Mateu 5:1-2

Shihni sa pak e kërkonte ai lavdinë për vete e sa i huaj i ishte mburrja: nuk i sillte njerëzit pas vetes andej-këndej. Kur duhej shëruar dikush, kishte vajtur vetë gjithkund, nëpër qytete e nëpër fshatra; por tani, kur turma është bërë shumë e madhe, rri në një vend të vetëm. Dhe jo në mes të ndonjë qyteti a sheshi, po mbi një mal, në shkretëtirë. Me këtë na mëson të mos bëjmë asgjë për t'u dukur dhe të shkëputemi nga rrëmuja e jetës së zakonshme, sidomos kur kërkojmë të merremi me urtësinë e të flasim për ato që duhen bërë.

Po kur u ngjit në mal dhe «u ul, nxënësit i erdhën pranë». A e sheh sa u rritën në virtyt? Si u bënë përnjëherësh njerëz më të mirë? Sepse turma vetëm i vështronte mrekullitë, kurse këta, që nga ai çast, deshën edhe të dëgjonin diçka të madhe e të lartë. Dhe pikërisht kjo e nxiti të jepte mësim e ta niste këtë fjalim.

Sepse ai nuk u shëronte njerëzve vetëm trupin, po u ndreqte edhe shpirtin; dhe përsëri, nga kujdesi për këtë kalonte te përkujdesja për tjetrin. Kështu e ndryshonte njëherësh ndihmën që jepte dhe ndërthurte shfaqjen e lavdisë së tij nëpërmjet veprave me mësimin që jepnin fjalët e tij. Veç kësaj, ua mbyllte gojën e paturpshme heretikëve, duke treguar me këtë se kujdeset për të dyja anët e qenies sonë, sepse ai vetë është Krijuesi i gjithë krijimit. Prandaj edhe secilës natyrë i dha providencë me bollëk, duke ndrequr herë njërën, herë tjetrën.

Dhe ashtu ishte i zënë atëherë. Sepse thuhet se «hapi gojën e u mësoi». Po përse shtohet shprehja «hapi gojën»? Që të mësosh se ai jepte mësim edhe në vetë heshtjen e tij, jo vetëm kur fliste: herë duke «hapur gojën», herë duke e nxjerrë zërin nëpërmjet veprave që bënte.

Po kur dëgjon se ai u mësonte, mos e merr me mend sikur fliste vetëm me nxënësit e tij, po me të gjithë nëpërmjet tyre.

Turma ishte e tillë siç është përherë çdo turmë, e përbërë veç kësaj nga njerëz që zvarriten përtokë; prandaj ai veçon grupin e nxënësve dhe atyre ua drejton fjalën. Duke folur me ta, bënte që edhe të tjerët, që ende ishin fort larg lartësisë së fjalëve të tij, të mos e ndienin më si barrë të rëndë mësimin e vetëmohimit. Këtë e la të kuptohej edhe Lluka, kur tha se Jisui atyre ua drejtoi fjalët; po edhe Mateu, që e thotë të njëjtën gjë hapur, shkroi: «Nxënësit i erdhën pranë dhe ai u mësonte.» Sepse kështu edhe të tjerët do ta dëgjonin me shumë më tepër zell sesa do të kishin bërë, po t'u ishte drejtuar të gjithëve.

2. Nga fillon, pra? Dhe ç'themele na vë për rendin e tij të ri?

Le t'i vëmë veshin me kujdes të madh asaj që thuhet. Sepse, edhe pse u tha atyre, u shkrua për të mirën e të gjithë njerëzve që erdhën më pas. Prandaj, ndonëse në predikimin e tij para popullit i kishte ndër mend nxënësit, fjalët nuk ua kufizon vetëm atyre, po të gjitha fjalët e bekimit i shtrin pa asnjë kufi. Kështu nuk tha «Lum ju, po të bëheni të varfër», po «Lum të varfrit». Madje po shtoj se, edhe sikur të kishte folur për ata, këshilla prapë do t'u përkiste të gjithëve. Sepse, kur thotë «Ja, unë jam me ju gjithnjë, deri në mbarim të botës», ai nuk flet vetëm me ta, po, nëpërmjet tyre, me gjithë botën. Dhe, kur i shpall të lumtur ata që përndiqen, që dëbohen e që vuajnë gjithë ato gjëra të padurueshme, ai e thur kurorën jo vetëm për ata, po edhe për të gjithë ata që arrijnë në po atë përsosuri.

Por, që kjo të bëhet edhe më e qartë dhe që të mësosh se fjalët e tij të interesojnë fort ty, po edhe gjithë njerëzimin, në daltë kush t'ua vërë veshin, dëgjo si i nis ai këto fjalë të mrekullueshme.

«Lum të varfrit në frymë, sepse e tyre është mbretëria e qiejve.»

Çfarë kuptohet me «të varfrit në frymë»? Të përulurit dhe ata që e kanë mendjen të thyer. Sepse me fjalën «frymë» ai ka shenjuar këtu shpirtin dhe fuqinë e zgjedhjes. Domethënë, meqë shumë veta janë të përulur jo me dashje, po të shtrënguar nga rrethanat, ai i lë këta mënjanë (se kjo nuk do të ishte gjë për lëvdatë) dhe shpall të lumtur më parë ata që përulen e mblidhen në vetvete me vullnet të tyre.

Po përse nuk tha «të përulurit», po më mirë «të varfrit»? Sepse kjo është më shumë se ajo. Ai kupton këtu ata që i ka pushtuar frika e që dridhen para urdhërimeve të Perëndisë. Këta i pranon me gjithë zemër edhe Perëndia, kur thotë me anë të profetit Isaia: «Nga kush do të kthej sytë, veç nga ai që është i butë e i qetë dhe që dridhet para fjalëve të mia?» Sepse ka vërtet shumë lloje përulësie: njëri është i përulur sa i takon, tjetri me tejkalim të plotë përuljeje. Është pikërisht kjo përulësi e fundit e mendjes ajo që lëvdon ai profet i lumtur, kur na e vizaton gjendjen jo thjesht të zbutur, po krejt të thyer, duke thënë: «Fli për Perëndinë është një frymë e thyer; një zemër të thyer e të përulur Perëndia nuk do ta përbuzë.» Edhe tre djemtë ia kushtojnë këtë Perëndisë si një fli të madhe, kur thonë: «Megjithatë, me një shpirt të thyer e me një frymë përulësie, u pranofshim.» Këtë e shpall të lumtur tani edhe Krishti.

3. Të këqijat më të mëdha, ato që shkatërrojnë gjithë botën, e patën fillimin te krenaria. Sepse edhe djalli, që s'ishte i tillë më parë, kështu u bë djall, siç e tha hapur Pavli: «Që të mos e ngrejë krenaria dhe të bjerë në dënimin e djallit.» Po edhe njeriu i parë, i fryrë prej djallit me ato shpresa, u bë shembull për të tjerët dhe u bë i vdekshëm. Sepse, ndërsa priste të bëhej perëndi, humbi edhe atë që kishte; dhe Perëndia, duke ia përplasur këtë e duke përqeshur marrëzinë e tij, tha: «Ja, Adami u bë si njëri prej nesh.» Kështu secili nga ata që erdhën më pas u rrënua në pabesi, duke ëndërruar një farë barazie me Perëndinë. Meqë, pra, kjo ishte kalaja e të këqijave tona, rrënja dhe burimi i çdo ligësie, Krishti, duke përgatitur një ilaç të përshtatshëm për sëmundjen, e vuri këtë ligj të parin, si themel të fortë e të sigurt. Sepse, kur ky ngulet si bazë, ndërtuesi vë mbi të gjithë të tjerat pa frikë. Po nëse kjo hiqet, edhe sikur njeriu të arrijë deri në qiej me jetën e tij, gjithçka minohet lehtë dhe përfundon keq. Edhe sikur të mblidhen te ti agjërimi, lutja, lëmosha, vetëpërmbajtja e çdo gjë tjetër e mirë, pa përulësi të gjitha bien e humbasin.

Pikërisht kjo ndodhi me fariseun. Sepse, edhe pasi kishte arritur në vetë majën, «zbriti» duke humbur gjithçka, ngaqë s'e kishte nënën e virtyteve. Sepse, ashtu si krenaria është burimi i çdo ligësie, kështu përulësia është zanafilla e çdo vetëpërmbajtjeje. Prandaj ai fillon me këtë, duke shkulur mburrjen që nga rrënja prej shpirtit të dëgjuesve të tij.

«Po ç'lidhje ka kjo, mund të pyesë dikush, me nxënësit e tij, që ishin të përulur nga çdo anë? Sepse me të vërtetë s'kishin me se të krenoheshin, ngaqë ishin peshkatarë, të varfër, të parëndësishëm e të pashkolluar.» Edhe sikur këto të mos u përkisnin nxënësve, prapëseprapë u përkisnin atyre që ishin atëherë të pranishëm dhe atyre që më vonë do t'i prisnin nxënësit, që të mos i përbuznin për këtë arsye. Por do të ishte më e vërtetë të thoshim se ato u përkisnin edhe nxënësve. Sepse, edhe në mos atëherë, herët a vonë do t'u duhej doemos kjo ndihmë, pas shenjave e mrekullive të tyre, pas nderit që do të merrnin nga bota e pas guximit që do të kishin para Perëndisë. Sepse as pasuria, as pushteti, as vetë mbretëria s'kanë aq fuqi t'i lartësojnë njerëzit sa ç'kishin ato që ata i zotëronin me gjithë plotësinë. Veç kësaj, ishte e natyrshme që edhe para shenjave të ndiheshin të ngritur, pikërisht atëherë kur panë turmën dhe gjithë ata dëgjues që rrethonin Mësuesin e tyre; mund të ndienin ndonjë dobësi njerëzore. Prandaj ai ua shtyp menjëherë krenarinë.

Dhe atë që thotë nuk e paraqet si këshillë a si urdhërim, po si bekim, që kështu ta bëjë fjalën më pak të rëndë dhe t'ua hapë të gjithëve udhën e stërvitjes së tij. Sepse nuk tha «ky a ai njeri», po «të gjithë ata që veprojnë kështu, janë të lumtur». Kështu që, edhe në qofsh skllav, lypës, në varfëri, i huaj, i pashkolluar, s'ka gjë që të të pengojë të jesh i lumtur, po të përpiqesh të arrish këtë virtyt.

4. Tani, pasi filloi, siç e sheh, atje ku nevoja ishte më e madhe, ai kalon te një urdhërim tjetër, që duket sikur i kundërvihet gjykimit të gjithë botës. Sepse, ndërsa të gjithë mendojnë se ata që gëzohen janë për t'u pasur zili, kurse ata që janë në dëshpërim, në varfëri e në zi, janë të mjerë, ai i shpall të lumtur më mirë këta se ata, kur thotë kështu:

«Lum ata që vajtojnë.»

E megjithatë të gjithë njerëzit i quajnë të mjerë. Prandaj i bëri mrekullitë që më parë, që në urdhërime të tilla si këto të kishte të drejtë të besohej.

Edhe këtu përsëri ai nuk tregoi thjesht të gjithë ata që vajtojnë, po të gjithë ata që e bëjnë këtë për mëkatet; sepse ai lloji tjetër i zisë, ai që lidhet me çfarëdo gjëje të kësaj jete, është i ndaluar, dhe jo pak. Këtë e tha hapur edhe Pavli, kur foli: «Hidhërimi i botës sjell vdekje, kurse hidhërimi sipas Perëndisë sjell pendim për shpëtim, për të cilin njeriu nuk pendohet.»

Këta, pra, i quan të lumtur edhe ai vetë, ata që e kanë hidhërimin të atij lloji; por nuk tregoi thjesht ata që hidhërohen, po ata që hidhërohen thellë. Prandaj nuk tha «ata që hidhërohen», po «ata që vajtojnë». Sepse edhe ky urdhërim është i përshtatshëm të na mësojë vetëpërmbajtje të plotë. Sepse ata që mbajnë zi për fëmijë, për grua a për ndonjë të afërm tjetër që u ka ikur, po të mos kenë gjatë asaj kohe zie asnjë dëshirë për fitim a për kënaqësi, po të mos synojnë lavdinë, po të mos nxehen nga fyerjet, po të mos i zërë rob zilia e po të mos i pushtojë asnjë pasion tjetër, ngaqë vetëm hidhërimi i ka zaptuar krejt, aq më shumë ata që vajtojnë për mëkatet e veta, siç duhet të vajtojnë, do të tregojnë një vetëmohim edhe më të madh se ky.

Pastaj, ç'shpërblim ka për këta? «Sepse ata do të ngushëllohen», thotë ai.

Ku do të ngushëllohen? Më thuaj. Edhe këtu, edhe atje. Sepse ajo që urdhërohej ishte tepër e rëndë e ngacmuese; prandaj ai premtoi t'u japë atë që mbi çdo gjë tjetër e bënte të lehtë. Prandaj, po deshe të ngushëllohesh, vajto; dhe mos e mendo këtë si një fjalë të errët. Sepse, kur Perëndia ngushëllon, edhe sikur të bien mbi ty hidhërime me mijëra si flokë bore, ti do të jesh mbi të gjitha. Se, me të vërtetë, ashtu si shpërblimet që jep Perëndia janë përherë shumë më të mëdha se mundimet tona, kështu veproi edhe në këtë rast, kur i shpalli të lumtur ata që vajtojnë jo sipas vlerës së asaj që bëjnë, po sipas dashurisë së tij për njeriun. Sepse ata që vajtojnë, vajtojnë për fajet e tyre, dhe për këta mjafton të gëzojnë faljen e të fitojnë me se të përgjigjen për veten. Por, ngaqë ai është plot dashuri për njeriun, shpërblimin nuk e kufizon as në heqjen e ndëshkimeve tona, as në çlirimin nga mëkatet tona, po i bën edhe të lumtur e u jep ngushëllim me bollëk.

Por ai na urdhëron të vajtojmë jo vetëm për fajet tona, po edhe për fajet e njerëzve të tjerë. Dhe të kësaj natyre ishin shpirtrat e shenjtorëve: i tillë ishte ai i Moisiut, i Pavlit, i Davidit; po, të gjithë këta shumë herë vajtuan për të këqija që s'ishin të tyret.

5. «Lum të butët, sepse ata do të trashëgojnë dheun.» Më thuaj, ç'lloj dheu? Disa thonë një dhe të figurshëm, po nuk është ky, sepse askund në Shkrim nuk gjejmë të përmendet një dhe që të jetë vetëm i figurshëm. Po ç'do të thotë vallë kjo fjalë? Ai jep një çmim të prekshëm, ashtu si bën edhe Pavli, kur, pasi tha «Ndero atin tënd dhe nënën tënde», shtoi: «Që të rrosh gjatë mbi dhe.» Dhe ai vetë i tha përsëri kusarit: «Sot do të jesh me mua në parajsë.»

Kështu ai nuk na nxit vetëm me anë të bekimeve të ardhshme, po edhe të atyre të tashme, për hir të dëgjuesve më të trashë e të atyre që para të ardhmes kërkojnë këto të tashmet.

Kështu, për shembull, edhe më tej ai tha: «Pajtohu me kundërshtarin tënd.» Pastaj cakton shpërblimin e kësaj vetëpërmbajtjeje dhe thotë: «Që të mos të dorëzojë ndonjëherë kundërshtari te gjykatësi, e gjykatësi te rojtari.» A e sheh me se na frikësoi? Me gjërat e prekshme, me atë që ndodh para syve tanë. Dhe përsëri: «Kush t'i thotë të vëllait ‹Raka›, do të jetë në rrezik para këshillit.»

Edhe Pavli i parashtron gjatë e gjatë shpërblimet e prekshme dhe në nxitjet e tij përdor gjërat e tashme, siç bën kur flet për virgjërinë. Sepse aty, pa thënë asgjë për qiejt, për atë rast e mbron atë me gjërat e tashme, kur thotë: «Për shkak të vështirësisë së tanishme», dhe «Po ju kursej», dhe «Do të doja t'ju kisha pa shqetësime».

Kështu, pra, edhe Krishti me gjërat shpirtërore ka përzier të prekshmet. Sepse, ndërsa mendohet se njeriu i butë humbet gjithçka që ka, ai premton të kundërtën, kur thotë: «Jo, po ky është ai që i ruan të mirat e veta pa rrezik, domethënë ai që nuk është i pamatur e mburravec; kurse ai lloj njeriu shpesh do të humbasë edhe pasurinë e të parëve, edhe vetë jetën.»

Veç kësaj, meqë në Dhiatën e Vjetër profeti thoshte vazhdimisht «Të butët do të trashëgojnë dheun», ai kështu thur në fjalimin e tij fjalët me të cilat ata ishin mësuar, që të mos fliste kudo një gjuhë të huaj.

Dhe këtë e thotë jo se i kufizon shpërblimet te gjërat e tashme, po se me këto bashkon edhe llojin tjetër të dhuratave. Sepse as kur flet për ndonjë gjë shpirtërore nuk i përjashton ato të jetës së tanishme, as përsëri kur premton ato të jetës sonë nuk e kufizon premtimin te ai lloj. Sepse thotë: «Kërkoni mbretërinë e Perëndisë, dhe të gjitha këto do t'ju shtohen.» Dhe përsëri: «Kush ka lënë shtëpi a vëllezër, do të marrë njëqindfish në këtë botë, dhe në të ardhmen do të trashëgojë jetën e amshuar.»

6. «Lum ata që kanë uri e etje për drejtësinë.»

Ç'lloj drejtësie? Ai kupton ose gjithë virtytin, ose atë virtyt të veçantë që i kundërvihet lakmisë. Sepse, meqë është gati të japë urdhërim për mëshirën, që të tregojë si duhet të mëshirojmë, për shembull jo nga grabitja a nga lakmia, ai i shpall të lumtur ata që kapin drejtësinë.

Dhe shih me ç'forcë të jashtëzakonshme e thotë. Sepse nuk tha «Lum ata që i përmbahen drejtësisë», po «Lum ata që kanë uri e etje për drejtësinë»: që ta ndjekim atë jo thjesht sido që të jetë, po me gjithë dëshirën. Sepse, meqë kjo është vetia më e veçantë e lakmisë, dhe ne nuk jemi aq të dashuruar pas ushqimit e pijes sa pas fitimit e pas grumbullimit gjithnjë e më shumë, ai na urdhëroi ta zhvendosim këtë dëshirë te një objekt i ri, te çlirimi nga lakmia.

Pastaj cakton çmimin, përsëri nga gjërat e prekshme, kur thotë «sepse ata do të ngopen». Kështu, ngaqë mendohet se të pasurit zakonisht bëhen të tillë nga lakmia, ai thotë: «Jo, është pikërisht e kundërta: sepse është drejtësia ajo që e bën këtë. Prandaj, sa kohë që vepron me drejtësi, mos ki frikë nga varfëria, mos u drido para urisë. Sepse grabitqarët, pikërisht ata janë që humbasin gjithçka, ashtu siç ai që është i dashuruar pas drejtësisë i zotëron pa rrezik të mirat e të gjithë njerëzve.»

Po nëse ata që s'lakmojnë të mirat e njerëzve të tjerë gëzojnë kaq bollëk, aq më shumë ata që heqin dorë nga të mirat e veta.

«Lum të mëshirshmit.»

Këtu më duket se ai flet jo vetëm për ata që tregojnë mëshirë duke dhënë para, po njësoj edhe për ata që janë të mëshirshëm në veprat e tyre. Sepse mënyra e tregimit të mëshirës është e shumëllojshme, dhe ky urdhërim është i gjerë. Ç'shpërblim ka, pra? «Sepse ata do të mëshirohen.»

Dhe duket vërtet si një farë shpërblimi të barabartë, po është një gjë shumë më e madhe se vetë vepra e mirë. Sepse, ndërsa ata tregojnë mëshirë si njerëz, marrin mëshirë nga Perëndia i të gjithëve; dhe s'është e njëjta gjë mëshira e njeriut e ajo e Perëndisë, po, sa i gjerë është largimi midis ligësisë e mirësisë, aq larg është njëra prej tyre nga tjetra.

«Lum të pastërit në zemër, sepse ata do të shohin Perëndinë.»

Ja përsëri, shpërblimi është shpirtëror. Këtu «të pastër» ai quan ose ata që kanë arritur në çdo virtyt e që s'ndiejnë në vetvete asnjë të keqe, ose ata që jetojnë me përmbajtje. Sepse s'ka gjë që të na duhet aq shumë për të parë Perëndinë sa ky virtyti i fundit. Prandaj edhe Pavli tha: «Ndiqni paqen me të gjithë njerëzit dhe shenjtërinë, pa të cilën askush nuk do ta shohë Zotin.» Ai flet këtu për atë shikim që i është i mundur njeriut.

Sepse, ngaqë ka shumë veta që tregojnë mëshirë, që s'bëjnë grabitje e që s'janë lakmues, po që prapë janë fajtorë për kurvëri e ndyrësi, ai shtoi këtë që të tregojë se e para vetëm nuk mjafton, pak a shumë në të njëjtin kuptim si Pavli, i cili, kur u shkroi korinthianëve, dëshmoi për maqedonasit se ishin të pasur jo vetëm në lëmoshë, po edhe në çdo virtyt tjetër. Sepse, pasi foli për zemërgjerësinë që kishin treguar me të mirat e tyre, thotë: «Ata i dhanë Zotit edhe vetveten, edhe ne.»

7. «Lum paqebërësit.»

Këtu ai jo vetëm na e heq krejt grindjen e urrejtjen tonë midis nesh, po veç kësaj kërkon edhe diçka më shumë, domethënë t'i pajtojmë përsëri të tjerët që janë në grindje.

Dhe përsëri, shpërblimi që i bashkëngjit është shpirtëror. Ç'lloji është, pra?

«Sepse ata do të quhen bij të Perëndisë.»

Po, sepse kjo u bë vepra e të Vetëmlindurit: të bashkojë të ndarët e të pajtojë të tëhuajëzuarit.

Pastaj, që të mos përfytyrosh se paqja në çdo rast është bekim, ai shtoi:

«Lum ata që përndiqen për hir të drejtësisë.»

Domethënë për hir të virtytit, për ndihmën e dhënë të tjerëve dhe për përshpirtshmërinë; sepse ishte gjithnjë zakon i tij ta quante «drejtësi» gjithë urtësinë praktike të shpirtit.

«Lum ju, kur njerëzit t'ju shajnë e t'ju përndjekin dhe të thonë kundër jush çdo të keqe me gënjeshtër, për shkakun tim. Gëzohuni dhe ngazëllohuni së tepërmi.»

Sikur të thoshte: «Edhe sikur t'ju quajnë magjistarë, mashtrues, njerëz të mbrapshtë a çfarëdo tjetër, lum ju»: kështu flet. Çfarë mund të ishte më e re se këto urdhërime? Ku pikërisht ato gjëra që të gjithë të tjerët i shmangin, ai i shpall të dëshirueshme; e kam fjalën për të qenët i varfër, për vajtimin, për përndjekjen, për emrin e keq. E megjithatë ai edhe e pohoi këtë, edhe bindi jo dy, jo dhjetë, jo njëzet, jo njëqind, jo një mijë veta, po gjithë botën. Dhe, kur dëgjuan gjëra kaq të rënda e ngacmuese, kaq të kundërta me zakonet e njerëzve, turmat «u mahnitën». Kaq e madhe ishte fuqia e atij që fliste.

Por, që të mos mendosh se vetëm fakti i të folurit keq për dikë i bën njerëzit të lumtur, ai vuri dy kufizime: kur është për shkakun e tij dhe kur gjërat që thuhen janë të rreme. Sepse pa këto, ai për të cilin flitet keq, larg se të jetë i lumtur, është i mjerë.

Pastaj shih përsëri çmimin: «Sepse shpërblimi juaj është i madh në qiej.» Por ti, edhe sikur të mos dëgjosh se te secili bekim jepet një mbretëri, mos u ligështo. Sepse, ndonëse u vë emra të ndryshëm shpërblimeve, të gjitha i sjell brenda mbretërisë së tij. Kështu, edhe kur thotë «ata që vajtojnë do të ngushëllohen», edhe «ata që tregojnë mëshirë do të mëshirohen», edhe «të pastërit në zemër do të shohin Perëndinë», edhe paqebërësit «do të quhen bij të Perëndisë», me gjithë këto fjalë s'lë të kuptohet gjë tjetër veç mbretërisë. Sepse ata që gëzojnë këto, do të arrijnë doemos atë. Prandaj mos mendo se ky shpërblim është vetëm për të varfrit në frymë, po edhe për ata që kanë uri për drejtësinë, për të butët e për të gjithë të tjerët pa përjashtim.

Sepse pikërisht për këtë e vuri bekimin e tij mbi të gjithë ata, që ti të mos presësh gjë të prekshme: sepse s'mund të jetë i lumtur ai njeri që kurorëzohet me gjëra të tilla që marrin fund me këtë jetë të tanishme dhe ikin me vrap më shpejt se një hije.

8. Por, pasi tha «shpërblimi juaj është i madh», shtoi edhe një ngushëllim tjetër, kur tha: «Sepse kështu i përndoqën profetët që qenë para jush.»

Kështu, meqë ai i pari, premtimi i mbretërisë, ishte ende për të ardhur dhe gjithçka në pritje, ai u jep ngushëllim nga kjo botë: nga shoqërimi i tyre me ata që, para tyre, kishin qenë keqtrajtuar.

Sepse «mos mendoni, thotë ai, se i pësoni këto gjëra për diçka të pavërtetë në fjalët e në urdhërimet tuaja, ose se do t'ju përndjekin sikur të ishit mësues doktrinash të liga; kurthet e rreziqet nuk vijnë nga ndonjë ligësi e fjalëve tuaja, po nga smira e atyre që ju dëgjojnë. Prandaj as ju që pësoni padrejtësi s'jeni fajtorë, po ata që bëjnë padrejtësinë. Dhe për vërtetësinë e këtyre gjërave dëshmon gjithë koha e shkuar. Sepse kundër profetëve ata nuk sollën as edhe një akuzë se shkelnin ligjin a se kishin ndjenja pabesie, kur disave u hodhën gurë, të tjerë i dëbuan, të tjerë i rrethuan me halle të panumërta. Prandaj mos ju shqetësoftë kjo, sepse me po atë mendje bëjnë gjithçka që bëhet tani.» A e sheh si ua ngriti moralin, duke i vënë pranë shoqërisë së Moisiut dhe të Ilisë?

Kështu edhe Pavli, kur u shkruan thesalonikasve, thotë: «Sepse ju u bëtë ndjekës të Kishave të Perëndisë që janë në Jude; sepse edhe ju i pësuat po ato gjëra nga bashkatdhetarët tuaj, ashtu si ata nga hebrenjtë, të cilët vranë edhe Zotin Jisu, edhe profetët e tyre, dhe na dëbuan; e ata nuk i pëlqejnë Perëndisë dhe janë kundër të gjithë njerëzve.» Të njëjtën gjë e ka vërtetuar edhe këtu Krishti.

Dhe, ndërsa në lumturimet e tjera tha «Lum të varfrit» dhe «të mëshirshmit», këtu nuk e vuri në mënyrë të përgjithshme, po ua drejton fjalën atyre vetë, kur thotë: «Lum ju, kur t'ju shajnë e t'ju përndjekin dhe të thonë çdo fjalë të keqe», duke treguar se kjo është një privilegj i posaçëm i tyre dhe se, mbi të gjithë të tjerët, mësuesit e kanë këtë si të vetën.

Njëkohësisht, edhe këtu ai tregon tinëz dinjitetin e vet dhe barazinë e tij në nder me atë që e lindi. Sepse «ashtu si ata për hir të Atit, thotë ai, kështu edhe ju do t'i pësoni këto gjëra për mua». Por, kur thotë «profetët që qenë para jush», nënkupton se edhe ata tashmë ishin bërë profetë.

Pastaj, duke shpallur se kjo mbi çdo gjë u sjell dobi e i bën të lavdishëm, ai nuk tha: «do t'ju shpifin e do t'ju përndjekin, po unë do ta pengoj këtë.» Sepse ai do që siguria e tyre të qëndrojë jo në shpëtimin nga emri i keq, po në durimin fisnik që tregojnë ndaj tij dhe në përgënjeshtrimin e shpifësve me anë të veprave; kjo është gjë shumë më e madhe se tjetra, ashtu si të të godasin e të mos lëndohesh është shumë më shumë se t'i shmangesh goditjes.

9. Tani në këtë vend ai thotë: «Shpërblimi juaj është i madh në qiej.» Por Lluka tregon se ai e tha këtë me zjarr e me një ngushëllim edhe më të plotë; sepse, siç e di, ai jo vetëm i shpall të lumtur ata për të cilët flitet keq për hir të Perëndisë, po njësoj i shpall të mjerë ata për të cilët flasin mirë të gjithë njerëzit. Sepse «mjerë ju, thotë ai, kur për ju të flasin mirë të gjithë njerëzit». E megjithatë për apostujt flitej mirë, po jo nga të gjithë njerëzit. Prandaj nuk tha «mjerë ju, kur njerëzit të flasin mirë për ju», po «kur të gjithë njerëzit» ta bëjnë këtë: sepse s'është as e mundur që për ata që jetojnë duke ushtruar virtytin të flitet mirë nga të gjithë njerëzit.

Dhe përsëri thotë: «Kur ta flakin emrin tuaj si të keq, gëzohuni dhe hidhuni nga hareja.» Sepse ai cakton shpërblim të madh jo vetëm për rreziqet që hoqën, po edhe për shpifjen. Prandaj nuk tha «kur t'ju përndjekin e t'ju vrasin», po «kur t'ju shajnë e të thonë çdo të keqe». Sepse me siguri të plotë emri i keq që hedhin njerëzit kafshon më thellë se vetë veprat e tyre. Sepse, ndërsa në rreziqet tona ka shumë gjëra që na e lehtësojnë mundimin, si të na japin zemër të gjithë, të kemi shumë veta që na duartrokasin, na kurorëzojnë e shpallin lavdinë tonë, këtu, në qortimin që na bëhet, edhe ky ngushëllim shkatërrohet. Sepse duket sikur s'kemi arritur gjë të madhe; dhe kjo e brengos luftëtarin më shumë se të gjitha rreziqet e tij: madje shumë veta kanë vajtur deri sa të varen, se s'e duruan dot emrin e keq. E ç'çuditesh për të tjerët? Kur pikërisht ai tradhtar, ai i paturpi e i mallkuari, ai që s'skuqej më për asgjë, u shty pikërisht nga kjo të vraponte drejt litarit. Dhe Jobi përsëri, sado i çeliktë që ishte e më i fortë se një shkëmb, kur i patën rrëmbyer gjithë pasurinë, kur vuante ato të këqija të pashërueshme, kur mbeti papritur pa fëmijë, kur pa trupin e vet duke qitur krimba si një burim dhe gruan e vet duke e sulmuar, i sprapsi të gjitha me lehtësi; por, kur pa miqtë e tij duke e qortuar e duke e shkelur, duke pasur për të një mendim të keq e duke thënë se i pësonte ato gjëra për ca mëkate dhe se po paguante dënimin e ligësisë, atëherë pati shqetësim, atëherë pati trazirë edhe te ai njeri i madh e zemërfisnik.

Edhe Davidi, duke i lënë mënjanë të gjitha ato që kishte pësuar, i kërkoi Perëndisë shpagim vetëm për shpifjen. Sepse «Lëre të mallkojë, thotë ai, sepse Zoti e urdhëroi: që Zoti të shohë përuljen time dhe të më shpaguajë për këtë mallkim të tij sot.»

Edhe Pavli shpall triumfin jo vetëm të atyre që bien në rrezik a që u merren të mirat, po edhe të këtyre, kur thotë kështu: «Kujtoni ditët e para, në të cilat, pasi u ndriçuat, duruat një luftë të madhe vuajtjesh; pjesërisht kur u bëtë shesh shikimi me qortime e me vuajtje.» Për këtë arsye, pra, Krishti caktoi që edhe shpërblimi të ishte i madh.

Pas kësaj, që të mos thoshte kush: «Këtu ti s'jep asnjë ndreqje, as ua mbyll gojën njerëzve; dhe atje cakton shpërblim?», ai na i vuri para profetët, që të tregojë se as në rastin e tyre s'dha ndreqje Perëndia. Dhe, në qoftë se atje ku shpërblimet ishin afër, ai i gëzoi me gjërat e ardhshme, aq më shumë tani, kur kjo shpresë është bërë më e qartë e vetëmohimi është shtuar.

Vër re edhe se pas sa urdhërimesh e vuri këtë; sepse me siguri s'e bëri pa arsye, po që të tregojë se s'është e mundur që ai që s'është i pajisur e i armatosur me gjithë ato virtyte të tjera, të dalë në këto beteja. Prandaj, e sheh, në çdo rast, duke i hapur urdhërimi i mëparshëm udhën atij që vjen pas, ai na ka thurur një farë zinxhiri të artë. Kështu, së pari, ai që është «i përulur», do të «vajtojë» me siguri edhe për mëkatet e veta; ai që «vajton» kështu, do të jetë edhe «i butë», edhe «i drejtë», edhe «i mëshirshëm»; ai që është «i mëshirshëm», «i drejtë» e «i thyer në zemër», do të jetë sigurisht edhe «i pastër në zemër»; dhe një i tillë do të jetë edhe «paqebërës»; dhe ai që ka arritur në gjithë këto, do të jetë veç kësaj i gatshëm përballë rreziqeve dhe s'do të shqetësohet kur të flitet keq për të e kur të durojë prova të rënda të panumërta.

10. Tani, pra, pasi u dha nxitjen e duhur, ai i freskon përsëri me lëvdata. Ja si: urdhërimet ishin të larta e i kalonin fort ato të Dhiatës së Vjetër; prandaj, që të mos shqetësoheshin e të mos hutoheshin duke thënë «Si do të mundemi t'i arrijmë këto gjëra?», dëgjo ç'thotë ai: «Ju jeni kripa e dheut.» Me këtë nënkupton se gjithë këtë e urdhëron nga nevoja e plotë. Sepse «llogaria juaj, thotë ai, s'do të jetë vetëm për jetën tuaj veç e veç, po për gjithë botën. Sepse s'po ju dërgoj në dy qytete, as në dhjetë a njëzet, as te një komb i vetëm, siç i dërgova profetët, po në dhe, në det e në gjithë botën; dhe atë në gjendje të keqe.» Sepse, duke thënë «Ju jeni kripa e dheut», ai tregoi se gjithë natyra njerëzore e kishte «humbur shijen» dhe ishte prishur nga mëkatet tona. Për këtë arsye, e sheh, ai kërkon prej tyre virtyte të tilla që janë më të nevojshmet e më të dobishmet për mbikëqyrjen e njerëzve të thjeshtë. Sepse, së pari, i buti, i binduri, i mëshirshmi dhe i drejti nuk i mban veprat e veta të mira vetëm për vete, po bën edhe që këto burime të mira të vërshojnë për të mirën e të tjerëve. Dhe ai që përsëri është i pastër në zemër, paqebërës e që përndiqet për hir të së vërtetës, ai përsëri e rregullon jetën e vet për të mirën e përbashkët. «Mos mendoni, pra, thotë ai, se po tërhiqeni në beteja të zakonshme, ose se do të jepni llogari për ndonjë gjë të vogël.» «Ju jeni kripa e dheut.»

Ç'del, pra? A e rikthyen ata të prishurën? Kurrsesi; sepse as që është e mundur t'i bësh ndonjë të mirë asaj që tashmë është prishur, duke e spërkatur me kripë. Këtë, pra, nuk e bënë. Po më mirë, ato gjëra që ishin ndrequr më parë, që u ishin lënë në dorë e që ishin çliruar nga ajo shije e keqe, këto pastaj i kripën, duke i mbajtur e duke i ruajtur në atë freski që kishin marrë nga Zoti. Sepse që njerëzit të çliroheshin nga kalbësira e mëkateve të tyre, kjo qe vepra e mirë e Krishtit; po që të mos ktheheshin më te ajo, kjo qe qëllimi i zellit e i mundimit të këtyre njerëzve.

A e sheh si, pak nga pak, ai tregon epërsinë e tyre ndaj vetë profetëve? Në atë që thotë se ata janë mësues jo të Palestinës, po të gjithë botës; dhe jo thjesht mësues, po edhe të frikshëm. Sepse kjo është gjëja e mrekullueshme: se jo duke i lajkatuar, as duke i qetësuar, po duke i shtrënguar ashpër si kripë, pikërisht kështu ata u bënë të dashur për të gjithë njerëzit.

«Mos u çudit, thotë ai, në qoftë se, duke lënë të gjithë të tjerët, po flas me ju e po ju tërheq drejt rreziqesh kaq të mëdha. Sepse mendoni mbi sa qytete, fise e kombe do t'ju dërgoj të kryesoni. Prandaj do të doja që ju jo vetëm të ishit të matur vetë, po edhe të bënit të matur të tjerët. Dhe ata veta kanë nevojë të madhe të jenë të mençur, prej të cilëve varet shpëtimi i të tjerëve: duhet të kenë aq shumë virtyt, sa t'u japin edhe të tjerëve nga fitimi. Sepse, po të mos bëheni të tillë, s'do të mjaftoni as për veten tuaj.»

«Mos u bëni, pra, të padurueshëm, sikur fjalët e mia të ishin tepër të rënda. Sepse, ndërsa është e mundur që të tjerët, të cilët e kanë humbur shijen, të kthehen me anën tuaj, ju, po të vini në këtë gjendje, do të shkatërroni bashkë me veten edhe të tjerët. Kështu që, sa më të mëdha të jenë punët që keni marrë në dorë, aq më shumë zell ju duhet.» Prandaj thotë:

«Po nëse kripa e humbet shijen, me se do të kripet? Që andej e tutje s'vlen për asgjë, veçse të hidhet jashtë e të shkelet nga këmbët e njerëzve.»

Sepse njerëzit e tjerë, sado shpesh të bien, mund të gjejnë ndoshta ndjesë; po mësuesi, nëse i ndodh kjo, mbetet pa asnjë shfajësim dhe do të pësojë hakmarrjen më të skajshme. Kështu, që në fjalët «Kur t'ju shajnë e t'ju përndjekin dhe të thonë çdo të keqe kundër jush» të mos ishin tepër të druajtur për të dalë përpara, ai u thotë: «Po të mos jeni gati të luftoni me gjithë këtë, jeni zgjedhur më kot.» Sepse s'duhet të keni frikë nga emri i keq, po të keni frikë se mos dilni pjesëtarë të hipokrizisë. Sepse atëherë «do të humbni shijen dhe do të shkeleni»; por, po të vazhdoni t'i shtrëngoni ashpër dhe pastaj të flitet keq për ju, gëzohuni; sepse pikërisht kjo është dobia e kripës, të therë të prishurit e t'i bëjë të djegin. Kështu qortimi i tyre vjen natyrshëm, pa ju dëmtuar aspak, po më mirë duke dëshmuar qëndrueshmërinë tuaj. Por, po të hiqni dorë nga zelli që ju ka hije, nga frika e tij, do t'ju duhet të vuani shumë më keq, duke qenë njëherësh të përfolur e të përbuzur nga të gjithë. Sepse ky është kuptimi i fjalëve «të shkelesh nga këmbët».

11. Pas kësaj ai kalon te një tjetër shëmbëllim, më i lartë.

«Ju jeni drita e botës.»

«E botës» përsëri; jo e një kombi, as e njëzet shteteve, po e gjithë dheut të banuar. Dhe «dritë» për mendjen, shumë më e mirë se kjo rreze dielli, ashtu si ishin edhe një kripë shpirtërore. Së pari janë kripë, e tani dritë; që të mësohesh sa i madh është fitimi i këtyre urdhërimeve të rrepta dhe dobia e asaj stërvitjeje të rëndë: si të lidh e s'të lë të shthuresh, e si sjell shikim të kthjellët, duke i çuar njerëzit drejt virtytit.

«Një qytet i ngritur mbi mal s'mund të fshihet, as njerëzit s'ndezin një qiri e ta vënë nën shinik.»

Përsëri, me këto fjalë ai i stërvit për një jetë të rreptë, duke i mësuar të jenë të zellshëm në përpjekjet e tyre, si të vënë para syve të të gjithë njerëzve e si të ndeshur në mes të amfiteatrit të botës. Sepse «mos e shihni këtë, thotë ai, që tani po rrimë këtu, që jemi në një pjesë të vogël të një cepi. Sepse ju do të jeni po aq të dukshëm për të gjithë sa një qytet i ngritur mbi kreshtën e një mali, sa një qiri në një shtëpi mbi shandan, që jep dritë.»

Ku janë tani ata që ngulmojnë të mos besojnë fuqinë e Krishtit? Le t'i dëgjojnë këto gjëra dhe le ta adhurojnë fuqinë e tij, të mahnitur nga forca e profecisë. Sepse mendo sa gjëra të mëdha u premtoi atyre, që s'njiheshin as në vendin e tyre: se dheu e deti do t'i njihnin dhe se me famën e tyre do të arrinin deri në skajet e botës së banuar; ose më mirë, jo me famën e tyre, po me veprimin e së mirës që bënë. Sepse s'ishte fama ajo që, duke i mbartur kudo, i bëri të dukshëm, po vetë prova me anë të veprave. Sepse, sikur të kishin krahë, më me vrull se rrezja e diellit e përshkuan tërë dheun, duke mbjellë dritën e përshpirtshmërisë.

Por këtu më duket se ai i stërvit edhe për guximin në të folur. Sepse të thuash «Një qytet i ngritur mbi mal s'mund të fshihet» do të thotë të flasësh sikur shpall fuqinë e vet. Sepse, ashtu si ai qytet s'mund të fshihet kurrsesi, kështu ishte e pamundur që ajo që predikonin ata të fundosej në heshtje e në errësirë. Kështu, meqë kishte folur për përndjekje e shpifje, për kurthe e luftëra, nga frika se mos mendonin se këto do të kishin fuqi t'ua mbyllnin gojën, ai, që t'u jepte zemër, thotë se, larg se të ishte e fshehur, ajo do të ndriçonte mbi gjithë botën; dhe se pikërisht për këtë ata do të ishin të shquar e të famshëm.

Me këtë, pra, ai shpall fuqinë e vet. Në atë që vijon, ai kërkon atë guxim në të folur që u takonte atyre, kur thotë kështu:

«As njerëzit s'ndezin një qiri e ta vënë nën shinik, po mbi shandan, dhe u jep dritë të gjithëve që janë në shtëpi. Kështu le të ndriçojë drita juaj para njerëzve, që ata të shohin veprat tuaja të mira dhe të lavdërojnë Atin tuaj që është në qiej.»

«Sepse unë, thotë ai, e ndeza vërtet dritën, po që ajo të vazhdojë të digjet, le të vijë kjo nga zelli juaj: jo vetëm për hirin tuaj, po edhe për hir të atyre që do të kenë dobi nga këto rreze e do të udhëhiqen drejt së vërtetës. Sepse shpifjet, sigurisht, s'do të mundin ta errësojnë shkëlqimin tuaj, po të jetoni ende një jetë të rreptë, siç u ka hije atyre që do të kthejnë gjithë botën. Tregoni, pra, një jetë të denjë për hirin e tij, që, ashtu siç predikohet kudo, kështu kjo dritë ta shoqërojë atë kudo.»

Pastaj u vë përpara një lloj tjetër fitimi, veç shpëtimit të njerëzimit, mjaft për t'i bërë të përpiqen me zjarr e për t'i çuar drejt çdo zelli. Ja si: «Ju, thotë ai, po të jetoni drejt, jo vetëm do ta ndreqni botën, por edhe do të jepni rast që Perëndia të lavdërohet; ashtu si, po të bëni të kundërtën, do të shkatërroni njerëzit edhe do të bëni që emri i Perëndisë të blasfemohet.»

Po si, mund të pyetet, do të lavdërohet Perëndia nëpërmjet nesh, në qoftë se të paktën njerëzit flasin keq për ne? Jo të gjithë njerëzit; madje edhe vetë ata që e bëjnë këtë nga smira, në ndërgjegjen e tyre do t'ju admirojnë e do t'ju miratojnë; ashtu si ata që nga jashtë lajkatojnë njerëzit që jetojnë në ligësi, në mendje i akuzojnë.

Ç'del, pra? A na urdhëron ti të jetojmë sa për t'u dukur e për lavdi të kotë? Kurrsesi; nuk e them këtë; sepse s'thashë «Vini zell të nxirrni në pah veprat tuaja të mira», as nuk thashë «Tregojini ato», po «Le të ndriçojë drita juaj». Domethënë «Le të jetë virtyti juaj i madh, zjarri i bollshëm dhe drita e patregueshme». Sepse, kur virtyti është kaq i madh, s'mund të rrijë i fshehur, edhe sikur ai që e ndjek ta hijezojë dhjetë mijë herë. Paraqitni para tyre një jetë të paqortueshme dhe mos u jepni asnjë rast të vërtetë për të folur keq; e atëherë, edhe sikur të ketë me mijëra që flasin keq, askush s'do të mundet të hedhë asnjë hije mbi ju. Dhe mirë tha «drita juaj», sepse asgjë s'e bën njeriun kaq të shquar, sado shumë të dojë të fshihet, sa shfaqja e virtytit. Sepse, sikur të ishte veshur me vetë rrezen e diellit, kështu ai shkëlqen, po më ndritshëm se ajo; pa i harxhuar rrezet e veta mbi dhe, po duke kaluar edhe vetë qiellin.

Prandaj ai i ngushëllon edhe më me bollëk. Sepse «Edhe sikur shpifja t'ju dhembë, thotë ai, prapë do të keni shumë veta që do të nderojnë Perëndinë për shkakun tuaj. Dhe në të dyja mënyrat shpërblimi juaj po grumbullohet, edhe se Perëndia lavdërohet nëpërmjet jush, edhe se ju përfoleni për hir të Perëndisë.» Kështu, që të mos kërkojmë me qëllim të na qortojnë, kur dëgjojmë se ka shpërblim për këtë, së pari, ai s'e shprehu këtë mendim thjesht kështu, po me dy kufizime, domethënë kur ajo që thuhet është e rreme dhe kur është për hir të Perëndisë; e pastaj tregon se jo vetëm ajo, po edhe emri i mirë ka dobinë e vet të madhe, sepse lavdia e tij i kalon Perëndisë. Dhe u shtron atyre ato shpresa të hirshme. Sepse «shpifja e të ligjve, thotë ai, s'ka aq fuqi sa t'i lërë të gjithë të tjerët në errësirë për sa i përket shikimit të dritës suaj. Sepse vetëm atëherë kur të keni ‹humbur shijen› do t'ju shkelin; po jo kur akuzoheni në mënyrë të rreme, ndërsa bëni drejt. Po, përkundrazi, atëherë do të ketë shumë veta që do të admirojnë jo vetëm ju, po edhe Atin tuaj për hirin tuaj.» Dhe nuk tha «Perëndinë», po «Atin tuaj», duke mbjellë që më parë farat e asaj lindjeje fisnike që do t'u jepej. Për më tepër, duke treguar barazinë e tij në nder, ashtu si tha më lart «Mos u hidhëroni kur flitet keq për ju, sepse ju mjafton që përfoleni kështu për hirin tim», kështu edhe këtu përmend Atin: duke shfaqur kudo barazinë e tij.

12. Meqë, pra, e njohim fitimin që lind nga ky zell dhe rrezikun e plogështisë (sepse, po të blasfemohet Zoti ynë për shkakun tonë, kjo do të ishte shumë më keq se humbja jonë), le të «mos u bëhemi shkak rrëzimi për asnjë, as për hebrenjtë, as për johebrenjtë, as për Kishën e Perëndisë». Dhe, ndonëse jeta që paraqesim para tyre është më e ndritshme se dielli, prapë, në qoftë se dikush flet keq për ne, le të mos hidhërohemi që përfolemi, po vetëm nëse përfolemi me të drejtë.

Sepse, nga njëra anë, po të jetojmë në ligësi, edhe sikur të mos ketë kush që flet keq për ne, do të jemi më të mjerët e të gjithë njerëzve; nga ana tjetër, po t'i përkushtohemi virtytit, edhe sikur gjithë bota të flasë keq për ne, pikërisht atëherë do të jemi më të lakmueshëm se kushdo. Dhe do të tërheqim që të na ndjekin të gjithë ata që duan të shpëtohen, sepse jo shpifja e të ligjve, po jeta jonë e mirë, do t'ua tërheqë vëmendjen. Sepse vërtet asnjë bori s'është aq e qartë sa prova që japin veprat tona; as vetë drita s'është aq e tejdukshme sa një jetë e pastër, edhe sikur shpifësit tanë të jenë të panumërt.

Po e them: në qofshin tonat gjithë ato cilësi që përmenda më lart; në qofshim të butë, të përulur e të mëshirshëm; në qofshim të pastër e paqebërës; në qoftë se, kur dëgjojmë qortim, s'shajmë prapë, po më mirë gëzohemi, atëherë do t'i tërheqim të gjithë ata që na vështrojnë jo më pak se mrekullitë. Dhe të gjithë do të jenë të mirësjellshëm ndaj nesh, edhe sikur njëri të jetë egërsirë, demon a çfarëdo tjetër.

Ose, edhe sikur të ketë ndonjë që flet keq për ty, mos u shqetëso aspak nga kjo, as mos ki parasysh se të shajnë botërisht; po hulumto në ndërgjegjen e tyre dhe do t'i shohësh se të duartrokasin e të admirojnë, duke numëruar dhjetë mijë lëvdata.

Shih, për shembull, si i lëvdon Navukodonosori djemtë në furrën e zjarrit; e megjithatë ai qe kundërshtar e armik. Por, kur i pa të qëndronin fisnikërisht, ua shpall triumfin dhe i kurorëzon: dhe atë për asgjë tjetër, veçse sepse s'iu bindën atij e iu bindën ligjit të Perëndisë. Sepse djalli, kur e sheh se s'po arrin gjë, që atëherë largohet, nga frika se mos bëhet shkak që ne të fitojmë më shumë kurora. Dhe, kur ai ka ikur, edhe ai që është i ndyrë e i shthurur do ta njohë virtytin, pasi është tërhequr ajo mjegull. Ose, po të vazhdojnë njerëzit të kundërshtojnë me ligësi, do të kesh nga Perëndia lëvdatë e admirim edhe më të madh.

Mos u hidhëro tani, të lutem, as mos u ligështo; sepse vetë apostujt për disa ishin «erë vdekjeje», për të tjerë «erë jete». Dhe, po të mos ketë gjë për të kapur te vetja jote, je i shpëtuar nga gjithë akuzat e tyre; ose më mirë, je bërë edhe më i lumtur. Shkëlqe, pra, në jetën tënde dhe mos i vër fare në llogari ata që flasin keq për ty. Sepse s'mund të ndodhë, s'mund të ndodhë, që ai që kujdeset për virtytin të mos ketë shumë armiq. Megjithatë, kjo s'ka rëndësi për njeriun e virtytshëm. Sepse me mjete të tilla shkëlqimi i tij do të rritet edhe më me bollëk.

Le t'i mbajmë, pra, këto gjëra ndër mend e le të shohim vetëm një gjë: si ta rregullojmë jetën tonë me rreptësi. Sepse kështu do t'i çojmë drejt jetës që është atje edhe ata që tani rrinë në errësirë. Sepse e tillë është vetia e asaj drite, që jo vetëm ndriçon këtu, po edhe i shpie ndjekësit e vet atje. Sepse, kur njerëzit të na shohin duke i përbuzur gjithë gjërat e tashme e duke u përgatitur për atë që do të vijë, veprat tona do t'i bindin më shpejt se çdo fjalim. Sepse cili është aq pa mend, sa, kur të shohë dikë që një ditë a dy më parë jetonte në luks e në pasuri, e tani po zhvishet nga gjithçka, po vë krahë e po armatoset të përballojë edhe urinë, edhe varfërinë, edhe çdo mundim, edhe rreziqe, edhe gjak, edhe kërdi, edhe gjithçka që quhet e tmerrshme, s'do të nxjerrë nga kjo pamje një provë të qartë të gjërave që do të vijnë?

Por, po të ngatërrohemi në gjërat e tashme e po të zhytemi në to gjithnjë e më shumë, si do të jetë e mundur që ata të binden se ne po nxitojmë drejt një banimi tjetër?

E ç'shfajësim do të kemi pas kësaj, në qoftë se frika e Perëndisë s'vlen aq për ne sa vlejti lavdia njerëzore për filozofët grekë? Sepse disa prej tyre vërtet edhe e lanë mënjanë pasurinë, edhe e përbuzën vdekjen, që të dukeshin para njerëzve; prandaj edhe shpresat e tyre dolën të kota. Ç'mbrojtje do të na shpëtojë, pra, kur, me gjëra kaq të mëdha të vëna para nesh e me një rregull kaq të lartë vetëmohimi të hapur para nesh, s'jemi të zotë as të bëjmë sa bënë ata, po shkatërrojmë veten edhe të tjerët veç kësaj? Sepse as dëmi s'është aq i madh kur bën shkelje një pagan, sa kur të njëjtën gjë e bën një i krishterë. Sigurisht që jo; sepse emri i tyre tashmë është humbur, kurse yni, për shkak të hirit të Perëndisë, edhe midis të pabesëve është i nderuar e i lavdishëm. Prandaj, kur duan të na shajnë më shumë e t'i shtojnë fjalët e këqija, na hedhin ndonjë përqeshje të tillë si «Ti i krishterë»: një përqeshje që s'do ta thoshin, po të mos kishin fshehurazi një mendim të madh për mësimin tonë.

A s'ke dëgjuar sa e sa urdhërime të mëdha vuri Krishti? Tani kur do të jesh i zoti të përmbushësh një prej atyre urdhërimeve, ndërsa i lë të gjitha e sillesh andej-këndej për të mbledhur kamatë e fajde, për të vënë në lëvizje marrëveshje tregtie, për të blerë tufa skllevërsh, enë të argjendta, shtëpi, ara e të mira pa fund? Dhe do të doja të ishte kaq. Por, kur këtyre punëve të pahijshme u shton edhe padrejtësinë, duke zhvendosur kufijtë e tokës, duke rrëmbyer me dhunë shtëpi, duke rënduar varfërinë, duke shtuar urinë, kur do të jesh i zoti të vësh këmbën mbi këto pragje?

13. Por ndonjëherë i tregon mëshirë të varfrit. E di edhe unë sa e di ti. Po edhe në këtë përsëri i madh është dëmi. Sepse këtë e bën ose nga krenaria, ose nga lavdia e kotë, kështu që s'ke dobi as nga veprat e tua të mira. Ç'mund të jetë më e mjerë se kjo, të bësh mbytjen e anijes pikërisht në liman? Që të mos ndodhë kjo, kur të kesh bërë ndonjë vepër të mirë, mos kërko falënderim prej meje, që ta kesh Perëndinë borxhli. Sepse «Jepni hua, thotë ai, atyre nga të cilët nuk shpresoni të merrni.»

E ke borxhliun tënd; përse ta lësh atë e ta kërkosh borxhin prej meje, një të vdekshmi të varfër e të mjerë? Ç'është? Mos zemërohet ai borxhli kur i kërkohet borxhi? Ç'është? Mos është i varfër? Mos nuk do të paguajë? A s'i sheh thesaret e tij të patregueshme? A s'e sheh bujarinë e tij të papërshkrueshme? Kape, pra, atë dhe bëj kërkesën tënde; sepse ai kënaqet kur dikush ia kërkon kështu borxhin. Sepse, po të shohë se një tjetër detyrohet të paguajë atë që ai vetë e ka borxh, do të ndihet sikur e fyejnë dhe s'do të të paguajë më; përkundrazi, me të drejtë të gjen faj, kur thotë: «Për ç'mosmirënjohje më ke nxjerrë fajtor? Ç'varfëri di ti se ka tek unë, sa më kalon mua anash e u drejtohesh të tjerëve? I ke dhënë hua Njërit, e ia kërkon borxhin një tjetri?»

Sepse, ndonëse e mori njeriu, ishte Perëndia ai që të urdhëroi të japësh; dhe vullneti i tij është të jetë vetë borxhliu dhe garantuesi, në kuptimin e parë, duke të dhënë dhjetë mijë raste ta kërkosh borxhin prej tij nga çdo anë. Mos e lësho, pra, ti një lehtësi e një bollëk kaq të madh dhe mos kërko të marrësh prej meje, që s'kam gjë. Përse, për ç'qëllim ma tregon mua mëshirën që i tregove të varfrit? Ç'është? Mos të thashë unë ty: Jep? Mos e dëgjove këtë prej meje, që të ma kërkosh mua përsëri? Ai vetë ka thënë: «Ai që ka dhembshuri për të varfrin, i jep hua Perëndisë.» I ke dhënë hua Perëndisë: vëja atij në llogari.

«Por ai s'e shlyen krejt tani.» Mirë, edhe këtë e bën për të mirën tënde. Sepse i tillë është borxhliu: jo si shumë veta, që kujdesen thjesht ta lajnë atë që u është dhënë hua; kurse ai i drejton e i bën të gjitha gjërat me synimin që të vërë njësoj në siguri atë që i është dhënë. Prandaj disa, e sheh, i shpaguan këtu; disa i cakton në vendin tjetër.

14. Meqë, pra, i njohim këto gjëra, le ta bëjmë të bollshme mëshirën tonë, le të japim provë të një dashurie të madhe për njeriun, edhe me përdorimin e parave tona, edhe me veprat tona. Dhe, po të shohim dikë të keqtrajtuar e të rrahur në treg, në mundshim të paguajmë para, le ta bëjmë; ose, në mundshim t'i ndajmë me fjalë, le të mos rrimë mbrapa. Sepse edhe një fjalë ka shpërblimin e vet, e më shumë kanë psherëtimat. Këtë e tha Jobi i lumtur: «Po unë qava për çdo të pafuqishëm dhe psherëtiva kur pashë një njeri në mjerim.» Por, në qoftë se ka shpërblim për lot e për psherëtima, kur t'u shtohen edhe fjalët, edhe një përpjekje e ethshme, edhe shumë gjëra të tjera, mendo sa i madh bëhet shpërblimi. Po, sepse edhe ne ishim armiq të Perëndisë, dhe i Vetëmlinduri na pajtoi: u hodh në mes, mori goditje për ne e duroi vdekjen për ne.

Le të vëmë, pra, njësoj gjithë zellin tonë të çlirojmë nga të këqija të panumërta ata që po bien në to; e jo siç bëjmë tani, kur shohim dikë duke rrahur e duke shqyer njëri-tjetrin: rrimë anash, duke gjetur kënaqësi në turpin e të tjerëve e duke formuar rreth e rrotull një amfiteatër djallëzor: e ç'mund të jetë më mizore se kjo? Sheh njerëz të fyer, që copëtojnë njëri-tjetrin, që grisin rrobat e vet, që godasin fytyrat e njëri-tjetrit, dhe ti duron të rrish anash i qetë?

Ç'është? Mos është ndonjë ari që po lufton? Ndonjë egërsirë? Ndonjë gjarpër? Është njeri, dikush që nga çdo anë ka të përbashkët me ty: një vëlla, një gjymtyrë. Mos rri e shih, po ndaji. Mos ndiej kënaqësi, po ndreqe të keqen. Mos i nxit të tjerët drejt asaj pamjeje të turpshme, po më mirë dëboji e ndaji ata që janë mbledhur. Është punë e njerëzve të paturp e të lindur skllevër të ndiejnë kënaqësi në fatkeqësi të tilla; punë e atyre që s'janë veçse mbeturina, e gomarëve pa arsye.

Sheh një njeri që sillet në mënyrë të pahijshme, dhe ti s'e quan të tënden pahijshmërinë? S'ndërhyn, s'e shpërndan çetën e djallit e s'u jep fund mjerimeve të njerëzve?

«Që të marr unë vetë goditje, thotë dikush, edhe këtë e urdhëron ti?» S'do të të duhet ta pësosh as këtë; po, edhe sikur ta pësoje, gjëja do të ishte për ty një farë martirizimi; sepse ti vuajte për hir të Perëndisë. Dhe, po të jesh i ngadaltë të marrësh goditje, mendo se Zoti yt s'qe i ngadaltë të duronte kryqin për ty.

Sepse ata, nga ana e tyre, janë të dehur në errësirë; me zemërimin si tiran e komandant të tyre; dhe kanë nevojë për dikë të shëndoshë t'i ndihmojë, edhe keqbërësi, edhe ai që dëmtohet: njëri, që të çlirohet nga vuajtja e së keqes, tjetri, që të pushojë së bëri të keqen. Afroju, pra, dhe shtrije dorën, ti që je i esëll, atij që është i dehur. Sepse ka edhe një dehje të zemërimit, dhe atë më të rëndë se dehja e verës.

A s'i sheh detarët, si, kur shohin dikë të bjerë në mbytje anijeje, i hapin velat e nisen me gjithë nxitimin, të shpëtojnë nga valët ata të të njëjtit zanat? Tani, po të tregojnë kaq shumë kujdes për njëri-tjetrin ata që ndajnë të njëjtën mjeshtëri, sa më shumë duhet t'i bëjnë gjithë këto gjëra ata që ndajnë të njëjtën natyrë! Sepse me të vërtetë edhe këtu ka një mbytje anijeje, një më të rëndë se ajo; sepse ose njeriu, nën ngacmim, blasfemon dhe kështu hedh gjithçka tej, ose betohet rrejshëm nën sundimin e zemërimit të tij dhe në atë mënyrë bie në ferr, ose jep një goditje e bën vrasje, dhe kështu përsëri pëson po atë mbytje anijeje. Shko, pra, ti dhe jepi fund së keqes; nxirri jashtë ata që po mbyten, edhe sikur të zbresësh në vetë thellësinë e dallgës; dhe, pasi të kesh shpartalluar teatrin e djallit, merr veçmas secilin prej tyre e këshilloje ta shuajë flakën e t'i qetësojë valët.

Por, edhe sikur zjarri të rritet e furra të bëhet më e rëndë, mos u tremb; sepse ke shumë veta që të ndihmojnë e që të shtrijnë dorën, po të japësh vetëm një fillim; dhe mbi të gjitha, ke me siguri me vete Perëndinë e paqes. Dhe, po t'i largosh ti i pari flakët, do të ndjekin edhe shumë të tjerë, dhe për atë që bëjnë ata mirë, do të marrësh vetë ti shpërblimin.

Dëgjo ç'urdhërim u dha Krishti hebrenjve, që zvarriteshin ashtu siç ishin mbi tokë: «Po të shohësh, thotë ai, kafshën e barrës së armikut tënd që po bie, mos kalo me nxitim anash, po ngrije.» Dhe duhet ta shohësh se t'i ndash e t'i pajtosh njerëzit që luftojnë është gjë shumë më e lehtë se të ngresh kafshën e rrëzuar. Dhe, po të duhet të ndihmojmë të ngremë gomarin e armiqve tanë, aq më shumë shpirtrat e miqve tanë: dhe më shumë kur rënia është më e rëndë; sepse këta s'bien në baltë, po në zjarrin e ferrit, se s'e durojnë dot barrën e zemërimit të tyre. Dhe ti, kur sheh vëllanë tënd të shtrirë nën ngarkesë e djallin që rri pranë duke ndezur zjarrin, kalon me vrap anash, mizorisht e pa mëshirë; një gjë që s'është e sigurt të bëhet, as kur bëhet fjalë për kafshët.

Dhe, ndërsa samaritani, kur pa një njeri të plagosur, të panjohur e që s'i përkiste aspak, edhe ndaloi, edhe e hipi mbi një kafshë, edhe e solli te bujtina, edhe pagoi një mjek, edhe dha ca para, edhe premtoi më shumë, ti, kur sheh dikë të rënë jo mes kusarësh, po mes një çete demonësh e të rrethuar nga zemërimi, dhe këtë jo në shkretëtirë, po në mes të sheshit, pa qenë nevoja të harxhosh para, as të marrësh me qira një kafshë, as ta çosh një udhë të gjatë, po vetëm të thuash ca fjalë, je i ngadaltë ta bësh? Dhe mbahesh mbrapa e kalon me vrap anash, mizorisht e pa mëshirë? Dhe si mendon, duke e thirrur Perëndinë, ta gjesh atë ndonjëherë të mëshirshëm?

15. Po të flas edhe juve, që turpëroni veten botërisht: atij që sillet me ligësi e bën padrejtësi. A jep goditje? Më thuaj; a shkelmon e kafshon? Mos je bërë derr i egër e gomar i egër? Dhe s'të vjen turp? S'skuqesh që kështu je shndërruar në egërsirë e që tradhton fisnikërinë tënde? Sepse, edhe në qofsh i varfër, je i lirë; edhe në qofsh punëtor, je i krishterë.

Përkundrazi, pikërisht për këtë arsye, që je i varfër, duhet të rrish i qetë. Sepse grindjet u përkasin të pasurve, jo të varfërve; të pasurve, që kanë shumë shkaqe që t'i shtyjnë në luftë. Por ti, që s'e ke kënaqësinë e pasurisë, sillesh andej-këndej duke grumbulluar për vete të këqijat e pasurisë, armiqësi, grindje e rrahje; dhe e kap vëllanë tënd për fyti, përpiqesh ta mbytësh e e rrëzon botërisht para syve të të gjithë njerëzve: dhe s'mendon se ti vetë je më shumë i turpëruar, ngaqë imiton pasionet e dhunshme të kafshëve; përkundrazi, ngaqë bëhesh edhe më i keq se ato? Sepse ato i kanë të gjitha të përbashkëta; kullosin bashkë e sillen bashkë; kurse ne s'kemi asgjë të përbashkët, po gjithçka në rrëmujë: rrahje, grindje, sharje, armiqësi e fyerje. Dhe as qiellin s'e nderojmë, ku jemi thirrur të gjithë bashkë, as dheun, që na e ka lënë të lirë të gjithëve bashkë, as vetë natyrën tonë; po zemërimi dhe dashuria për paranë i fshin të gjitha.

A s'e ke parë atë që kishte borxh dhjetë mijë talenta, e pastaj, pasi iu fal ai borxh, e kapi për fyti shokun e vet të shërbimit për njëqind denarë, ç'të këqija të mëdha pësoi dhe si u dorëzua në një ndëshkim të pafund? A s'u drode nga shembulli? A s'ke frikë se mos bie edhe ti në të njëjtën gjë? Sepse edhe ne i kemi borxh Zotit tonë borxhe të shumta e të mëdha; megjithatë, ai duron, është zemërgjerë e as nuk na ngucet, siç u ngucemi ne shokëve tanë të shërbimit, as nuk na zë e nuk na kap për fyti; e megjithatë, po të kishte pasur ndër mend të na kërkonte qoftë edhe pjesën më të vogël të tij, do të kishim humbur qëkur.

16. Le t'i mbajmë, pra, të dashur, këto gjëra ndër mend, le të përulemi dhe le t'u jemi mirënjohës atyre që na kanë borxh. Sepse ata bëhen për ne, po të përmbahemi, një rast për të fituar një falje me bollëk; dhe, duke dhënë pak, do të marrim shumë. Përse, pra, të kërkosh me dhunë, kur është e udhës që, edhe sikur tjetri të kishte ndër mend të paguante, ti me vullnetin tënd ta lësh, që të marrësh të gjithën prej Perëndisë? Por tani ti i bën të gjitha, je i dhunshëm e grindavec, që të mos të falet asnjë prej borxheve të tua; dhe, ndërsa mendon t'i bësh të keqen të afërmit, e fut shpatën në vetvete, duke e shtuar kështu ndëshkimin tënd në ferr; kurse, po të tregosh pak vetëpërmbajtje këtu, i lehtëson llogaritë e tua. Sepse vërtet Perëndia për këtë do që të marrim ne të parët nismën në atë lloj bujarie, që të gjejë rast të na shpaguajë me shtesë.

Sa veta, pra, të kanë borxh, qoftë për para, qoftë për shkelje, lëri të gjithë të lirë e kërkoji Perëndisë shpërblimin e kësaj zemërgjerësie tënde. Sepse, sa kohë që ata mbeten borxhli ndaj teje, s'mund ta kesh Perëndinë borxhli. Po, në i lëfsh të lirë, do të jesh i zoti ta mbash Perëndinë tënd e t'i kërkosh me masë bujare shpërblimin e një vetëpërmbajtjeje kaq të madhe. Sepse, ta zëmë se një njeri të kishte ardhur dhe, kur të shihte tek e kapje borxhliun tënd, të kishte thirrur ta lije të lirë e t'ia kaloje atij llogarinë tënde me tjetrin: ai s'do të donte të ishte i padrejtë pas një faljeje të tillë, ngaqë e kishte marrë përsipër gjithë kërkesën; si, pra, s'do të na shpaguajë Perëndia shumëfish, po, dhjetë mijë herë, kur, për hir të urdhërimit të tij, në qoftë se dikush na ka borxh, s'ngremë asnjë ankesë kundër tij, të madhe a të vogël, po e lëmë të lirë nga çdo detyrim? Le të mos mendojmë, pra, për kënaqësinë e përkohshme që na lind kur u kërkojmë borxhlive tanë, po më mirë për humbjen, sa të madhe, që do të pësojmë prej saj më vonë, duke i bërë vetes një dëm të rëndë në gjërat që janë të përjetshme. Duke u ngritur, pra, mbi gjithçka, le t'ua falim atyre që duhet të na japin llogari edhe borxhet, edhe fyerjet e tyre; që t'i bëjmë llogaritë tona të mëshirshme dhe që atë që s'mund ta arrinim me çdo virtyt tjetër, ta fitojmë duke mos mbajtur mëri kundër të afërmve tanë; e kështu të gëzojmë bekimet e përjetshme, me hirin e me dashurinë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.