Mbi fuqinë e njeriut për t'i qëndruar djallit

1. Dikur, kur Isaku deshi të hante një gjellë nga duart e të birit, e nisi të birin nga shtëpia për të gjuajtur. Por ky Isaku ynë, kur deshi të pranonte një gjellë nga duart e mia, nuk më nisi nga shtëpia, por vetë erdhi me vrap te tryeza jonë. Çfarë mund të ishte më i dashur se ai? Çfarë më i përulur? Ai deshi ta tregonte kështu dashurinë e tij të ngrohtë dhe denjoi të ulej deri kaq poshtë. Pikërisht për këtë, edhe ne, ndonëse e kishim harxhuar tingullin e zërit dhe forcën e këmbëve në fjalimin e mëngjesit, kur pamë fytyrën e tij atërore, harruam dobësinë tonë, e lamë mënjanë lodhjen, u ngritëm nga gëzimi. Pamë kokën e tij të nderuar e të thinjur, dhe shpirti ynë u mbush me dritë. Prandaj edhe e shtruam tryezën tonë me gatishmëri, që ai të hajë dhe të na bekojë. Këtu nuk ka mashtrim as dredhi, siç kishte atëherë, atje. Atëherë njërit iu urdhërua ta sillte gjellën, por një tjetër e solli. Kurse mua m'u urdhërua ta sjell, dhe e solla vetë. Më beko, pra, o ati im, me bekim shpirtëror, të cilin edhe ne të gjithë lutemi ta marrim përherë, dhe që është i dobishëm jo vetëm për ty, por edhe për mua e për të gjithë këta. Lutju Zotit tonë të përbashkët të ta zgjasë jetën deri në pleqërinë e Isakut. Sepse kjo, si për mua ashtu edhe për këta, është më e çmuar dhe më e nevojshme se vesa e qiellit dhe begatia e dheut.

Por është koha të vazhdojmë e ta shtrojmë tryezën tonë. Ç'është kjo tryezë? Janë të mbeturat e asaj që u tha së fundi, nga dashuria jonë për ju. Sepse ende, ende po e rimarrim fjalën tonë për djallin, që e nisëm dy ditë më parë, të cilën ua drejtuam edhe të iniciuarve këtë mëngjes, kur u folëm atyre për mohimin dhe besëlidhjen. Dhe këtë e bëjmë jo se fjala për djallin na është e ëmbël, por se mësimi për të është plot siguri për ju. Sepse ai është armik dhe kundërshtar, dhe është siguri e madhe të njohësh qartë taktikat e armiqve të tu. Kemi thënë së fundi se ai nuk mposht me forcë, as me tirani, as me shtrëngim, as me dhunë. Sepse po të ishte kështu, do t'i kishte shkatërruar të gjithë njerëzit. Si dëshmi për këtë sollëm derrat, kundër të cilëve demonët nuk mundën të guxonin asgjë para se ta lejonte Zoti. Bagëtitë dhe kopetë e Jobit. Sepse as këto nuk guxoi djalli t'i shkatërronte, derisa mori pushtet nga lart. Kështu pra mësuam së pari këtë: se ai nuk na mposht me forcë as me shtrëngim. Pastaj shtuam se, edhe kur mposht me mashtrim, as edhe kështu nuk i mund të gjithë njerëzit. Pastaj sollëm sërish në mes atë atletin, Jobin, kundër të cilit vuri në lëvizje kurthe të panumërta, e prapë nuk ia doli, por u tërhoq i mundur. Mbetet edhe një pyetje. Cila është ajo? Dikush thotë: nëse nuk mund të mposhtë me forcë, prapë mposht me mashtrim. Prandaj do të ishte më mirë që ai të zhdukej. Sepse edhe pse Jobi e mundi, prapë Adami u mashtrua dhe u rrëzua. Po të ishte hequr njëherë e mirë nga bota, Adami nuk do të ishte rrëzuar kurrë. Por tani ai mbetet, dhe vërtet mundet nga njëri, ndërsa shumë të tjerë i mund. Dhjetë e mundën atë, por ai vetë mund e përmbys dhjetë mijë vetë; dhe po ta hiqte Perëndia nga bota, këta dhjetë mijë nuk do të kishin humbur. Ç'do të themi, pra, për këtë? Së pari, se ata që mundën janë shumë më të çmuar se ata që u mundën, edhe nëse këta të fundit janë më shumë e të parët më pak. Sepse, thotë ai, «më i mirë është një që bën vullnetin e Perëndisë, se dhjetë mijë shkelës.» Së dyti, se po të hiqej kundërshtari, do të dëmtohej pikërisht ai që fiton. Sepse po ta lësh kundërshtarin të mbetet, dëmtohen më dembelët, jo për shkak të më të zellshmëve, por nga vetë dembelizmi i tyre; kurse po ta heqësh kundërshtarin, tradhtohen më të zellshmit për shkak të dembelëve, dhe as nuk e tregojnë fuqinë e tyre, as nuk fitojnë kurora.

2. Ndoshta ende nuk e keni kuptuar ç'u tha. Prandaj duhet ta them sërish më qartë. Le të jetë një kundërshtar. Por le të jenë edhe dy atletë që do të përleshen me të; dhe nga këta dy atletë, njëri le të jetë i brejtur nga grykësia, i papërgatitur, pa forcë e pa vrull; kurse tjetri i zellshëm, në formë të mirë, që e kalon kohën në palestër, në shumë ushtrime trupore, e që tregon gjithë stërvitjen që i duhet ndeshjes. Nëse pra e heq kundërshtarin, cilin nga këta të dy ke dëmtuar? Dembelin dhe të papërgatiturin, apo të zellshmin që u mundua kaq shumë? Është fare e qartë se të zellshmin. Sepse i zellshmi dëmtohet për shkak të dembelit, pasi hiqet kundërshtari. Kurse dembeli, sa kohë që kundërshtari mbetet, nuk dëmtohet më për shkak të të zellshmit. Sepse ai ka rënë nga vetë dembelizmi i tij.

Do të jap një zgjidhje tjetër të kësaj pyetjeje, që të mësosh se nuk është djalli ai që dëmton, por dembelizmi i vetë njerëzve i rrëzon kudo ata që nuk ruhen. Le të pranojmë se djalli është tejet i lig, jo nga natyra, por nga zgjedhja dhe nga bindja. Se djalli nuk është i lig nga natyra, mësoje nga vetë emrat e tij. Sepse «djalli», që do të thotë shpifës, e ka marrë emrin nga të shpifurit; sepse ai shpifi kundër njeriut te Perëndia, duke thënë: «A të nderon Jobi kot? Por shtrije dorën tënde dhe prek çka ka, e shih a nuk do të të blasfemojë në fytyrën tënde.» Përsëri shpifi kundër Perëndisë te njeriu, duke thënë: «Ra zjarr nga qielli dhe i dogji delet.» Sepse donte fort ta bindte se kjo luftë ishte ngritur nga lart, nga qiejt, dhe përpiqej të përçante shërbëtorin me zotin, e zotin me shërbëtorin e tij; ose më mirë, nuk i përçau, por vërtet u përpoq e nuk mundi, që, kur ta shohësh se si e përçau një shërbëtor tjetër me zotin e tij, Adamin me Perëndinë, dhe se si Adami i besoi shpifjes së djallit, ta mësosh se djalli fitoi forcë jo nga fuqia e vet, por nga dembelizmi dhe shkujdesja e atij njeriu. Prandaj, pikërisht për këtë, quhet djall. Por të shpifësh, ose të heqësh dorë nga shpifja, nuk është gjë e natyrës, por një veprim që ndodh e që pushon, që vjen e që shuhet. E gjëra të tilla nuk arrijnë në shkallën e natyrës a të thelbit të një sendi. E di se ky shqyrtim për thelbin dhe të rastësishmen është i vështirë të kapet nga shumëkush. Por ka të tillë që dinë të vënë vesh më hollë, dhe pikërisht për ta i thamë këto. A doni të kaloj te një emër tjetër? Do të shihni se edhe ai nuk është emër që i takon thelbit a natyrës së tij. Ai quhet i lig. Por ligësia e tij nuk vjen nga natyra, por nga zgjedhja e tij. Sepse edhe ajo një herë është pranë, e një herë mungon. Mos më thuaj, pra, se ajo mbetet përherë me të. Sepse në fillim nuk ishte me të, po i erdhi më pas; prandaj quhet apostat. Edhe pse shumë njerëz janë të ligj, vetëm ai quhet i Ligu, si asnjë tjetër. Përse, pra, quhet kështu? Sepse, ndonëse s'i kishim bërë asnjë të keqe, dhe pa pasur asnjë mëri, të vogël a të madhe, sapo pa se njeriu ishte në nder, menjëherë ia pati zili të mirën. Ç'mund të ishte, pra, më e keqe se kjo ligësi, kur urrejtja dhe lufta lindin pa asnjë shkak të arsyeshëm? Le ta lëmë, pra, djallin, dhe le të sjellim krijesën, që të mësosh se nuk është djalli shkaku i të këqijave tona, mjafton të rrimë syhapur; që të mësosh se i dobëti në vullnet, i papërgatituri dhe dembeli, edhe sikur të mos kishte djall, bie, dhe e hedh veten në shumë humnera të së keqes. Djalli është i keq. E di edhe vetë, dhe e pranojnë të gjithë. Por vini vesh me kujdes te ato që do të thuhen tani. Sepse nuk janë çështje të zakonshme, por të tilla që ngjallin shumë fjalë, shumë herë e në shumë vende, për të cilat bëhet shumë grindje e luftë, jo vetëm nga besimtarët kundër jobesimtarëve, por edhe nga besimtarët kundër besimtarëve. Sepse pikërisht kjo është ajo që të mbush me dhembje.

3. Djalli, pra, siç thashë, pranohet nga të gjithë se është i keq. Ç'do të themi për këtë krijesë të bukur e të mrekullueshme? Vallë, është edhe krijesa e ligë? E kush është aq i prishur, aq i trashë e i çmendur sa të fajësojë krijesën? Ç'do të themi, pra, për këtë? Sepse ajo nuk është e ligë, por është e bukur dhe shenjë e urtësisë, e fuqisë dhe e dashamirësisë së Perëndisë. Dëgjoni të paktën si mahnitet profeti prej saj, duke thënë: «Sa të mëdha janë veprat e tua, o Zot! Të gjitha i bëre me urtësi.» Nuk i përshkoi një nga një, por u tërhoq para urtësisë së pakapshme të Perëndisë. E që ai e ka bërë kaq të bukur e kaq të gjerë, dëgjoni dikë tjetër që thotë: «Nga madhështia dhe bukuria e krijesave, shihet, sipas masës, Krijuesi i tyre.» Dëgjoni edhe Pavlin që thotë: «Sepse gjërat e tij të padukshme, që nga krijimi i botës, shihen qartë, duke u kuptuar nëpërmjet gjërave të bëra.» Sepse secili nga këta, me fjalët që tha, dëshmoi se krijesa na çon te njohja e Perëndisë, sepse na bën ta njohim plotësisht Zotin. E çfarë, pra? Nëse e shohim se kjo krijesë e bukur dhe e mrekullueshme u bëhet shkak paperëndishmërie shumëkujt, a do ta fajësojmë atë? Kurrsesi, por ata që s'ditën ta përdorin barin si duhet. Nga vjen, pra, që kjo, e cila na çon te njohja e Perëndisë, bëhet shkak paperëndishmërie? «Të urtët, thotë ai, u errësuan në mendjet e tyre, dhe adhuruan e i shërbyen krijesës më shumë se Krijuesit.» Djalli s'është këtu fare, demoni s'është këtu fare, por para nesh është vetëm krijesa, si mësuese e njohjes së Perëndisë. Si u bë, pra, shkak paperëndishmërie? Jo për shkak të natyrës së vet, por për shkak të shkujdesjes së atyre që nuk rrinë syhapur. E çfarë, pra? A do ta heqim edhe krijesën? Ma thuaj.

E pse po flas për krijesën? Le të vijmë te gjymtyrët tona. Sepse edhe këto do t'i gjejmë shkak shkatërrimi, po të mos rrimë syhapur, jo për shkak të natyrës së tyre, por për shkak të përtacisë sonë. Dhe shiko: syri të është dhënë që të vështrosh krijesën dhe të lavdërosh Zotin. Por po të mos e përdorësh mirë syrin, të bëhet vegël kurorëshkeljeje. Gjuha të është dhënë që të flasësh mirë, që të lëvdosh Krijuesin. Por po të mos tregosh kujdes të madh, të bëhet shkak blasfemie. Edhe duart të janë dhënë që t'i shtrish për lutje. Por po të mos jesh syçelë, i shtrin drejt lakmisë. Këmbët të janë dhënë që të vraposh drejt veprave të mira, por po të jesh i shkujdesur, me anë të tyre do të kryesh vepra të liga. A e sheh se çdo gjë e dëmton njeriun e dobët? A e sheh se edhe barnat e shpëtimit i sjellin vdekje të dobëtit, jo për shkak të natyrës së tyre, por për shkak të dobësisë së tij? Perëndia e bëri qiellin që të mahnitesh nga vepra dhe të adhurosh Zotin. Por të tjerë, duke e lënë mënjanë Krijuesin, adhuruan qiellin; dhe kjo nga shkujdesja dhe marrëzia e tyre. Po pse flas për krijesën? Vërtet, ç'mund të ishte më e dobishme për shpëtimin se Kryqi? Por ky Kryq u bë pengesë për të dobëtit. «Sepse fjala e Kryqit është marrëzi për ata që humbin, por për ata që shpëtohen është fuqia e Perëndisë.» Dhe përsëri: «ne predikojmë Krishtin e kryqëzuar, skandal për hebrenjtë e marrëzi për johebrenjtë.» Ç'mund të ishte më i përshtatshëm për të mësuar se Pavli dhe apostujt? Por apostujt u bënë erë vdekjeje për shumë veta. Ai thotë të paktën: «për njërin erë vdekjeje për vdekje, për tjetrin erë jete për jetë.» A e sheh se i dobëti dëmtohet edhe nga Pavli, kurse i forti nuk dëmtohet as nga djalli?

4. A do që ta provojmë arsyetimin edhe në rastin e Jisu Krishtit? Ç'i barabartë me atë shpëtim? Ç'më e dobishme se ajo prani? Por pikërisht kjo prani shpëtuese, kaq e dobishme, u bë për shumë veta një mjet i mëtejshëm ndëshkimi. «Sepse unë erdha në këtë botë për gjyq, thotë ai, që ata që nuk shohin të shohin, dhe ata që shohin të verbohen.» Ç'thua? Drita u bë shkak verbërie? Drita nuk u bë shkak verbërie, por dobësia e syve të shpirtit nuk mundi ta duronte dritën. E ke parë se i dobëti dëmtohet nga çdo anë, kurse i forti përfiton nga çdo anë. Sepse në çdo rast, shkaku është vetë synimi; në çdo rast, prirja e brendshme është ajo që sundon. Sepse edhe djalli, po të duash ta kuptosh, na është i dobishëm, po ta përdorim si duhet, dhe na sjell dobi të madhe, e nxjerrim përfitime jo të zakonshme; dhe këtë e treguam pak edhe nga rasti i Jobit. Është e mundur ta mësojmë këtë edhe nga Pavli: sepse, kur shkruan për kurvarin, thotë kështu: «Ia dorëzoni një të tillë Satanait, që të shkatërrohet mishi, që të shpëtojë shpirti.» Ja, edhe djalli u bë shkak shpëtimi, por jo nga prirja e vet, por nga zotësia e apostullit. Sepse ashtu si mjekët, që kapin gjarpërinj, u heqin pjesët vrastare dhe përgatitin prej tyre barna kundërhelmi, kështu bëri edhe Pavli. Ai mori çka ishte e dobishme nga ndëshkimi që vjen prej djallit, dhe pjesën tjetër e la mënjanë; që të mësosh se djalli nuk është shkaku i shpëtimit, por se ai nxitonte të shkatërronte e të gllabëronte njerëzimin. Kurse apostulli, me urtësinë e vet, ia preu fytin. Dëgjo në letrën e dytë drejtuar korintasve, ç'thotë për këtë kurvar: «forconi dashurinë tuaj ndaj tij», «që një i tillë të mos përpihet nga tepria e hidhërimit», dhe «që të mos përfitojë Satanai prej nesh». E kishim rrëmbyer njeriun që më parë nga gryka e bishës, thotë ai. Sepse apostulli shpesh e përdori djallin si xhelat. Sepse xhelatët i ndëshkojnë keqbërësit jo si duan vetë, por si i lejojnë gjykatësit. Sepse ky është rregulli i xhelatit: të marrë hak, duke iu bindur urdhrit të gjykatësit. A e sheh në ç'dinjitet u ngrit apostulli? Ai që ishte veshur me trup, e përdori të patrupin si xhelat; dhe atë që Zoti i përbashkët i thotë djallit për Jobin, duke e porositur kështu: «Preki mishin e tij, por jetën mos ia prek», duke i dhënë një cak dhe një masë ndëshkimi, që bisha të mos ishte e pafre e të mos i hidhej sipër me pacipëri, të njëjtën gjë bën edhe apostulli. Sepse, kur ia dorëzon kurvarin, thotë: «Për shkatërrimin e mishit», domethënë: «jetën mos ia prek». A e sheh pushtetin e shërbëtorit? Mos ki frikë, pra, nga djalli, edhe pse është i patrup: sepse apostulli u ndesh me të. Dhe asgjë s'është më e dobët se ai që u kap në një përleshje të tillë, edhe pse s'është veshur me trup, ashtu siç asgjë s'është më e fortë se ai që ka guxim, edhe pse mban mbi vete një trup të vdekshëm.

5. Të gjitha këto i thashë tani jo që ta shfajësoj djallin, por që t'ju çliroj ju nga dembelizmi. Sepse ai dëshiron shumë që shkakun e mëkateve tona t'ia ngarkojmë atij, që ne, të ushqyer nga këto shpresa dhe të futur në çdo lloj të keqeje, ta shtojmë ndëshkimin mbi vete, e të mos gjejmë asnjë falje, ngaqë ia hodhëm fajin atij. Ashtu si Eva nuk gjeti asnjë. Por le të mos e bëjmë këtë. Le ta njohim veten. Le t'i njohim plagët tona. Sepse vetëm kështu do të mund t'u vëmë barin. Sepse ai që nuk e njeh sëmundjen e vet, nuk do të kujdeset për dobësinë e tij. Kemi mëkatuar shumë: e di mirë. Sepse të gjithë e meritojmë ndëshkimin. Por nuk jemi të privuar nga falja; as nuk kemi rënë nga pendimi, sepse ende qëndrojmë në arenë, ende jemi në mundimet e pendimit. A je plak, dhe ke arritur në daljen e fundit të jetës? Mos mendo as atëherë se ke rënë nga pendimi, as mos u dëshpëro për shpëtimin tënd, por kujto kusarin që u lirua në kryq. Sepse ç'ishte më e shkurtër se ai çast në të cilin u kurorëzua? E prapëseprapë, edhe kaq i mjaftoi për shpëtim. A je i ri? Mos u mbështet te rinia jote, as mos mendo se ke një afat të caktuar jete, «sepse dita e Zotit vjen porsi vjedhësi natën.» Prandaj ai e ka bërë të padukshëm fundin tonë, që ne të bëjmë të dukshëm zellin dhe parakujdesin tonë. A nuk i sheh njerëzit që merren para kohe, ditë për ditë? Prandaj dikush këshillon: «Mos u vono të kthehesh te Zoti, dhe mos e shtyj nga dita në ditë», që të mos zhdukesh papritur, ndërsa vonon. Le ta ruajë plaku këtë këshillë, le ta marrë i riu këtë porosi. Po, a je i qetë, a je i pasur, a je plot me pasuri, dhe s'të gjen asnjë fatkeqësi? Prapë dëgjo ç'thotë Pavli: «kur të thonë paqe e siguri, atëherë do t'u vijë papritur shkatërrimi.» Punët janë plot ndryshime. Nuk jemi zotër të fundit tonë. Le të jemi zotër të virtytit. Zoti ynë, Krishti, është plot dashuri.

6. A doni t'ju flas për udhët e pendimit? Janë të shumta, të llojllojshme e të ndryshme, dhe të gjitha të çojnë në qiell. Udha e parë e pendimit është dënimi i mëkateve. «Rrëfe ti i pari mëkatet e tua, që të drejtësohesh.» Prandaj edhe profeti tha: «Thashë: do t'ia rrëfej Zotit shkeljen time, dhe ti ma fale paudhësinë e zemrës.» Dënoje, pra, veten për mëkatet e tua. Kjo i mjafton Zotit si mbrojtje. Sepse ai që i dënon mëkatet e veta, bie më ngadalë sërish në to. Zgjoje ndërgjegjen tënde, atë paditës të brendshëm, që të mos kesh paditës në gjykatoren e Zotit. Kjo është një udhë pendimi, më e mira; dhe ka edhe një tjetër, jo më e vogël se kjo: të mos mbash mëri kundër armiqve të tu, ta mundësh zemërimin, t'ua falësh mëkatet bashkëshërbëtorëve tanë. Sepse kështu do të na falen ato që kemi bërë kundër Zotit. Ja shlyerja e dytë e mëkateve: «Sepse po t'ua falni, thotë ai, borxhlinjve tuaj, edhe Ati juaj qiellor do t'ju falë juve.» A do të mësosh një udhë të tretë pendimi? Lutja e zjarrtë dhe e zellshme, dhe ta bësh këtë nga thellësia e zemrës. A nuk e ke parë atë vejushë, si e bindi gjykatësin e paturpshëm? Por ti ke një Zot të butë, të përzemërt e të mirë. Ajo kërkonte kundër kundërshtarëve të vet, kurse ti nuk kërkon kundër kundërshtarëve të tu, por për shpëtimin tënd. E po të duash të mësosh një udhë të katërt, do të them lëmoshën. Sepse kjo ka një fuqi të madhe e të patregueshme. Sepse Danieli i thotë Navukodonosorit, kur ky kishte rënë në çdo lloj të keqeje dhe kishte hyrë në çdo paperëndishmëri: «O mbret, le të të pëlqejë këshilla ime: shlyeji mëkatet e tua me lëmoshë dhe paudhësitë e tua me dhembshuri ndaj të varfërve.» Ç'mund të krahasohet me këtë dashamirësi? Pas mëkatesh të panumërta, pas kaq shkeljesh, i premtohet se do të pajtohet me atë me të cilin ishte grindur, po t'u tregojë mirësi bashkëshërbëtorëve të vet. Edhe përkorja dhe përulësia, jo më pak se gjithë fjalët e thëna, e shterojnë natyrën e mëkateve. Dhe tagrambledhësi është dëshmi: pa qenë në gjendje të tregonte vepra të mira, para të gjithëve nxori përpara përulësinë e vet, dhe e hoqi barrën e rëndë të mëkateve të tij. Ja, treguam pesë udhë pendimi: e para, dënimi i mëkateve; e dyta, falja e mëkateve të të afërmve tanë; e treta, ajo që vjen nga lutja; e katërta, ajo që vjen nga lëmosha; e pesta, ajo që vjen nga përulësia. Mos u bëj, pra, përtac; por ec në të gjitha këto ditë për ditë. Sepse udhët janë të lehta, dhe s'mund të shfajësohesh me varfëri. Edhe sikur të jetosh më i varfër se të gjithë, ke mundësi ta lësh zemërimin, të jesh i përulur, të lutesh me zjarr e t'i dënosh mëkatet, dhe varfëria s'të pengon aspak. E pse flas kështu, kur as në atë udhë pendimi ku duhen shpenzuar para (e kam fjalën për lëmoshën), as atje varfëria s'na pengon t'i bindemi urdhrit? Vejusha që dha dy monedhat e vogla është dëshmi. Pasi mësuam, pra, si t'i shërojmë plagët tona, le t'i vëmë vazhdimisht këto barna, që të kthehemi në shëndet dhe të gëzojmë Tryezën e Shenjtë me siguri; e me shumë lavdi, të arrijmë te Krishti, mbreti i lavdisë, dhe të fitojmë të mirën e përjetshme, me anë të hirit, dhembshurisë dhe dashamirësisë së Zotit tonë Jisu Krisht, nëpërmjet të cilit dhe bashkë me të cilin i qoftë lavdia, pushteti e nderi Atit, tok me Frymën gjithë të shenjtë, të mirë e jetëbërëse, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.