Joani 1:1

[1.] Për sa i përket vëmendjes në dëgjim, është e tepërt t'ju nxis më tej, aq shpejt e treguat me vepra frytin e këshillës sime. Sepse mënyra si vini me vrap, qëndrimet tuaja plot vëmendje, si shtyni njëri-tjetrin nga zelli për të zënë vendet e brendshme, ku zëri im mund t'ju dëgjohet më qartë, ngurrimi juaj për t'u tërhequr nga turma para se të shpërndahet kjo mbledhje shpirtërore, duartrokitjet, murmurima e miratimit, me një fjalë, të gjitha gjërat e kësaj natyre mund të merren si prova të zjarrit të shpirtrave tuaj dhe të dëshirës suaj për të dëgjuar. Kështu që, për këtë pikë, është e tepërt t'ju nxis. Një gjë, megjithatë, na duhet ta porositim e ta lypim: që të vazhdoni të keni po atë zell, dhe ta tregoni jo vetëm këtu, por edhe kur jeni në shtëpi, të bisedoni burri me gruan dhe ati me birin për këto çështje. Dhe thoni diçka nga vetja, e kërkoni diçka si përgjigje prej tyre; e kështu të gjithë të japin ndihmesën e vet në këtë gosti të shkëlqyer.

Sepse le të mos më thotë njeri se fëmijët tanë s'duhet të merren me këto gjëra; jo vetëm që duhet të merren me to, por duhet të kenë zell vetëm për to. E ndonëse, për shkak të dobësisë suaj, këtë nuk e pohoj, as nuk ua heq fëmijëve mësimet e kësaj bote, ashtu si nuk ju shkëpus edhe ju nga punët tuaja qytetare, prapëseprapë, nga këto shtatë ditë, kërkoj që një t'ia kushtoni Zotit të përbashkët të ne të gjithëve. Sepse, a s'është gjë e çuditshme që shërbëtorëve tanë t'u kërkojmë të robtohen për ne tërë kohën, kurse vetë të mos i ndajmë Perëndisë as edhe pak nga koha jonë e lirë, dhe kjo, madje, kur gjithë shërbimi ynë s'i shton Atij asgjë (sepse hyjnia s'ka nevojë për asgjë), por del në dobinë tonë? E megjithatë, kur i çoni fëmijët në teatro, s'sillni si shkak as mësimet e tyre të matematikës, as gjë të ngjashme; por, kur duhet të fitohet a të mblidhet diçka shpirtërore, e quani punën humbje kohe. Dhe si s'do ta zemëroni Perëndinë, në qoftë se gjeni kohë të lirë dhe caktoni një stinë për çdo gjë tjetër, e prapë e mbani për punë të mundimshme e të pavend që fëmijët tuaj të marrin në dorë atë që ka të bëjë me Të?

Mos bëni kështu, vëllezër, mos bëni kështu. Është pikërisht kjo moshë ajo që më së shumti ka nevojë t'i dëgjojë këto gjëra; sepse, nga butësia e vet, ruan lehtë atë që i thuhet, dhe ç'dëgjojnë fëmijët ngulitet si vulë në dyllin e mendjeve të tyre. Veç kësaj, atëherë është që jeta e tyre nis të anojë nga vesi a nga virtyti; dhe, në qoftë se që në portat e para dikush i largon nga paudhësia dhe i udhëheq për dore drejt udhës më të mirë, do t'i ngulitë për kohën që vjen në njëfarë zakoni e natyre, dhe ata, edhe po të duan, s'do të ndryshojnë lehtë për keq, sepse kjo forcë e zakonit i tërheq drejt kryerjes së veprave të mira. Kështu që do t'i shohim të bëhen më të denjë për nderim se ata që janë plakur, dhe do të jenë më të dobishëm në punët qytetare, duke shfaqur që në rini cilësitë e pleqve.

Sepse, siç thashë më parë, s'mund të ndodhë që ata që kënaqen duke dëgjuar gjëra të tilla, dhe që janë në shoqërinë e një Apostulli të tillë, të ikin pa marrë ndonjë dobi të madhe e të shquar, qoftë burrë, grua a i ri, ai që merr pjesë në këtë tryezë. Në qoftë se me fjalë i stërvitim kafshët që kemi dhe i zbusim kështu, aq më tepër këtë do ta arrijmë te njerëzit me anë të këtij mësimi shpirtëror, kur ndryshimi është i madh si midis ilaçit në secilin rast, ashtu edhe midis atij që shërohet. Sepse as nuk ka te ne aq egërsi sa te egërsirat, meqë e tyrja vjen nga natyra, e jona nga zgjedhja; as fuqia e fjalëve s'është e njëjtë, sepse fuqia e të parave është ajo e mendjes njerëzore, kurse fuqia e të dytave është ajo e pushtetit dhe e hirit të Frymës. Le të vështrojë, pra, kafshët e zbutura ai njeri që e ka humbur shpresën për veten, dhe s'do të mundohet më kështu; le të vijë pareshtur në këtë shtëpi shërimi, le t'i dëgjojë kurdoherë ligjet e Frymës, dhe, kur të kthehet në shtëpi, le t'i shkruajë në mendje gjërat që dëgjoi; kështu shpresat e tij do të jenë të mira dhe siguria e tij e madhe, teksa e ndien nga përvoja përparimin e vet. Sepse, kur djalli sheh ligjin e Perëndisë të shkruar në shpirt, dhe zemrën të bërë pllakë ku shkruhet ai, s'afrohet më. Sepse, kudo që ndodhet shkrimi i mbretit, jo i gdhendur në një shtyllë bronzi, por i vulosur nga Fryma e Shenjtë në një mendje që e do Perëndinë dhe të ndritur me hir të bollshëm, ai i ligu s'do të jetë në gjendje as ta shohë, por që së largu do të na kthejë kurrizin. Sepse asgjë s'është aq e tmerrshme për të dhe për mendimet që ai i sugjeron, sa një mendje që kujdeset për gjërat hyjnore, dhe një shpirt që rri gjithnjë i përkulur mbi këtë burim. Një njeri të tillë asgjë e tashme s'mund ta shqetësojë, sado e pakëndshme të jetë; asgjë s'mund ta fryjë a ta bëjë krenar, sado e favorshme të jetë; por, në mes të gjithë kësaj stuhie e valësh, ai do të shijojë madje një qetësi të madhe.

[2.] Sepse trazira lind brenda nesh jo nga natyra e rrethanave, por nga dobësia e mendjeve tona; sepse, po të tronditeshim për shkak të asaj që na ndodh, atëherë (meqë të gjithë lundrojmë në të njëjtin det, dhe s'ka si t'u shpëtosh valëve e spërkatjes) do të duhej domosdo të shqetësoheshin gjithë njerëzit; por, në qoftë se ka disa që qëndrojnë përtej ndikimit të stuhisë dhe të detit të tërbuar, atëherë është e qartë se s'janë rrethanat ato që e bëjnë stuhinë, por gjendja e mendjes sonë. Në qoftë se, pra, e rregullojmë mendjen aq sa t'i durojë të gjitha me kënaqësi, s'do të kemi as stuhi, as qoftë edhe një valëz, por përherë një qetësi të kthjellët.

Pasi u zotova se s'do të thosha asgjë për këto pika, s'e di si u rrëmbeva në një nxitje kaq të gjatë. Më falni fjalëshumësinë; sepse kam frikë, po, kam frikë së tepërmi, se mos ky zell yni bëhet ndonjëherë më i dobët. Po të isha i sigurt për të, tani s'do t'ju kisha thënë asgjë për këto çështje, sepse ai mjafton për t'jua bërë të lehta të gjitha. Por është koha, në vijim, të kalojmë te çështjet e paraqitura për shqyrtim sot, që të mos vini të lodhur në përleshje. Sepse kemi përleshje kundër armiqve të së vërtetës, kundër atyre që përdorin çdo dredhi për të shkatërruar nderin e Birit të Perëndisë, ose më mirë të thuash, nderin e tyre. Ky nder mbetet përgjithmonë ashtu siç është tani, pa u pakësuar aspak nga gjuha blasfemuese, kurse ata, duke u përpjekur me zjarr të rrëzojnë Atë që thonë se e adhurojnë, ua mbushin fytyrat me turp dhe shpirtrat me ndëshkim.

Ç'thonë, pra, ata kur ne pohojmë atë që pohojmë? Thonë: «Fjalët ‹Në fillim ishte Fjala› nuk tregojnë përjetësi absolute, sepse e njëjta shprehje u përdor edhe për qiellin dhe dheun.» Ç'paturpësi e madhe, ç'mosnderim! Unë po të flas ty për Perëndinë, e ti sjell në fjalë dheun dhe njerëzit që janë prej dheu? Kështu, meqë Krishti quhet Bir i Perëndisë, edhe Perëndi, atëherë edhe njeriu që quhet bir i Perëndisë do të duhej të ishte Perëndi. Sepse: «Unë thashë: Ju jeni perëndi, edhe të gjithë jeni bij të Më të Lartit.» A do të grindesh me të Vetëmlindurin për birërinë, duke pohuar se në këtë Ai nuk gëzon asgjë më shumë se ti? «Kurrsesi», përgjigjen. E megjithatë këtë e bën, edhe pse nuk e thua me fjalë. «Si kështu?» Ngaqë thua se ti me anë të hirit je pjesëtar i birërisë, dhe Ai po ashtu. Sepse, duke thënë se Ai nuk është Bir prej natyre, e bën Atë të tillë vetëm me anë të hirit.

Le t'i shohim, pra, provat që na sjellin. Thonë: «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe dheun, edhe dheu ishte i padukshëm dhe i paformuar.» Dhe: «Ishte një njeri nga Ramathaim-Zofim.» Këto i quajnë argumente të forta, dhe të forta janë; por vetëm për të vërtetuar drejtësinë e mësimeve që pohojmë ne, kurse për të mbështetur blasfeminë e tyre s'kanë asnjë fuqi. Sepse, thuajmë: ç'të përbashkët ka fjala «ishte» me fjalën «bëri»? Ç'të përbashkët ka Perëndia me njeriun? Përse i përzien gjërat që s'përzihen? Përse ngatërron atë që është e ndryshme, përse ul atë që rri lart? Aty nuk është vetëm fjala «ishte» ajo që tregon përjetësi, por fakti që Ai «ishte në fillim». Dhe tjetra: «Fjala ishte». Sepse, ashtu si folja «është», kur thuhet për njeriun, shënon vetëm kohën e tashme, por kur thuhet për Perëndinë, tregon përjetësi, po kështu «ishte», kur thuhet për natyrën tonë, na tregon kohën e shkuar, madje të kufizuar, kurse kur thuhet për Perëndinë, shpall përjetësi. Do të mjaftonte, pra, që sapo dikush të dëgjonte fjalët «dheu» e «njeriu», të mos përfytyronte për to asgjë më tepër se ç'i ka hije një natyre që erdhi në qenie. Sepse çdo gjë që u bë, çfarëdo qoftë ajo, ka ardhur në qenie ose brenda kohës, ose në epokën përpara se të ishte koha; ndërsa Biri i Perëndisë është përmbi jo vetëm kohët, por edhe mbi të gjitha epokat që qenë më parë, sepse Ai është Krijuesi dhe Bërësi i tyre, siç thotë Apostulli: «nëpër të cilin bëri edhe epokat». E Bërësi domosdo është përpara gjësë së bërë. Megjithatë, ngaqë disa janë aq të pamend sa edhe pas kësaj të kenë për krijesat mendime më të larta se ç'u takon, me shprehjen «bëri» dhe me tjetrën «ishte një njeri», shkruesi ia zë që më parë mendjen dëgjuesit dhe ia pret me rrënjë çdo paturpësi. Sepse gjithçka që është bërë, edhe qielli edhe dheu, është bërë brenda kohës dhe e ka fillimin brenda kohës; asnjë prej tyre s'është pa fillim, meqë është krijuar. Prandaj, kur dëgjon se «e bëri dheun» dhe se «ishte një njeri», po merresh kot dhe po thur një cohë marrëzie të padobishme.

Sepse mund të përmend edhe diçka tjetër, për të shkuar më tej. Ç'është ajo? Kjo: edhe sikur për dheun të ishte thënë «Në fillim ishte dheu», dhe për njeriun «Në fillim ishte njeriu», as atëherë s'do të duhej të përfytyronim për ta gjëra më të mëdha se ç'kemi përcaktuar tani. Sepse fjalët «dheu» e «njeriu», ashtu siç i marrim si të mirëqena, çfarëdo që të thuhet për to, s'e lënë mendjen të përfytyrojë për ta asgjë më të madhe se ç'dimë tashmë. Ashtu si «Fjala», ndonëse pak thuhet për të, s'na lejon të mendojmë për të asgjë të ulët a të varfër. Sepse, duke vazhduar, shkruesi thotë për dheun: «Dheu ishte i padukshëm dhe i paformuar». Pasi kishte thënë se Perëndia «e bëri» atë dhe pasi i kishte caktuar kufirin e vet, pastaj shpall pa druajtje çka vjen më pas, sepse e di se s'ka njeri aq të trashë sa të pandehë se dheu është pa fillim e i pakrijuar; sepse fjala «dheu» dhe tjetra «bëri» mjaftojnë të bindin edhe njeriun më të thjeshtë se dheu s'është i përjetshëm as i pakrijuar, por një nga ato gjëra që u krijuan brenda kohës.

[3.] Veç kësaj, shprehja «ishte», e zbatuar për dheun dhe për njeriun, nuk tregon një ekzistencë absolute. Për njeriun ajo tregon se ai ishte nga një vend i caktuar, kurse për dheun se ai ishte në një gjendje të caktuar. Sepse shkruesi nuk tha thjesht «dheu ishte» e pastaj heshti, por mësoi se si ishte ai edhe pas krijimit, domethënë se ishte «i padukshëm dhe i paformuar», ende i mbuluar nga ujërat dhe në rrëmujë. Kështu, për Elkanën, nuk thotë veç se «ishte një njeri», por shton edhe se prej nga ishte: «nga Armathaim-Zofim». Për «Fjalën», ndërkaq, s'është kështu. Kam turp t'i vë përballë njëra-tjetrës këto raste. Sepse, në qoftë se qortojmë ata që e bëjnë këtë kur bëhet fjalë për njerëz, ku ndryshimi i virtytit të atyre që krahasohen është i madh, ndonëse thelbi i tyre në të vërtetë është një, atëherë a nuk është marrëzia më e skajshme të ngresh pyetje të tilla atje ku ndryshimi si i natyrës, ashtu edhe i çdo gjëje tjetër është i pafund? Po Ai, që ata e blasfemojnë, qoftë i mëshirshëm me ne. Sepse nuk qemë ne që shpikëm nevojën e këtyre diskutimeve, por ata që luftojnë kundër shpëtimit të vet na e ngarkuan atë.

Ç'them, pra? Se kjo «ishte» e parë, e zbatuar për «Fjalën», tregon vetëm Qenien e tij të përjetshme (sepse «Në fillim, thotë, ishte Fjala»), kurse «ishte» e dytë («edhe Fjala ishte pranë Perëndisë») tregon Qenien e tij në lidhje me Atin. Sepse, meqë të qenët i përjetshëm dhe pa fillim i përket Perëndisë më së shumti, këtë e vë të parën; e pastaj, që askush, kur dëgjon se Ai ishte «në fillim», të mos pohojë se ishte edhe «i palindur», Ungjillori e ndreq menjëherë këtë, kur, para se të thotë çfarë ishte Ai, thotë se ishte «pranë Perëndisë». Dhe ka penguar këdo të pandehë se kjo «Fjalë» është thjesht një fjalë e shqiptuar ose e menduar në vetvete, duke shtuar, siç thashë më parë, nyjën, si edhe me këtë shprehje të dytë. Sepse nuk thotë se ishte «brenda Perëndisë», por «pranë Perëndisë», duke na shpallur përjetësinë e tij përsa i përket personit. Pastaj, duke ecur më tej, e ka zbuluar këtë më qartë, kur shton se kjo «Fjalë» ishte «edhe Perëndi».

«Por prapëseprapë i krijuar», mund të thotë dikush. Atëherë, çfarë e pengoi Ungjillorin të thoshte se «Në fillim Perëndia bëri Fjalën»? Të paktën Moisiu, kur flet për dheun, nuk thotë se «Në fillim ishte dheu», por se «Perëndia e bëri», dhe pastaj ai qe. Çfarë e pengoi, pra, Joanin të thoshte po ashtu se «Në fillim Perëndia bëri Fjalën»? Sepse, në qoftë se Moisiu pati frikë se mos dikush pohonte se dheu ishte i pakrijuar, aq më tepër Joani duhej ta kishte pasur këtë frikë për Birin, po të ishte Ai vërtet i krijuar. Bota, meqë është e dukshme, pikërisht me këtë shpall Bërësin e vet («qiejt, thotë Psalmisti, tregojnë lavdinë e Perëndisë»); Biri, përkundrazi, është i padukshëm dhe është pambarimisht më lart se gjithë krijimi. Në qoftë se, pra, në rastin ku s'na duhej as argument as mësim për të ditur se bota është e krijuar, profeti prapë e vë këtë të vërtetë qartë dhe përpara çdo gjëje tjetër, aq më tepër Joani duhej të kishte shpallur të njëjtën gjë për Birin, po të ishte Ai vërtet i krijuar.

«Po», mund të thotë dikush, «por këtë e ka pohuar Pjetri qartë e haptas.» Ku dhe kur? «Kur u fliste hebrenjve, ai tha se ‹Perëndia e bëri atë Zot dhe Krisht›.» Përse nuk shton ç'vjen më pas: «pikërisht këtë Jisu që ju e kryqëzuat»? A nuk e di se, nga këto fjalë, një pjesë i përket Natyrës së tij të papërzier, e një pjesë Mishërimit të tij? Po të mos jetë kështu, dhe po të duash medoemos t'i kuptosh të gjitha si të thëna për hyjninë, atëherë do ta bësh hyjninë të aftë të vuajë; por, në qoftë se s'është e aftë të vuajë, atëherë s'është e krijuar. Sepse, po të kishte rrjedhur gjak nga ajo Natyrë hyjnore e të patregueshme, dhe po të ishte grisur e prerë nga gozhdët mbi kryq ajo Natyrë, e jo mishi, atëherë loja jote me fjalë do të kishte ndonjë arsye; por, në qoftë se as vetë djalli s'do të mund të shqiptonte një blasfemi të tillë, përse shtiresh i paditur me një padituri kaq të pafalshme, që as demonët vetë s'do të mund ta shtironin? Veç kësaj, fjalët «Zot» dhe «Krisht» nuk i përkasin thelbit të tij, por dinjitetit të tij; sepse e para ka të bëjë me pushtetin e tij, e dyta me faktin që u miros. Çfarë do të thoshe, atëherë, për Birin e Perëndisë? Sepse, po të ishte Ai i krijuar, siç pohoni ju, ky argument s'do të kishte vend. Sepse Ai nuk u krijua i pari e pastaj Perëndia e zgjodhi, as nuk mban një mbretëri që mund të hidhet tej, por një mbretëri që i përket prej natyre thelbit të tij; sepse, kur e pyetën nëse ishte Mbret, Ai përgjigjet: «Për këtë kam lindur». Kurse Pjetri flet sikur bëhet fjalë për një të zgjedhur, sepse argumenti i tij i referohet krejtësisht ikonomisë.

[4.] Po përse çuditesh në qoftë se Pjetri thotë kështu? Sepse edhe Pavli, kur arsyeton me athinasit, e quan Atë vetëm «Njeri», duke thënë: «Me anë të atij Njeriu që Ai e ka caktuar, për të cilin u ka dhënë siguri të gjithë njerëzve, duke e ngjallur prej së vdekurish». Nuk flet fare për «formën e Perëndisë», as se Ai ishte «i barabartë me Të», as se ishte «shkëlqimi i lavdisë së tij». Dhe me arsye. Koha për fjalë të tilla ende s'kishte ardhur; do t'i mjaftonte që, tani për tani, ata të pranonin se Ai ishte Njeri dhe se u ngjall prej së vdekurish. Kështu veproi edhe vetë Krishti, prej të cilit e mësoi Pavli këtë vetëpërmbajtje. Sepse Ai nuk na e zbuloi menjëherë hyjninë e tij, por në fillim u mbajt për profet dhe për njeri të mirë; e më pas natyra e tij e vërtetë u tregua me veprat dhe me fjalët e tij. Prandaj edhe Pjetri në fillim përdori këtë mënyrë (sepse ky qe predikimi i parë që u bëri hebrenjve); dhe, meqë ata ende s'ishin në gjendje të kuptonin qartë asgjë për hyjninë e tij, u ndal te argumentet që kanë të bëjnë me Mishërimin e tij, që veshët e tyre, të stërvitur në këto, t'i hapnin udhë pjesës tjetër të mësimit të tij. Dhe, në qoftë se dikush e kalon tërë predikimin nga fillimi, do ta shohë fare qartë atë që them, sepse Pjetri e quan Atë «Njeri» dhe ndalet te tregimet për Pësimin e tij, për Ngjalljen e tij dhe për lindjen e tij sipas mishit. Edhe Pavli, kur thotë «i cili lindi nga fara e Davidit sipas mishit», na mëson vetëm se fjala «bëri» merret në lidhje me Mishërimin e tij, siç e pranojmë edhe ne. Kurse biri i bubullimës tani na flet për Qenien e tij të patregueshme dhe të përjetshme, prandaj e lë fjalën «bëri» dhe vë «ishte»; po të ishte Ai i krijuar, pikërisht këtë pikë do të duhej ta kishte përcaktuar mbi të gjitha. Sepse Pavli pati frikë se disa mendjelehtë mund të pandehnin se Biri do të jetë më i madh se Ati, dhe se ai që e lindi do të bëhej i nënshtruar ndaj tij. Kjo është arsyeja pse Apostulli, kur u shkruan korinthianëve, thotë: «Por, kur thotë se ‹të gjitha iu vunë nën këmbë›, është e qartë se përjashtohet ai që ia vuri të gjitha nën këmbë.» E megjithatë, kush mund të përfytyronte se Ati, qoftë edhe bashkë me gjithçka, do t'i nënshtrohet Birit? Në qoftë se, pra, Pavli prapë pati frikë nga këto përfytyrime të marra dhe thotë «përjashtohet ai që ia vuri të gjitha nën këmbë», aq më tepër, po të ishte vërtet i krijuar Biri i Perëndisë, Joani do të duhej të kishte pasur frikë se mos dikush e pandehte të pakrijuar, dhe do të duhej ta kishte mësuar këtë pikë përpara çdo gjëje tjetër.

Por tani, meqë Ai u lind, me arsye as Joani, as ndonjë tjetër, qoftë apostull a profet, s'ka pohuar se Ai ishte i krijuar. As i Vetëmlinduri vetë s'do ta kishte lënë pa e përmendur, sikur të ishte kështu. Sepse Ai që fliste për veten me aq përulje, prej dënjimit të tij, sigurisht s'do të kishte heshtur për këtë çështje. Dhe s'më duket e paarsyeshme të mendoj se më parë do të ishte e mundur që Ai ta kishte natyrën më të lartë e të mos thoshte gjë për të, sesa, duke mos e pasur, ta linte pa e treguar dhe të mos e bënte të ditur se s'e kishte. Sepse në rastin e parë kishte një arsye të mirë për të heshtur, domethënë dëshirën e tij për t'i mësuar njerëzimit përulësinë, duke heshtur për madhështinë e tipareve të tij; kurse në rastin e dytë s'gjen dot asnjë arsye të drejtë për heshtje. Sepse përse Ai, që hoqi dorë nga shumë prej tipareve të tij të vërteta, po të ishte i krijuar, do të kishte heshtur për faktin që qe bërë? Ai që, për të mësuar përulësinë, shpesh shqiptoi fjalë përuljeje, të cilat nuk i takonin me të drejtë, aq më tepër, po të ishte vërtet i krijuar, s'do të kishte lënë pa folur për këtë. A nuk e sheh se Ai, që askush të mos e pandehë të palindur, bën dhe thotë gjithçka për të treguar se ishte i lindur, duke shqiptuar fjalë të padenja si për dinjitetin, ashtu edhe për thelbin e tij, dhe duke zbritur deri te karakteri i përulur i një profeti? Sepse shprehja «Siç dëgjoj, gjykoj», dhe tjetra «Ai më ka thënë ç'të them dhe ç'të flas», e të ngjashme, i takojnë thjesht një profeti. Në qoftë se, pra, nga dëshira për ta hequr këtë dyshim, Ai nuk e pati për turp të shqiptonte fjalë kaq të përulura, aq më tepër, po të ishte i krijuar, do të kishte thënë shumë fjalë të tilla, që askush të mos e pandehte të pakrijuar, si për shembull: «Mos mendoni se jam lindur prej Atit; jam i krijuar, jo i lindur, as nuk e ndaj thelbin e tij». Por, në fakt, Ai bën pikërisht të kundërtën, dhe shqipton fjalë që i shtrëngojnë njerëzit, edhe kundër vullnetit e dëshirës së tyre, të pranojnë mendimin e kundërt. Si për shembull: «Unë jam në Atin, dhe Ati në mua»; dhe: «Kaq kohë kam qenë me ju, dhe nuk më ke njohur, Filip? Ai që më ka parë mua, ka parë Atin». Edhe: «Që të gjithë ta nderojnë Birin, ashtu si nderojnë Atin». «Sikurse Ati i ngjall të vdekurit dhe u jep jetë, kështu edhe Biri i jep jetë kujt të dojë». «Ati im punon deri tani, edhe unë punoj». «Sikurse Ati më njeh mua, kështu edhe unë e njoh Atin». «Unë dhe Ati im jemi një». Dhe kudo, duke vënë «ashtu si», «kështu», dhe «të qenët bashkë me Atin», Ai shpall ngjashmërinë e tij të pandryshueshme me Të. Fuqinë e tij në vetvete e shfaq me këto fjalë, si edhe me shumë të tjera; për shembull, kur thotë: «Hesht, qetësohu!»; «Dua, bëhu i pastër!»; «O frymë e memece dhe e shurdhët, të urdhëroj, dil prej tij!». Dhe përsëri: «Keni dëgjuar se u është thënë të lashtëve: ‹Mos vraj›; por unë po ju them se kushdo që zemërohet kot me vëllanë e tij, do të jetë fajtor për gjyq». Dhe gjithë ligjet e tjera që dha, dhe mrekullitë që bëri, mjaftojnë të tregojnë fuqinë e tij; madje, më mirë të them, edhe një pjesë fare e vogël e tyre mjafton për të tërhequr e për të bindur këdo, veç atij që është krejt i pandjeshëm.

[5.] Por lavdia e kotë është një gjë e fuqishme sa t'ua verbojë mendjet, edhe përballë të vërtetave më të qarta, atyre që i ka zënë në lak, dhe t'i bindë të grinden kundër asaj që të tjerët e pranojnë; madje, disa që e njohin dhe janë të bindur për të vërtetën, i nxit drejt një padije të shtirur dhe kundërshtimi. Kështu ndodhi me hebrenjtë, sepse ata nuk e mohuan Birin e Perëndisë prej padijeje, por që të fitonin nder nga turma; «besuan», thotë Ungjillori, por kishin frikë «se mos i përjashtonin nga sinagoga». Dhe kështu ua dorëzuan të tjerëve shpëtimin e vet. Sepse s'mund të ndodhë që ai që i shërben me aq zell lavdisë së kësaj bote të tashme, të fitojë lavdinë që vjen nga Perëndia. Prandaj Ai i qortoi, duke thënë: «Si mund të besoni ju, që merrni nder nga njerëzit dhe nuk kërkoni nderin që vjen nga Perëndia?» Ky pasion është njëfarë dehjeje e thellë, dhe e bën të vështirë të përmendet ai që është nënshtruar prej tij. Dhe, pasi ua shkëput shpirtrat robërve të vet nga gjërat qiellore, i gozhdon pas dheut dhe s'i lë të ngrejnë sytë drejt dritës së vërtetë, por i bind të zhyten përherë në baltë, duke u dhënë zotërinj kaq të fuqishëm, sa i sundojnë pa pasur nevojë as të urdhërojnë. Sepse njeriu që vuan nga kjo sëmundje bën vetvetiu, pa e urdhëruar kush, gjithçka që mendon se do t'u pëlqejë zotërinjve të tij. Për hir të tyre vishet me rroba të pasura dhe zbukuron fytyrën, duke marrë gjithë këto mundime jo për veten, por për të tjerët; dhe sjell pas vetes një varg ndjekësish nëpër treg, që ta admirojnë të tjerët, dhe gjithçka që bën, e bën vetëm e vetëm për t'u pëlqyer të tjerëve. A mund të ketë gjendje shpirti më të mjerë se kjo? Që ta admirojnë të tjerët, ai rrokulliset pareshtur drejt shkatërrimit.

A doni të mësoni ç'sundim tiranik ushtron? Vërtet, fjalët e Krishtit mjaftojnë për ta treguar tërë këtë. Por dëgjoni edhe ca vërejtje të tjera. Në qoftë se pyet ndonjë nga ata njerëz që merren me punët e shtetit dhe bëjnë shpenzime të mëdha, përse harxhojnë kaq shumë ar dhe ç'kuptim ka gjithë ai shpenzim i tyre, do të dëgjosh prej tyre se s'është për gjë tjetër, veçse për të kënaqur popullin. Po ta pyesësh përsëri se ç'është ky popull, do të thonë se është një gjë plot rrëmujë e trazirë, e përbërë kryesisht nga marrëzia, e hedhur verbërisht andej-këndej si valët e detit, dhe shpesh e ndërtuar prej mendimesh të ndryshme e të kundërta. A nuk duhet të jetë më i mjerë se kushdo ai njeri që ka një zotëri të tillë? E megjithatë, sado e çuditshme qoftë, s'është aq e çuditshme që njerëzit e kësaj bote t'i lakmojnë këto gjëra; por që ata të cilët thonë se janë larguar nga bota të vuajnë nga po kjo sëmundje, madje nga një më e rëndë akoma, kjo është gjëja më e çuditshme nga të gjitha. Sepse me të parët humbja shkon vetëm deri te paraja, kurse në rastin e fundit rreziku arrin deri te shpirti. Sepse, kur njerëzit e ndërrojnë besimin e drejtë për hir të namit, dhe çnderojnë Perëndinë që të kenë vetë nam të lartë, thuajmë: sa marrëzi e çmenduri e tepruar duhet të ketë në atë që bëjnë? Pasionet e tjera, edhe pse janë shumë të dëmshme, të paktën sjellin me vete ndonjë kënaqësi, qoftë edhe të përkohshme e kalimtare; ata që duan paranë, ose verën, ose gratë, kanë, bashkë me dëmin, edhe një kënaqësi, ndonëse të shkurtër. Kurse ata që i ka zënë rob ky pasion, jetojnë një jetë përherë të hidhëruar dhe të zhveshur nga çdo gëzim, sepse s'e marrin atë që e dëshirojnë me aq zjarr, domethënë lavdinë prej turmës. Ata mendojnë se e gëzojnë, por në të vërtetë jo, sepse ajo që synojnë s'është fare lavdi. Prandaj gjendja e tyre nuk quhet lavdi, por diçka pa lavdi, lavdi e kotë, siç e kanë quajtur gjithë të lashtët, dhe me arsye; sepse është krejt e zbrazët dhe s'ka brenda asgjë të ndritur a të lavdishme. Ashtu si maskat e aktorëve duken të ndritura e të bukura, por përbrenda janë të zbrazëta (prandaj, ndonëse janë më të bukura se fytyrat e vërteta, kurrë s'e tërheqin njeri t'i dojë), po ashtu, madje edhe më mjerueshëm, na e ka zbukuruar këtë pasion duartrokitja e turmës, të rrezikshëm si kundërshtar dhe mizor si zotëri. Vetëm pamja e tij është e ndritur, kurse përbrenda s'i ngjan më zbrazëtisë së maskës, por është stivosur me çnderim dhe plot tirani të egër. Nga vjen, pra, mund të pyesë dikush, ky pasion kaq i paarsyeshëm, kaq pa kurrfarë kënaqësie? Nga ç'të vijë, veçse nga një shpirt i ulët e i vogël? S'mund të ndodhë që ai që e ka zënë rob dashuria për duartrokitje, të përfytyrojë lehtë ndonjë gjë të madhe a fisnike; ai medoemos është i poshtër, i vogël, i pandershëm, i cekët. Ai që s'bën asgjë për hir të virtytit, por për t'u pëlqyer njerëzve që s'vlejnë asnjë çmim, dhe që përherë çmon mendimet e tyre të gabuara e të shtrembra, si mund të vlejë gjë? Mendo pak: po ta pyeste dikush «Ç'mendon për turmën?», ai qartë do të thoshte se «janë të pamend dhe s'duhen përfillur». Pastaj, sikur dikush ta pyeste përsëri «A do të doje të ishe si ata?», s'besoj se do të mund të dëshironte të ishte si ata. A nuk është, pra, tepër qesharake të kërkosh mendimin e mirë të atyre që kurrë s'do të doje t'u ngjaje?

[6.] A thua se janë të shumtë dhe njëfarë trupi i tërë? Pikërisht kjo është arsyeja pse duhet t'i përçmosh më së shumti. Në qoftë se, marrë veç e veç, janë të përçmueshëm, aq më tepër do të jenë kur janë shumë; sepse, kur mblidhen bashkë, marrëzia e secilit shtohet nga numri dhe bëhet më e madhe. Kështu që një njeri ndoshta do të mund të merrte një të vetëm prej tyre dhe ta ndreqte, por s'do të mundte ta bënte këtë me ta kur janë bashkë, sepse atëherë marrëzia e tyre ashpërsohet, udhëhiqen si dele dhe ndjekin nga çdo anë mendimet e njëri-tjetrit. Thuajmë: a do të kërkosh ta fitosh këtë lavdi të ulët? Mos e bëj, të lutem e të përgjërohem. Ajo e përmbys gjithçka; është nëna e lakmisë, e shpifjes, e dëshmisë së rreme, e tradhtive; ajo i armatos dhe i egërson ata që s'kanë pësuar asnjë dëm, kundër atyre që s'u kanë shkaktuar asnjë dëm. Ai që ka rënë në këtë sëmundje as njeh miqësi, as kujton shoqërinë e vjetër, dhe s'di të nderojë fare njeri; e ka flakur nga shpirti çdo mirësi, dhe është në luftë me këdo, i paqëndrueshëm, pa kurrfarë dashurie të natyrshme.

Përsëri, pasioni i zemërimit, sado tiranik e i rëndë të jetë, prapë nuk e ka zakon të na trazojë përherë, por vetëm kur ka njerëz që e ndezin; kurse ai i lavdisë së kotë është gjithnjë veprues, dhe s'ka çast, si të thuash, kur mund të pushojë, sepse arsyeja as e pengon, as e frenon, por rri gjithmonë me ne, jo vetëm duke na shtyrë të mëkatojmë, por edhe duke na rrëmbyer nga duart çdo gjë që na qëllon ta bëjmë drejt, ose ndonjëherë duke mos na lënë fare të bëjmë mirë. Në qoftë se Pavli e quan lakminë idhujtari, çfarë duhet ta quajmë atë që është nëna, rrënja dhe burimi i saj, domethënë lavdinë e kotë? S'mund të gjejmë kurrsesi ndonjë fjalë që t'i përgjigjet ligësisë së saj. Të dashur, le të vijmë tani në vete; le ta heqim këtë rrobë të fëlliqur, le ta shqyejmë e ta presim nga vetja, le të bëhemi një herë e mirë të lirë me liri të vërtetë, dhe le ta ndiejmë fisnikërinë që na ka dhënë Perëndia; le ta përçmojmë duartrokitjen e turmës. Sepse asgjë s'është aq qesharake e e turpshme sa ky pasion, asgjë aq plot faqe të zezë e çnderim. Në shumë mënyra mund ta shohësh se të duash nderin është çnderim; dhe se nderi i vërtetë qëndron në përbuzjen e nderit, në mospërfilljen e tij, dhe në të thënët e në të bërët e gjithçkaje sipas asaj që i pëlqen Perëndisë. Kështu do të mund të marrim shpërblim prej Atij që i sheh saktësisht të gjitha veprat tona, po të kënaqemi ta kemi Atë të vetmin shikues. Ç'na duhen sy të tjerë, kur Ai që do të japë çmimin i sheh përherë veprat tona? A s'është gjë e çuditshme që një shërbëtor, çfarëdo që bën, e bën për t'i pëlqyer të zotit, s'kërkon gjë tjetër veçse ta vërejë i zoti, s'dëshiron t'ua tërheqë sytë të tjerëve (qofshin edhe njerëz të mëdhenj ata që shohin) mbi sjelljen e tij, por synon vetëm një gjë, që ta vërejë i zoti; kurse ne, që kemi një Zot kaq të madh, kërkojmë shikues të tjerë, të cilët s'na bëjnë asnjë dobi, por përkundrazi na dëmtojnë me vërejtjen e tyre, dhe na e bëjnë të kotë tërë mundin? Jo, ju përgjërohem. Le ta thërrasim Atë të duartrokasë e të shohë veprat tona, Atë prej të cilit do të marrim shpërblimet. Le të mos kemi të bëjmë fare me sytë e njerëzve. Sepse, edhe sikur ta dëshironim këtë nder, atëherë do ta arrijmë, kur të kërkojmë atë që vjen vetëm nga Perëndia. Sepse, thotë Ai: «Ata që më nderojnë, do t'i nderoj». Dhe, ashtu si pajisemi më së miri me pasuri kur i përçmojmë ato dhe kërkojmë vetëm pasurinë që vjen nga Perëndia («Kërkoni, thotë, mbretërinë e Perëndisë, dhe të gjitha këto do t'ju shtohen»), kështu është edhe me nderin. Kur dhënia e pasurisë a e nderit s'na sjell më rrezik, atëherë Perëndia na i jep me bujari; dhe s'na sjell rrezik atëherë kur ato s'kanë sundim a pushtet mbi ne, s'na urdhërojnë si robër, por na përkasin si të zotët e tyre dhe si njerëz të lirë. Sepse arsyeja pse Ai do që ne të mos i duam ato, është që të mos sundohemi prej tyre; dhe, po t'ia dalim në këtë, Ai na i jep me shumë bujari. Thuajmë: ç'ka më të ndritur se Pavli, kur thotë: «Nuk kërkojmë nder nga njerëzit, as prej jush, as prej të tjerëve»? Ç'ka, pra, më të pasur se ai që s'ka asgjë, e prapë i zotëron të gjitha? Sepse, siç thashë, kur s'sundohemi prej tyre, atëherë do t'i sundojmë, atëherë do t'i marrim. Në qoftë se, pra, dëshirojmë të fitojmë nder, le t'i shmangemi nderit; kështu do të jemi në gjendje që, pasi të përmbushim ligjet e Perëndisë, të marrim si të mirat që janë këtu, ashtu edhe ato që na janë premtuar, me anë të hirit të Krishtit, bashkë me të cilin, Atit dhe Frymës së Shenjtë, i qoftë lavdia në jetë të jetëve. Amin.