmijëve, goditjen që iu dha trupit të tij. Dhe do ta shohësh natyrën e egër, çnjerëzore dhe të pamëshirshme të ligësisë së demonëve. Dhe nga këto do ta mësosh qartë se, po t'ua kishte besuar Perëndia tërë këtë botë pushtetit të tyre, do të kishin ngatërruar dhe trazuar gjithçka, dhe do të na kishin bërë ne po atë që u bënë derrave dhe atyre kopeve, sepse as për një çast të vogël frymëmarrjeje nuk do të duronin të na e kursenin shpëtimin. Po t'i rregullonin demonët punët, nuk do të ishim në gjendje më të mirë se të pushtuarit, madje do të ishim edhe më keq se ata. Sepse Perëndia nuk i dorëzoi njerëzit krejtësisht në tiraninë e demonëve. Përndryshe do të pësonin gjëra shumë më të këqija se ato që pësojnë tani. Dhe do t'ua bëja këtë pyetje atyre që thonë të tilla: ç'lloj çrregullimi shohin në të tashmen, sa ua veshin të gjitha punët tona rregullimit të demonëve? E megjithatë, ne shohim diellin që prej kaq shumë vjetësh ecën ditë për ditë me rregull të përpiktë. Shohim një tufë të tërë yjesh që e mbajnë radhën e tyre, rrjedhat e hënës të papenguara, një ndërrim të pandryshueshëm nate e dite. Shohim gjithçka, edhe lart edhe poshtë, si në një harmoni të përshtatshme, madje edhe shumë më tepër: secili e mban vendin e vet me përpikëri, dhe nuk shmanget nga rregulli që Perëndia, Krijuesi i tyre, caktoi që në fillim.

7. E ç'dobi ka gjithë kjo, thotë dikush, kur qielli, dielli, hëna, tufa e yjeve dhe gjithçka tjetër mbajnë një rregull kaq të mirë, kurse punët tona janë plot ngatërresë e çrregullim? Ç'lloj ngatërrese, o njeri, dhe ç'çrregullim? Dikush, thotë ai, është i pasur dhe arrogant, është grabitqar dhe lakmitar, ua thith pasurinë të varfërve ditë për ditë, dhe nuk pëson asnjë fatkeqësi të tmerrshme. Një tjetër jeton me durim, me përmbajtje dhe me ndershmëri, është stolisur me të gjitha cilësitë e tjera të mira, e prapë qortohet me varfëri, me sëmundje dhe me fatkeqësi tejet të tmerrshme. A janë, pra, këto gjërat që të fyejnë? Po, këto, thotë ai. Po të shohësh, pra, se edhe nga grabitqarët shumë qortohen, dhe nga ata që jetojnë me virtyt disa madje gëzojnë të panumërta të mira, përse nuk e braktis mendimin tënd dhe nuk kënaqesh me të Gjithëfuqishmin? Sepse pikërisht kjo më fyen më shumë. Po pse, kur ka dy njerëz të këqij, njëri qortohet, kurse tjetri shpëton dhe i shmanget? Dhe pse, kur ka dy njerëz të mirë, njëri nderohet, kurse tjetri mbetet nën dënim? E pikërisht kjo është një vepër shumë e madhe e providencës së Perëndisë. Sepse, po t'i qortonte të gjithë njerëzit e këqij këtu, dhe po t'i nderonte këtu të gjithë njerëzit e mirë, dita e gjyqit do të ishte e tepërt. Përsëri, po të mos qortonte asnjë njeri të lig, dhe po të mos nderonte asnjë nga të mirët, atëherë të ndyrët do të bëheshin edhe më të ndyrë e më të këqij, ngaqë do të ishin më të shkujdesur se të përsosurit, dhe ata që ishin gati të blasfemonin do ta akuzonin Perëndinë edhe më shumë, dhe do të thoshin se punët tona janë lënë krejt pa providencën e tij. Sepse, po të thonë se punët e njerëzve s'i drejton asnjë providencë edhe kur disa njerëz të këqij qortohen dhe disa njerëz të mirë ndëshkohen, atëherë, po të mos ndodhte as kjo, ç'nuk do të thoshin? Dhe ç'fjalë nuk do të nxirrnin? Prandaj disa nga të ligjtë i qorton, e disa nuk i qorton, dhe disa nga të mirët i nderon, e disa nuk i nderon. Nuk i qorton të gjithë, që të të bindë se ka Ngjallje. Por disa i qorton, që, me anë të dënimit të të tjerëve, t'i bëjë më seriozë ata që janë më të shkujdesur, përmes frikës. Përsëri, disa nga të mirët i nderon, që, me nderimet e tij, të nxisë të tjerët të garojnë me virtytin e tyre. Por nuk i nderon të gjithë, që të mësosh se ka një kohë tjetër kur secilit do t'i jepet shpërblimi i vet. Sepse, po ta merrte këtu secili atë që meriton, njerëzit nuk do ta besonin rrëfimin e Ngjalljes. Po të mos e merrte këtu askush atë që meriton, shumica do të bëheshin më të shkujdesur. Prandaj disa i qorton, e të tjerë nuk i qorton, duke u bërë të mirë edhe atyre që qortohen, edhe atyre që nuk qortohen. Sepse të parëve ua shkëput ligësinë, kurse të tjerët i bën më të përmbajtur me anë të dënimit të tyre. Dhe kjo duket qartë nga ajo që tha vetë Krishti. Sepse, kur i njoftuan se një kullë ishte rrëzuar përtokë dhe kishte varrosur disa njerëz, ai u thotë: «Ç'mendoni? Se këta njerëz ishin vetëm ata mëkatarë? Jo, po ju them, po të mos pendoheni, edhe ju do të pësoni po atë».

A e sheh se ata vdiqën për shkak të mëkatit të tyre, kurse të tjerët nuk shpëtuan për shkak të drejtësisë së tyre, po që të bëheshin më të mirë me anë të dënimit të të parëve? A nuk u trajtuan, pra, padrejtësisht ata që u qortuan? thotë dikush. Sepse ata do të mund të bëheshin më të mirë me anë të dënimit të të tjerëve, pa u qortuar vetë. Por, po ta kishte ditur Perëndia se ata do të bëheshin më të mirë me anë të pendimit, nuk do t'i kishte qortuar. Sepse, po t'i durojë me shumë shpirtgjerësi ata për të cilët e parashikoi se s'do të përfitonin asgjë nga zemërgjerësia e tij, duke përmbushur pjesën e vet dhe duke u dhënë mundësinë të dalin një ditë nga marrëzia e tyre dhe të vijnë në vete, si do t'ua hiqte të mirën e pendimit atyre që do të bëheshin më të mirë me anë të dënimit të të tjerëve? Kështu që ata nuk trajtohen aspak padrejtësisht: edhe ligësia e tyre u shkëputet me anë të dënimit, edhe qortimi i tyre do të jetë më i lehtë atje, ngaqë pësuan më parë këtu. Përsëri, edhe ata që nuk u qortuan nuk trajtohen aspak padrejtësisht. Sepse ata mund, po të donin, ta shfrytëzonin zemërgjerësinë e Perëndisë, të kryenin një ndryshim shumë të bukur, dhe, duke u mahnitur me shpirtgjerësinë e tij, të turpëroheshin nga durimi i tij i stërmadh, e një ditë të kalonin te virtyti, dhe të fitonin shpëtimin e tyre me anë të dënimit të të tjerëve. Por, po të mbeten në ligësi, nuk ka faj Perëndia, që qe zemërgjerë pikërisht për t'i shpëtuar. Fajin e kanë ata, që s'e përdorën si duhet zemërgjerësinë e Perëndisë. Dhe, për të shpjeguar pse jo të gjithë të ligjtë qortohen këtu, mund të përdoret jo vetëm ky arsyetim, po edhe një tjetër, jo më i vogël se ky. Cili është, pra? Se, po të sillte Perëndia mbi të gjithë ndëshkimet që u meritonin mëkatet e tyre, fisi ynë do të ishte fshirë dhe s'do të kishte mbërritur te brezat e mëpasëm. Dhe, që të mësosh se kjo është e vërtetë, dëgjo profetin që thotë: «Po të vije re paudhësitë, o Zot, kush do të mund të qëndronte?» Dhe, po të duash ta hetosh këtë thënie, le ta lëmë mënjanë hetimin e hollësishëm të jetës së secilit (sepse s'është e mundur as të dihet gjithçka që ka bërë çdo njeri) dhe le të sjellim ato mëkate që i bëjnë të gjithë, pa kundërshtim. Nga këto do të na bëhet e qartë dhe e dukshme se, po të qortoheshim për çdo mëkat tonin, do të kishim vdekur qëmoti. Kush e ka quajtur vëllanë e vet të marrë, «meriton zjarrin e ferrit», thotë Ai. A ka, pra, ndonjë prej nesh që s'e ka bërë kurrë këtë mëkat? Ç'të bëhej, pra? A duhej të fshihej menjëherë? Atëherë do të ishim fshirë të gjithë dhe do të ishim zhdukur qëmoti, madje shumë kohë më parë. Përsëri, kush betohet, thotë Ai, edhe po ta mbajë betimin, bën veprat e të ligut. Kush është, pra, që s'është betuar? Madje, kush është që s'është betuar rrejshëm ndonjëherë? Kush e sheh një grua, thotë Ai, me sy të papastër, është tërësisht kurorëshkelës, dhe për këtë mëkat gjithkush do të gjente shumë fajtorë. Kur, pra, këto mëkate të njohura janë të tilla dhe kaq të padurueshme, dhe secili prej tyre vetvetiu sjell mbi ne një ndëshkim të pashmangshëm, atëherë, po t'i numëronim mëkatet e fshehta që kemi bërë, do ta shohim sidomos se providenca e Perëndisë nuk sjell mbi ne dënim për çdo mëkat. Kështu që, kur të shohësh dikë grabitqar, lakmitar, e të paqortuar, atëherë hape ndërgjegjen tënde, numëro jetën tënde, kalo në mendje mëkatet që ke bërë, dhe do ta mësosh mirë se, në rastin tënd së pari, s'është e leverdishme të qortohesh për çdo mëkat tëndin. Sepse për këtë arsye shumica flasin pa mend: ngaqë nuk e shohin rastin e vet para atij të të tjerëve, po të gjithë e lëmë tonin mënjanë dhe shqyrtojmë atë të të tjerëve. Por le të mos e bëjmë më këtë, po të kundërtën. Po të shohësh ndonjë njeri të drejtë të qortuar, kujto Jobin. Sepse, po të jetë dikush i drejtë, s'do të jetë më i drejtë se ai njeri, as afër tij sado pak. Dhe, po të pësojë të panumërta të këqija, prapë s'ka pësuar aq sa ai njeri.

8. Merre, pra, këtë ndër mend, dhe reshtu së fajësuari Zotërinë, duke mësuar se, kur Perëndia e lë një njeri të tillë të pësojë të keqe, nuk e bën ngaqë e braktis, po ngaqë dëshiron ta kurorëzojë dhe ta bëjë më të shquar. Dhe, po të shohësh një mëkatar të ndëshkuar, kujto të paralizuarin që kaloi tridhjetë e tetë vjet në shtratin e tij. Sepse, që ai njeri iu dorëzua asaj sëmundjeje për shkak të mëkatit, dëgjo Krishtin që thotë: «Ja, u bëre i shëndoshë; mos mëkato më, që të mos të ndodhë diçka më e keqe». Sepse, ose paguajmë dënimin e mëkateve tona kur qortohemi, ose marrim rastin e kurorëzimit, po të pësojmë të keqe ndërsa jetojmë me ndershmëri. Kështu që, qoftë kur jetojmë me drejtësi, qoftë kur jetojmë në mëkate, qortimi është gjë e dobishme për ne: herë na bën më të shquar, herë na bën më të përmbajtur, dhe na e lehtëson dënimin që na pret. Sepse, që dikush i qortuar këtu, dhe që e duron këtë me falënderim, mund të provojë atje një dënim më të butë, dëgjo Shën Pavlin që thotë: «Për këtë arsye shumë veta janë të dobët dhe të sëmurë, dhe disa flenë. Sepse, po të gjykonim veten, s'do të gjykoheshim. Por, kur gjykohemi, ndreqemi nga Zoti, që të mos dënohemi bashkë me botën». Duke i ditur, pra, të gjitha këto, le të flasim kështu me mençuri për providencën e Perëndisë, dhe le t'ua mbyllim gojën atyre që na kundërshtojnë. Dhe, po të ndodhë ndonjë gjë që ia kalon kuptimit tonë, le të mos mendojmë prej kësaj se punët tona nuk i drejton providenca, po, duke e kuptuar providencën e tij pjesërisht, në gjërat e pakuptueshme le t'i dorëzohemi thellësisë së pafund të urtësisë së tij. Sepse, po të mos jetë e mundur që dikush që s'e njeh një zanat ta kuptojë atë, aq më tepër është e pamundur që mendja e njeriut ta rrokë pafundësinë e providencës së Perëndisë. «Sepse gjykimet e tij janë të pahetueshme dhe udhët e tij të pazbulueshme». E megjithatë, nga pjesë të vogla fitojmë një besim të kthjellët dhe të qartë për të tërën, dhe e falënderojmë për gjithçka që ndodh. Sepse ka edhe një arsyetim tjetër, që s'mund të kundërshtohet, për ata që duan të flasin me mençuri për providencën e Perëndisë. Sepse do t'i pyesnim kundërshtarët: a ka, pra, Perëndi? Dhe, po të thonë se s'ka, le të mos u përgjigjemi. Sepse, ashtu si s'ka vlerë t'u përgjigjesh të çmendurve, kështu s'ka vlerë t'u përgjigjesh as atyre që thonë se s'ka Perëndi. Sepse, po të mos drejtohej dot e sigurt as për një milje një anije me pak detarë e udhëtarë pa dorën që e drejton, aq më tepër një botë si kjo, me kaq shumë njerëz brenda, e përbërë nga elemente të ndryshme, s'do të kishte vazhduar kaq gjatë, po të mos ishte një farë providence që kryeson mbi të, që edhe e qeveris, edhe e mban vazhdimisht tërë këtë ndërtesë. Dhe, po të rrëfejnë me turp, nga mendimi i përbashkët i të gjithë njerëzve dhe nga përvoja e ngjarjeve, se ka një Perëndi, atëherë le t'u themi këtë. Po të ketë Perëndi, siç ka vërtet, atëherë del se Ai është i drejtë. Sepse, po të mos jetë i drejtë, nuk është as Perëndi. Dhe, po të jetë i drejtë, ia shpërblen secilit sipas asaj që meriton. Por ne nuk shohim që të gjithë e marrin këtu atë që meritojnë. Prandaj është e nevojshme të shpresojmë se na pret një shpërblim tjetër, që, kur secili të marrë atë që meriton, drejtësia e Perëndisë të bëhet e dukshme. Sepse ky arsyetim nuk na ndihmon vetëm të mendojmë me mençuri për providencën, po edhe për Ngjalljen. Dhe le t'i mësojmë të tjerët, dhe le të bëjmë çmos që t'ua mbyllim gojën atyre që çmenden kundër Zotërisë, dhe le ta lavdërojmë ne vetë në gjithçka. Sepse kështu do të fitojmë më shumë nga kujdesi i tij, dhe do të gëzojmë shumë nga ndikimi i tij, dhe kështu do të mundemi t'i shpëtojmë të keqes së vërtetë dhe të fitojmë të mirën e ardhshme, me anë të hirit dhe të dashamirësisë së Zotit tonë Jisu Krisht. Nëpërmjet të cilit dhe bashkë me të cilin i qoftë lavdia Atit, së bashku me Frymën e Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.