Mateu 5:17

Po kush e dyshoi këtë? Apo kush e akuzoi Atë, që të duhej të mbrohej nga një akuzë e tillë? Sepse, pa dyshim, nga ç'ishte thënë më parë nuk lindi asnjë dyshim i tillë. Sepse t'i urdhërosh njerëzit të jenë të butë, të urtë e të mëshirshëm, të pastër në zemër edhe të përpiqen për drejtësinë, kjo nuk tregonte ndonjë synim të tillë, por, përkundrazi, krejt të kundërtën.

Përse, pra, e tha këtë? Jo më kot, as pa qëllim. E tha, sepse po nisej të vendoste urdhërime më të mëdha se ato të vjetrat, duke thënë: «U është thënë të lashtëve: ‹Mos vrit›; por unë po ju them: ‹Mos u zemëro fare›». E tha edhe sepse po hapte udhën për një lloj jetese hyjnore e qiellore. Që risia e saj të mos ua trazonte shpirtin dëgjuesve, as t'i shtynte të ngriheshin krejt kundër fjalëve të tij, e përdori pikërisht këtë mjet, për t'i vënë në vijë që më parë.

Sepse, ndonëse nuk e zbatonin ligjin, prapëseprapë e ruanin me shumë kujdes e ndërgjegje. Dhe, ndërsa e shkelnin çdo ditë me veprat e tyre, donin që shkronjat e tij të mbeteshin të palëvizura e askush të mos u shtonte gjë. Ose, më mirë të themi, i duronin të parët e tyre kur u shtonin diçka, po jo për mirë, veçse për keq. Sepse kështu e hidhnin tej nderimin që u takon prindërve, duke vënë shtesat e veta; edhe shumë gjëra të tjera që u ishin urdhëruar, i shmangnin me anë të këtyre shtesave të pavend.

Prandaj, meqë Krishti, së pari, nuk ishte nga fisi priftëror, edhe, së dyti, ato që do të sillte ishin njëfarë shtese, që nuk e pakësonte, por e shtonte virtytin, Ai, duke e ditur që më parë se të dyja këto rrethana do t'i shqetësonin, e hedh tej atë që me siguri fshihej atje, para se t'ua shkruante në mendje ato ligje të mrekullueshme. Po ç'ishte ajo që fshihej atje e u bëhej pengesë?

2. Ata menduan se Ai, duke folur kështu, e bënte këtë për të shfuqizuar rregullat e lashta. Këtë dyshim, pra, ua shëron; edhe jo vetëm këtu e bën këtë, po edhe gjetkë. Kështu, meqë e quanin asgjë më pak se kundërshtar të Perëndisë, dhe pikërisht nga kjo arsye, se nuk e mbante të shtunën, Ai, për t'ua shëruar një dyshim të tillë, edhe atje sërish i parashtron arsyet e veta. Disa prej tyre i takonin vetë Atij, si kur thotë: «Ati im punon, edhe unë punoj»; kurse disa të tjera kishin shumë përulje, si kur sjell delen e humbur ditën e së shtunës, edhe tregon se ligji shkelet për ta shpëtuar atë, edhe përmend sërish rrethprerjen, që ka po këtë veprim.

Prandaj shohim edhe se Ai shpesh flet fjalë disi më poshtë se ç'i ka hije, që të heqë përshtypjen sikur ishte kundërshtar i Perëndisë.

Për këtë arsye, Ai që kishte ngjallur mijëra të vdekur vetëm me një fjalë, kur thirri Llazarin shtoi edhe një lutje; edhe pastaj, që kjo të mos e bënte të dukej më i vogël se Ai që e lindi, për ta ndrequr këtë dyshim shtoi: «I thashë këto për popullin që rri këtu, që të besojnë se ti më dërgove». Dhe as nuk i bën të gjitha si dikush që vepron me fuqinë e vet, që t'ua ndreqte plotësisht dobësinë, as nuk i bën të gjitha me lutje, që të mos u linte shkak dyshimi të lig atyre që do të vinin, sikur të ishte pa forcë e pa fuqi. Përkundrazi, i përzien të dytat me të parat, edhe këto sërish me ato. As nuk e bën këtë pa dallim, po me urtësinë e vet të veçantë. Sepse veprat më të mëdha i bën me pushtet, kurse te më të voglat ngre sytë drejt qiellit. Kështu, kur falte mëkatet, kur zbulonte të fshehtat e veta, kur hapte Parajsën, kur dëbonte demonët, kur pastronte lebrozët, kur frenonte vdekjen edhe kur ngjallte të vdekurit me mijëra, të gjitha i bënte me urdhër; por kur bënte një gjë shumë më të vogël se këto, kur nxirrte shumë bukë nga pak, atëherë ngriti sytë drejt qiellit, për të treguar se nuk e bën këtë nga dobësia. Sepse Ai që mund të bënte më të mëdhatë me pushtet, si mund të kishte nevojë për lutje te më të voglat? Por, siç thashë, e bën këtë për t'ua mbyllur gojën paturpësisë së tyre. Po kështu të bëj thirrje të mendosh edhe për fjalët e tij, kur e dëgjon të flasë gjëra të përunjura. Sepse me të vërtetë shumë janë shkaqet, si për fjalë, ashtu edhe për vepra të tilla: fjala vjen, që të mos e quanin të huaj nga Perëndia; se i mësonte e u shërbente të gjithë njerëzve; se na mësonte përulësinë; se ishte i veshur me mish; se hebrenjtë nuk mund t'i dëgjonin të gjitha përnjëherë; se na mësonte të mos themi asnjë fjalë të lartë për veten. Për këtë arsye, shpeshherë, pasi kishte thënë vetë shumë gjëra të përunjura për veten, gjërat e mëdha ua lë të tjerëve t'i thonë. Kështu Ai vetë, duke folur me hebrenjtë, tha: «Para se të ishte Abrahami, Unë Jam»; kurse nxënësi i tij jo kështu, por: «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi».

Përsëri, se Ai vetë bëri qiellin, tokën, detin edhe të gjitha gjërat e dukshme e të padukshme, askund nuk e tha shkoqur me gojën e vet; kurse nxënësi i tij, duke folur haptas e pa fshehur asgjë, e pohon këtë një herë, dy herë, madje shpesh: kur shkruan se «të gjitha u bënë me anë të tij»; edhe se «pa të nuk u bë asnjë gjë»; edhe se «Ai ishte në botë, edhe bota u bë me anë të tij».

Po ç'të çuditesh, në qoftë se të tjerët kanë thënë për Të gjëra më të mëdha se Ai vetë për veten? Aq më tepër që, në shumë raste, atë që e tregoi me veprat, me fjalë nuk e shqiptoi haptas. Kështu, se ishte vetë Ai që bëri njerëzimin, e tregoi qartë qoftë edhe me anë të atij të verbri; por, kur foli për krijimin tonë në fillim, nuk tha «unë i bëra», por «Ai që i bëri, i bëri mashkull e femër». Përsëri, se Ai krijoi botën edhe të gjitha gjërat në të, e dëftoi me anë të peshqve, të verës, të bukëve, të qetësisë në det, të rrezes së diellit që e ktheu mbrapsht mbi Kryq, edhe me anë të shumë gjërave të tjera; por me fjalë askund nuk e ka thënë këtë haptas, ndonëse nxënësit e tij e shpallin vazhdimisht, edhe Joani, edhe Pavli, edhe Pjetri.

Sepse, në qoftë se ata që natë e ditë e dëgjonin të fliste dhe e shihnin të bënte mrekulli, që u shpjegoi shumë gjëra veçmas edhe u dha aq fuqi sa të ngjallnin madje të vdekurit, që i bëri aq të përsosur sa t'i linin të gjitha për Të, në qoftë se edhe ata, pas kaq shumë virtyti e vetëmohimi, nuk patën forcë t'i duronin të gjitha para se t'u vinte Fryma, si do të mund të bindeshin hebrenjtë, që ishin edhe pa mend, edhe shumë prapa një përsosurie të tillë, edhe që rastësisht ndodheshin aty kur Ai bënte a thoshte ndonjë gjë, si do të mund të bindeshin që Ai s'ishte i huaj nga Perëndia i të gjithëve, po të mos kishte treguar një përulje kaq të madhe kudo?

Për këtë arsye e shohim se, edhe kur shfuqizonte të shtunën, nuk e solli këtë ligj si me qëllim të prerë, po bashkon shumë e të ndryshme arsye mbrojtjeje. Tani, në qoftë se, kur do të pushonte një urdhërim të vetëm, u ruajt kaq shumë në të folur, që të mos i trembte dëgjuesit, aq më tepër, kur i shtonte ligjit, ashtu të plotë siç ishte, një tërësi tjetër ligjesh, i duhej shumë kujdes e vëmendje, që të mos i tmerronte ata që e dëgjonin atëherë.

Për po këtë arsye, as nuk e gjejmë të mësojë kudo qartë për hyjninë e vet. Sepse, në qoftë se shtimi që i bënte ligjit me siguri do t'i hutonte aq shumë, aq më tepër do t'i hutonte po të shpallte veten Perëndi.

3. Prandaj shumë gjëra shqiptohen prej Tij tejet më poshtë se dinjiteti i tij i vërtetë; edhe këtu, kur do të kalojë te shtesa që i bën ligjit, ka përdorur me bollëk fjalë ndreqjeje që më parë. Sepse jo vetëm një herë e tha «Nuk e shfuqizoj ligjin», por e përsëriti sërish edhe shtoi diçka tjetër e më të madhe: se, pas fjalëve «Mos mendoni se erdha të prish», shtoi «Nuk erdha të prish, por të përmbush».

Tani kjo jo vetëm ua pengon kokëfortësinë hebrenjve, po ua mbyll gojën edhe atyre heretikëve që thonë se besëlidhja e vjetër është prej djallit. Sepse, në qoftë se Krishti erdhi të shkatërronte tiraninë e djallit, si mund të jetë kjo besëlidhje jo vetëm e paprishur, por madje e përmbushur prej Tij? Sepse nuk tha vetëm «Nuk e prish», ndonëse kjo do të mjaftonte, po «Edhe e përmbush»: fjalë të njeriut që, në vend që të kundërshtojë vetveten, madje e forcon atë.

Po si, mund të pyesë dikush, nuk e prishi? Në ç'mënyrë i përmbushi ligjin a profetët? Profetët i përmbushi, sepse me veprat e veta vërtetoi gjithçka që ishte thënë për Të; prandaj edhe Ungjillori thoshte në çdo rast: «që të përmbushej ç'ishte thënë me anë të profetit». Edhe kur lindi, edhe kur fëmijët i kënduan atë himn të mrekullueshëm, edhe kur u ul mbi gomar, edhe në shumë raste të tjera e kreu po këtë përmbushje: të gjitha këto do të kishin mbetur të papërmbushura, po të mos kishte ardhur.

Kurse ligjin e përmbushi jo vetëm në një mënyrë, po edhe në një të dytë e në një të tretë. Në një mënyrë, duke mos shkelur asnjë nga urdhërimet e ligjit. Sepse, që e përmbushi tërë ligjin, dëgjo ç'i thotë Joanit: «Sepse kështu na ka hije të përmbushim çdo drejtësi». Edhe hebrenjve u tha: «Cili prej jush më qorton për mëkat?». Edhe nxënësve të vet sërish: «Vjen prijësi i kësaj bote, edhe nuk gjen asgjë tek unë». Edhe profeti që në fillim kishte thënë se «Nuk bëri asnjë mëkat».

Ky, pra, ishte njëri kuptim në të cilin e përmbushi. Një tjetër, që e bëri po atë edhe me anën tonë; sepse kjo është mrekullia, që jo vetëm e përmbushi Ai vetë, po ua fali këtë edhe neve. Këtë e shpalli edhe Pavli, kur tha: «Krishti është fundi i ligjit, për drejtësi për këdo që beson». Edhe tha gjithashtu se «e dënoi mëkatin në mish, që drejtësia e ligjit të përmbushet tek ne që s'ecim sipas mishit». Edhe përsëri: «A e prishim, pra, ligjin me anë të besimit? Kurrsesi! Përkundrazi, e forcojmë ligjin». Sepse, meqë ligji mundohej për këtë, ta bënte njeriun të drejtë, po nuk kishte fuqi, Ai erdhi e solli udhën e drejtësisë me anë të besimit, edhe kështu forcoi atë që dëshironte ligji: edhe atë që ligji nuk mundi ta bënte me shkronja, këtë e kreu me anë të besimit. Për këtë arsye thotë: «Nuk erdha të prish ligjin».

4. Por, në qoftë se dikush do të hetojë me saktësi, do të gjejë edhe një kuptim tjetër, të tretin, në të cilin kjo është bërë. Ç'lloj është, pra? Ka të bëjë me atë tërësi ligjesh të ardhshme, që Ai do t'ua jepte atyre.

Sepse fjalët e tij nuk ishin shfuqizim i të parave, po një zgjerim e një plotësim i tyre. Kështu, «mos vrit» nuk shfuqizohet nga fjala «mos u zemëro», por përkundrazi plotësohet e vihet në më shumë siguri; edhe kështu me të gjitha të tjerat.

Prandaj, e shihni, ashtu si i kishte hedhur më parë, pa u ndier, farat e këtij mësimi, po ashtu, në atë çast kur nga krahasimi i urdhërimeve të vjetra me të reja do të dyshohej më qartë se po i vinte kundër njëra-tjetrës, e përdori ndreqjen e vet që më parë. Sepse, në mënyrë të tërthortë, i kishte shpërndarë tashmë ato fara me atë që kishte thënë. Kështu, «Lum të varfrit» është e njëjta gjë me atë që të mos zemërohemi; edhe «Lum të pastërit në zemër» me atë të mos «shohësh një grua me epsh»; edhe «të mos mbledhësh thesare mbi tokë» pajtohet me «Lum të mëshirshmit»; edhe «të vajtosh», «të përndiqesh» e «të shahesh» përputhen me «të hysh nga porta e ngushtë»; edhe «të kesh uri e etje për drejtësinë» s'është gjë tjetër veçse ajo që thotë më pas: «Gjithçka që doni t'ju bëjnë njerëzit, bëjuani edhe ju atyre». Edhe, pasi shpalli «lum paqebërësi», sërish thuajse tha po atë, kur dha porosinë «të lësh dhuratën» e të nxitosh drejt pajtimit me atë që u hidhërua, edhe për «të merresh vesh me kundërshtarin tonë».

Por atje vuri shpërblimet e atyre që bëjnë të drejtën, kurse këtu më tepër ndëshkimet e atyre që s'e vënë në jetë. Prandaj, ashtu si atje tha «Të butët do të trashëgojnë tokën», po ashtu këtu «Ai që i thotë të vëllait ‹I marrë› do të jetë në rrezik të zjarrit të ferrit»; edhe atje «Të pastërit në zemër do të shohin Perëndinë», këtu është tërësisht kurorëshkelës ai që shikon me epsh. Edhe, pasi atje i quajti «paqebërësit, bij të Perëndisë», këtu na tremb nga një anë tjetër, kur thotë: «Që të mos të dorëzojë ndonjëherë kundërshtari te gjyqtari». Kështu edhe, ndërsa në pjesën e parë lumëron ata që vajtojnë e ata që përndiqen, në vijim, duke pohuar po atë gjë, u kanoset me shkatërrim atyre që s'ecin në atë udhë; sepse «Ata që ecin nëpër udhën e gjerë, thotë, atje e gjejnë fundin». Edhe «Nuk mund t'i shërbeni Perëndisë dhe mamonait» më duket e njëjta gjë me «Lum të mëshirshmit» edhe «ata që kanë uri për drejtësinë».

Por, siç thashë, meqë do t'i thotë këto gjëra më qartë, edhe jo vetëm më qartë, po edhe do të shtojë sërish më shumë se ç'ishte thënë tashmë (sepse tani nuk kërkon më vetëm një njeri të mëshirshëm, por na urdhëron të japim edhe rrobën tonë; jo thjesht një njeri të butë, por edhe t'i kthejmë faqen tjetër atij që do të na godasë), prandaj së pari heq kundërthënien e dukshme.

Për këtë arsye, pra, siç e thashë tashmë, e tha këtë jo vetëm një herë, por një e dy herë: se pas fjalëve «Mos mendoni se erdha të prish», shtoi «Nuk erdha të prish, por të përmbush».

«Sepse me të vërtetë po ju them: Derisa të kalojnë qielli e toka, asnjë jotë a asnjë pikë s'do të kalojë kurrsesi nga ligji, gjersa të bëhen të gjitha».

Ja se çfarë do të thotë: nuk mund të jetë që të mbetet i pakryer, por edhe gjëja më e vogël në të duhet patjetër të përmbushet. Këtë e kreu vetë Ai, sepse e plotësoi me çdo përpikëri.

Edhe këtu na jep të kuptojmë tërthorazi se edhe fytyra e gjithë botës po ndryshon. As nuk e vuri këtë pa qëllim, po që të zgjonte dëgjuesin edhe të tregonte se me arsye të drejtë po sillte një rregull tjetër jetese; po qe se madje edhe vetë veprat e krijimit do të shndërrohen të gjitha, edhe njerëzimi do të thirret në një atdhe tjetër e në një mënyrë më të lartë jetese.

5. «Kushdo, pra, që të shkelë një nga këto urdhërime më të vogla, edhe t'i mësojë kështu njerëzit, do të quhet më i vogli në mbretërinë e qiejve».

Kështu, pasi u çlirua nga dyshimi i lig, edhe pasi ua mbylli gojën atyre që donin ta kundërshtonin, atëherë më në fund kalon te frikësimi edhe vë një kërcënim të rëndë në mbështetje të porosive që po fillonte.

Sepse, që e tha këtë jo për ligjet e lashta, po për ato që po vendoste, dëgjo ç'vjen më pas: «Sepse po ju them, thotë, se, në qoftë se drejtësia juaj nuk e kalon drejtësinë e skribëve dhe të farisenjve, s'keni për të hyrë kurrsesi në mbretërinë e qiejve».

Sepse, po të kërcënonte për ligjet e lashta, si tha «në qoftë se nuk e kalon»? Meqë ata që bënin pikërisht si të lashtët nuk mund t'i kalonin ata për nga drejtësia.

Po ç'lloj tepricë kërkohej? Të mos zemërohesh, të mos shohësh as edhe një grua me epsh.

Për ç'arsye, pra, i quan këto urdhërime «më të vogla», ndonëse ishin kaq të mëdha e të larta? Sepse Ai vetë po i vendoste ato; sepse, ashtu si përuli veten dhe flet shpesh me masë për veten, po ashtu edhe për porositë e veta, duke na mësuar sërish me këtë të jemi të përmbajtur në çdo gjë. Edhe, përveç kësaj, meqë dukej se kishte njëfarë dyshimi për risinë, e mbajti ligjëratën për ca kohë me përmbajtje.

Por, kur dëgjon «më i vogli në mbretërinë e qiejve», mos merr me mend gjë tjetër veç ferrit e mundimeve. Sepse Ai e kishte zakon të nënkuptonte me «mbretëri» jo thjesht gëzimin e saj, po edhe kohën e ngjalljes edhe atë ardhje të tmerrshme. Edhe si mund të ishte e arsyeshme që, ndërsa ai që i thoshte të vëllait «i marrë» edhe shkelte vetëm një urdhërim bie në ferr, prishësi i të gjithave edhe nxitësi i të tjerëve për të njëjtën gjë të ishte brenda mbretërisë? Kjo, pra, nuk është ajo që do të thotë, por se një i tillë do të jetë atëherë më i vogli, domethënë i përjashtuari, i fundit. Edhe ai që është i fundit do të bjerë me siguri atëherë në ferr. Sepse, duke qenë Perëndi, e dinte që më parë shkujdesjen e të shumtëve, e dinte se disa do të mendonin që këto fjalë ishin thjesht të stërmadhuara edhe do të diskutonin për ligjet e do të thoshin: ç'të bëhet, në qoftë se dikush e quan tjetrin të marrë, mos ndëshkohet? Në qoftë se dikush thjesht shikon një grua, mos bëhet kurorëshkelës? Pikërisht për këtë arsye, Ai, duke e shkatërruar që më parë një paturpësi të tillë, ka vënë kërcënimin më të fortë kundër secilit lloj, si kundër atyre që shkelin, ashtu edhe kundër atyre që i shtyjnë të tjerët të bëjnë kështu.

Duke e ditur, pra, kërcënimin e tij ashtu siç e dimë, le të mos shkelim as vetë, as të mos shkurajojmë ata që janë të gatshëm t'i mbajnë këto gjëra.

«Por kushdo që t'i bëjë e t'i mësojë, thotë, do të quhet i madh».

Sepse nuk duhet të jemi të dobishëm vetëm për veten, po edhe për të tjerët; meqë shpërblimi nuk është aq i madh për atë që drejton veten drejt, sa për atë që, bashkë me veten, shton edhe një tjetër. Sepse, ashtu si të mësuarit pa vepër e dënon mësuesin (sepse «ti që mëson tjetrin, thuhet, si nuk e mëson veten?»), po ashtu të vepruarit pa i drejtuar të tjerët na e pakëson shpërblimin. Duhet, pra, të jesh i pari në secilën punë, edhe, pasi të kesh ndrequr më parë veten, të kalosh kështu edhe te kujdesi për të tjerët. Për këtë arsye Ai vetë e ka vënë veprën para mësimit; për të treguar se kështu, mbi çdo gjë tjetër, mund të jesh i zoti të mësosh, kurse në asnjë mënyrë tjetër. Sepse dikujt do t'i thonë: «Mjek, shëro veten tënde». Meqë ai që nuk mund të mësojë veten, e megjithatë përpiqet të ndreqë të tjerët, do të ketë shumë veta që do ta përqeshin. Ose, më mirë të themi, një i tillë s'do të ketë fare fuqi të mësojë, sepse veprat e tij ngrenë zë kundër tij. Por, në qoftë se është i plotë në të dyja anët, «do të quhet i madh në mbretërinë e qiejve».

6. «Sepse po ju them, se, në qoftë se drejtësia juaj nuk e kalon drejtësinë e skribëve dhe të farisenjve, s'keni për të hyrë kurrsesi në mbretërinë e qiejve».

Këtu me «drejtësi» nënkupton tërë virtytin; ashtu si edhe, kur fliste për Jobin, tha: «Ishte njeri i paqortueshëm, i drejtë». Sipas po këtij kuptimi të fjalës, edhe Pavli e quajti «të drejtë» atë njeri për të cilin, siç tha, nuk vihet as edhe ndonjë ligj. «Sepse, thotë, ligji nuk bëhet për njeriun e drejtë». Edhe në shumë vende të tjera mund të gjesh që ky emër përdoret për virtytin në përgjithësi.

Po vër re, të lutem, shtimin e hirit: se Ai i do nxënësit e vet të sapoardhur më të mirë se mësuesit në besëlidhjen e vjetër. Sepse me «skribët dhe farisenjtë» këtu nuk nënkuptoi thjesht të paligjshmit, po ata që bënin mirë. Sepse, po të mos bënin mirë, nuk do të kishte thënë se kanë një drejtësi; as nuk do të kishte krahasuar të paqenën me të vërtetën.

Vër re edhe këtu se si e lëvdon ligjin e vjetër, duke bërë një krahasim mes tij dhe tjetrit; gjë që tregon se ai është i po atij fisi e gjaku. Sepse më shumë e më pak janë brenda po të njëjtit lloj. Ai, e shihni, nuk e qorton ligjin e vjetër, po do që të bëhet më i rreptë. Kurse, po të kishte qenë i keq, nuk do të kishte kërkuar më shumë prej tij; nuk do ta kishte bërë më të përsosur, po do ta kishte hedhur tej.

Po si, mund të thotë dikush, në qoftë se është i tillë, nuk na fut në mbretëri? Nuk i fut tani ata që jetojnë pas ardhjes së Krishtit, të cilët janë të pajisur me më shumë forcë e janë të detyruar të përpiqen për gjëra më të mëdha; kurse, sa u përket bijve që rriti vetë, ata i fut të gjithë pa përjashtim. Po, sepse «shumë, thotë, do të vijnë nga lindja e nga perëndimi, edhe do të ulen në gjirin e Abrahamit, të Isakut e të Jakobit». Edhe Llazari, që mori çmimin e madh, tregohet duke banuar në gjirin e Abrahamit. Edhe të gjithë, sa shkëlqyen me përsosuri në ikonominë e vjetër, shkëlqyen me anë të tij, secili prej tyre. Edhe Krishti vetë, po të kishte pasur diçka të keqe a të huaj për Të, nuk do ta kishte përmbushur tërë atë kur erdhi. Sepse, po ta bënte këtë vetëm për të tërhequr hebrenjtë, e jo për të provuar se ai është farefis me ligjin e ri e ecën bashkë me të, përse nuk përmbushi edhe ligjet e zakonet e johebrenjve, që të tërhiqte edhe johebrenjtë?

Kështu që, nga çdo anë, është e qartë se ai nuk na fut brenda jo nga ndonjë ligësi e vetvetes, po ngaqë tani është koha e urdhërimeve më të larta.

Edhe, në qoftë se është më i papërsosur se i riu, as kjo nuk tregon se është i keq; sepse, sipas kësaj arsyeje, edhe vetë ligji i ri do të gjendet në po të njëjtën gjendje. Sepse me të vërtetë njohuria jonë e tanishme, kur krahasohet me atë që do të vijë, është njëfarë gjëje e pjesshme e e papërsosur, edhe hiqet kur të vijë ajo tjetra. «Sepse, thotë, kur të vijë e përsosura, atëherë ajo që është e pjesshme do të hiqet»: ashtu si i ndodhi ligjit të vjetër nga i riu. E megjithatë, s'duhet ta fajësojmë ligjin e ri për këtë, ndonëse edhe ai i lë vendin, kur të arrijmë në mbretëri; sepse «atëherë, thotë, ajo që është e pjesshme do të hiqet»; e prapëseprapë, me gjithë këtë, ne e quajmë të madh.

Meqë, pra, edhe shpërblimet e tij janë më të mëdha, edhe fuqia që jep Fryma është më e bollshme, me arsye ai kërkon që edhe virtytet tona të jenë më të mëdha. Sepse tani nuk është më «një tokë ku rrjedh qumësht e mjaltë», as një pleqëri e rehatshme, as shumë fëmijë, as grurë e verë, as tufa e kope: por Qielli, edhe të mirat në Qiej, edhe birëria e vëllazëria me të Vetëmlindurin, edhe të marrësh pjesë në trashëgim e të lavdërohesh e të mbretërosh bashkë me Të, edhe ato shpërblime të panumërta. Kurse, sa i përket ndihmës më të bollshme që kemi marrë, dëgjo Pavlin, kur thotë: «Nuk ka, pra, tani asnjë dënim për ata që janë në Krishtin Jisu, që s'ecin sipas mishit, po sipas Frymës; sepse ligji i Frymës së jetës më çliroi nga ligji i mëkatit e i vdekjes».

7. Edhe tani, pasi kërcënoi shkelësit, edhe pasi vuri shpërblime të mëdha për ata që bëjnë të drejtën, edhe pasi tregoi se me drejtësi kërkon prej nesh diçka përtej masave të mëparshme, që nga kjo pikë Ai fillon të vërë ligje, jo thjesht, po duke i krahasuar me rregullat e lashta, me dëshirën për të lënë të kuptohen dy gjëra: së pari, se nuk i bën këto porosi si në grindje me të parat, po përkundrazi në harmoni të plotë me to; së dyti, se ishte e hijshme e fort e përshtatshme që Ai t'u shtonte këto urdhërime të dyta.

Edhe, që kjo të bëhet edhe më e qartë, le t'u vëmë veshin fjalëve të Ligjvënësit. Ç'thotë, pra, Ai vetë?

«Keni dëgjuar se u është thënë të lashtëve: ‹Mos vrit›».

E megjithatë ishte vetë Ai që i dha edhe ato ligje, po këtu i thotë pa i vënë emrin vetes. Sepse, po të kishte thënë nga njëra anë «Keni dëgjuar se unë u thashë të lashtëve», fjala do të ishte pranuar me vështirësi e do t'u kishte zënë udhën të gjithë dëgjuesve. Po të kishte thënë përsëri, nga ana tjetër, «Keni dëgjuar se u është thënë të lashtëve nga Ati im», e pastaj të kishte shtuar «Por unë po ju them», do të dukej sikur po merrte edhe më shumë përsipër.

Prandaj e ka thënë thjesht, duke nxjerrë me këtë vetëm një gjë: provën se kishte ardhur në kohën e duhur duke i thënë këto gjëra. Sepse me fjalët «U është thënë të lashtëve» tregoi sa kohë kishte kaluar që kur e kishin marrë këtë urdhërim. Edhe këtë e bëri për të turpëruar dëgjuesin, që nguronte të kalonte te lloji më i lartë i urdhërimeve të tij; ashtu sikurse një mësues do t'i thoshte një fëmije përtac: «A nuk e di sa kohë ke harxhuar duke mësuar rrokjet?». Këtë, pra, e lë të kuptohet tërthorazi edhe me shprehjen «të lashtëve», edhe kështu, për të ardhmen, i fton drejt rendit më të lartë të mësimeve të tij: sikur të kishte thënë: «Mjaft gjatë po i mësoni këto mësime, edhe që tani e tutje duhet të ecni përpara drejt atyre që janë më të larta se këto».

Edhe është mirë që nuk e prish radhën e urdhërimeve, po fillon më parë me atë që vjen i pari, me të cilin filloi edhe ligji. Po, sepse edhe kjo i shkon atij që tregon harmoninë mes tyre.

«Por unë po ju them se kushdo që zemërohet me të vëllanë pa shkak, do të jetë në rrezik të gjyqit».

A e sheh pushtetin në përsosuri? A e sheh një qëndrim që i ka hije një ligjvënësi? E pra, cili nga profetët foli ndonjëherë kështu? Cili nga njerëzit e drejtë? Cili nga patriarkët? Asnjë; po vetëm «Kështu thotë Zoti». Kurse Biri jo kështu. Sepse ata shpallnin urdhrat e Zotërisë së tyre, kurse Ai të Atit të vet. Edhe, kur them «të Atit të vet», nënkuptoj të tijat. «Sepse të miat, thotë, janë të tuat, edhe të tuat janë të miat». Edhe ata kishin shokë shërbëtorë për të cilët të vinin ligje, kurse Ai shërbëtorët e vet.

Le t'i pyesim tani ata që e hedhin poshtë ligjin: «A është ‹Mos u zemëro› e kundërt me ‹Mos vrit›? Apo mos është njëri urdhërim plotësimi e zhvillimi i tjetrit?». Sigurisht, njëri është përmbushja e tjetrit, edhe është më i madh pikërisht për këtë. Meqë ai që nuk nxitet në zemërim, aq më tepër do të përmbahet nga vrasja; edhe ai që i vë fre mërisë, aq më tepër do t'i mbajë duart për vete. Sepse mëria është rrënja e vrasjes. Edhe e sheh se ai që e pret rrënjën, aq më tepër do t'i heqë degët; ose, më mirë të themi, s'do t'i lërë as të mbijnë fare. Nuk i bëri, pra, këto porosi për të shfuqizuar ligjin, po për ta zbatuar atë më plotësisht. Sepse me ç'qëllim i urdhëroi ligji këto gjëra? A nuk ishte që askush të mos vriste të afërmin e vet? Prej kësaj del se ai që do të ishte kundër ligjit, do të duhej të urdhëronte vrasjen. Sepse të vrasësh ishte e kundërta e të mos vrasësh. Por, në qoftë se Ai nuk lejon dikë as të zemërohet, mendja e ligjit vendoset prej Tij më plotësisht. Sepse ai që përpiqet të shmangë vrasjen nuk do të përmbahet prej saj njësoj si ai që ka flakur tej edhe vetë zemërimin; ky i fundit është më larg krimit.

8. Por, që t'i përgënjeshtrojmë edhe në një mënyrë tjetër, le të sjellim të gjitha pretendimet e tyre. Ç'pohojnë, pra? Ata thonë se Perëndia që bëri botën, që «bën diellin e tij të lindë mbi të këqijtë e mbi të mirët, që dërgon shiun mbi të drejtët e mbi të padrejtët», është në njëfarë mënyre një qenie e keqe. Kurse më të maturit ndër ta, gjoja, ndonëse e mohojnë këtë, prapëseprapë, ndërsa e pohojnë të drejtë, i mohojnë të qenët i mirë. Edhe një tjetër, që as nuk ekziston, as nuk bëri asnjë nga gjërat që janë, ia caktojnë Krishtit për Atë. Edhe thonë se ai që s'është i mirë qëndron te të vetat e ruan atë që ka të vetën; kurse Ai që është i mirë kërkon të tjetrit e dëshiron befas të bëhet Shpëtimtar i atyre që s'i pati krijuar. A i sheh bijtë e djallit, si flasin nga burimi i atit të tyre, duke ia tjetërsuar Perëndisë veprën e krijimit, ndërkohë që Joani thërret: «Erdhi te të vetët», edhe «Bota u bë me anë të tij»?

Më pas, ata kritikojnë ligjin në besëlidhjen e vjetër, që urdhëron të nxjerrësh «sy për sy» edhe «dhëmb për dhëmb»; edhe menjëherë fyejnë e thonë: «E pra, si mund të jetë i mirë ai që flet kështu?».

Ç'themi, pra, si përgjigje për këtë? Se është lloji më i lartë i dashurisë për njeriun. Sepse Ai e bëri këtë ligj jo që ne t'ia nxjerrim sytë njëri-tjetrit, po që frika se mos pësojmë nga të tjerët të na ndalojë të bëjmë ndonjë gjë të tillë ndaj tyre. Ashtu, pra, si i kërcënoi ninivasit me përmbysje, jo që t'i shkatërronte (sepse, po të kishte qenë kjo dëshira e tij, do të duhej të heshtte), po që t'i bënte më të mirë me anë të frikës e kështu të qetësonte zemërimin e vet, po ashtu ka caktuar një ndëshkim edhe për ata që me pahir sulmojnë sytë e të tjerëve, që, në qoftë se parimi i mirë nuk i shtyn të përmbahen nga një mizori e tillë, frika t'i ndalojë të dëmtojnë shikimin e të afërmve.

Edhe, në qoftë se kjo është mizori, atëherë është mizori edhe që vrasësi të frenohet e kurorëshkelësi të ndalohet. Por këto janë fjalët e njerëzve pa mend e të atyre që janë çmendur deri në kulmin e marrëzisë. Sepse unë, aq larg jam nga të thënët se kjo vjen nga mizoria, sa do të thosha se e kundërta e kësaj do të ishte e paligjshme, sipas gjykimit të njerëzve. Edhe, ndërsa ti thua «Ngaqë urdhëroi të nxjerrësh ‹sy për sy›, prandaj është mizor», unë them se, po të mos e kishte dhënë këtë urdhërim, atëherë do të dukej, në gjykimin e shumicës së njerëzve, pikërisht ai që ti thua se është.

Sepse le të supozojmë se ky ligj do të ishte shfuqizuar tërësisht, edhe se askush s'do të kishte frikë nga ndëshkimi që vjen prej tij, po do t'u ishte dhënë leje të gjithë të ligjve të ndiqnin prirjen e vet në gjithë sigurinë, kurorëshkelësve, vrasësve, atyre që bëjnë betime të rreme e atyre që vrasin prindërit; a nuk do të ishin përmbysur të gjitha? A nuk do të ishin mbushur qytetet, sheshet, shtëpitë, deti e toka edhe gjithë bota me ndotje e vrasje të panumërta? Këtë e sheh kushdo. Sepse, në qoftë se, edhe kur ka ligje, frikë e kërcënim, prirjet tona të liga mezi frenohen, po të hiqej edhe kjo siguri, ç'ka për ta ndaluar njeriun të zgjedhë veset? Edhe ç'shkallë e ligësisë s'do të vërsulej atëherë mbi gjithë jetën e njeriut?

Aq më tepër që mizoria nuk qëndron vetëm në lejimin e të ligjve të bëjnë ç'të duan, por po aq edhe në një gjë tjetër: në lënien pas dore e pa kujdes të atij që s'ka bërë asnjë të keqe, po që pa asnjë shkak a arsye po vuan. Sepse më thuaj: po të mblidhte dikush të ligj nga të gjitha anët, t'i armatoste me shpata, t'i urdhëronte të silleshin nëpër gjithë qytetin e të masakronin këdo që u dilte përpara, a do të kishte gjë më të ngjashme me një bishë sesa ai? Edhe ç'të thuash, po të lidhte e po t'i mbyllte një tjetër me rreptësinë më të madhe ata që ai njeri i kishte armatosur, edhe po t'i shkëpuste nga ato duar të paligjshme ata që gati po thereshin, a do të kishte gjë më njerëzore se kjo?

Tani, pra, të bëj thirrje t'i kalosh këto shembuj po ashtu edhe te ligji; sepse Ai që urdhëron të nxjerrësh «sy për sy» ka vënë frikën si njëfarë zinxhiri të fortë mbi shpirtrat e të ligjve, edhe kështu i ngjan atij që i mban vrasësit në burg; kurse ai që s'u cakton atyre asnjë ndëshkim, thuajse i armatos me atë siguri, edhe luan rolin e atij tjetrit, që u vinte shpatat në duar e i lëshonte nëpër gjithë qytetin.

A nuk e sheh se urdhërimet, në vend që të vijnë nga mizoria, vijnë përkundrazi nga mëshira e begatë? Edhe, në qoftë se për shkak të tyre e quan Ligjvënësin të rëndë e të padurueshëm, më thuaj: cili lloj urdhri është më i mundimshëm e më i rëndë, «Mos vrit» apo «Mos u zemëro fare»? Cili shkon më në skaj, ai që kërkon ndëshkim për vrasjen, apo për thjesht zemërimin? Ai që e nënshtron kurorëshkelësin në hakmarrje pas së bërës, apo ai që cakton një ndëshkim qoftë edhe për vetë dëshirën, edhe atë ndëshkim të përjetshëm? A nuk e shihni se si arsyetimi i tyre kthehet drejt të kundërtës? Se si Perëndia i besëlidhjes së vjetër, që ata e quajnë mizor, del i butë e i urtë; kurse Ai i së resë, që ata e pranuan të mirë, del i ashpër e i rëndë, sipas marrëzisë së tyre? Ndërkohë që ne themi se ka vetëm një e të njëjtin Ligjvënës për të dyja besëlidhjet, i cili i shpërndau të gjitha si duhet e ia përshtati ndryshimit të kohërave ndryshimin mes dy sistemeve të ligjit. Prandaj as urdhërimet e para nuk janë mizore, as të dytat të ashpra e të rënda, po të gjitha të një e po të njëjtit kujdes providencial.

Sepse, që Ai vetë dha edhe besëlidhjen e vjetër, dëgjo pohimin e profetit, ose, më mirë të themi (sepse kështu duhet të flasim), të Atij që është edhe njëri edhe tjetri: «Do të bëj një besëlidhje me ju, jo sipas besëlidhjes që bëra me etërit tuaj».

Por, në qoftë se nuk e pranon këtë ai që është i sëmurë me doktrinat manikease, le të dëgjojë Pavlin, që thotë po atë në një vend tjetër: «Sepse Abrahami pati dy bij, njërin nga shërbëtorja, edhe tjetrin nga e lira; edhe këto janë dy besëlidhje». Ashtu, pra, si në atë rast gratë janë të ndryshme e burri i njëjti, kështu edhe këtu besëlidhjet janë dy, Ligjvënësi një.

Edhe, që të ta provoj se ishte prej një e po asaj butësie: në njërën thotë «Sy për sy», po në këtë tjetrën,

«Në qoftë se dikush të bie në faqen tënde të djathtë, ktheji edhe tjetrën».

Sepse, ashtu si në atë rast e frenon atë që bën padrejtësinë me frikën e kësaj vuajtjeje, po ashtu edhe në këtë. «Si kështu, mund të thuhet, kur Ai urdhëron t'i kthesh edhe faqen tjetër?». E ç'ka me këtë? Sepse nuk e urdhëroi këtë për t'i hequr atij frikën, po duke të ngarkuar ty ta lësh të shfryjë krejt. As nuk tha se tjetri mbetet i pandëshkuar, po «mos e ndëshko ti»; duke shtuar në çast edhe frikën e atij që godet, në qoftë se ngul këmbë, edhe duke ngushëlluar atë që goditet.

9. Por këto i thamë, siç mund t'i thoshte dikush kalimthi, për të gjitha urdhërimet. Tani duhet të kalojmë te ajo që kemi përpara e të mbajmë fillin e asaj që u pohua. «Ai që zemërohet me të vëllanë pa shkak do të jetë në rrezik të gjyqit»: kështu flet. Kështu, nuk e hoqi krejt gjënë: së pari, sepse nuk është e mundur, kur je njeri, të çlirohesh nga pasionet; mund të fitojmë vërtet sundimin mbi to, po të jesh krejt pa to është gjë e pamundur.

Së dyti, sepse ky pasion është madje i dobishëm, në qoftë se dimë ta përdorim në kohën e përshtatshme. Shih, fjala vjen, sa e madhe qe e mira që solli ai zemërim i Pavlit, që ndjeu kundër korinthasve, në atë rast të njohur; edhe se, ashtu si i çliroi ata nga një murtajë e rëndë, po me atë mjet fitoi sërish edhe popullin e galatasve, që kishte devijuar; edhe të tjerë veç këtyre. Ç'është, pra, koha e duhur për zemërim? Kur nuk marrim hak për veten, po kur i frenojmë të tjerët në shthurjet e tyre të paligjshme, ose i shtrëngojmë të kthjellohen nga shkujdesja.

Edhe cila është koha e papërshtatshme? Kur e bëjmë këtë duke marrë hak për veten; gjë që edhe Pavli e ndaloi, kur tha: «Mos merrni hak për veten, o të dashur, po i lini vend zemërimit». Ose kur grindemi për pasuri; po, sepse edhe këtë e ka hequr, kur thotë: «Përse s'pranoni më mirë të padrejtësoheni? Përse s'pranoni më mirë të dëmtoheni?». Sepse, ashtu si ky lloji i fundit është i tepërt, po ashtu i pari është i nevojshëm e i dobishëm. Por shumica e njerëzve bëjnë të kundërtën: bëhen si bisha kur dëmtohen vetë, e të plogët e frikacakë kur shohin një përbuzje ndaj tjetrit; të dyja këto janë pikërisht të kundërta me ligjet e Ungjillit.

Të zemërohesh, pra, nuk është shkelje, po të zemërohesh pa kohë. Për këtë arsye edhe profeti tha: «Zemërohuni, po mos mëkatoni».

10. «Edhe kush t'i thotë të vëllait ‹Raka›, do të jetë në rrezik të këshillit».

Me «këshillin» këtu nënkupton gjyqin e hebrenjve; edhe e përmendi këtë tani me qëllim, që të mos dukej se kudo bënte të huajin e risimtarin.

Por kjo fjalë, «Raka», nuk është shprehje e ndonjë paturpësie të madhe, po më tepër e njëfarë përbuzjeje e nënçmimi nga ana e folësit. Sepse, ashtu si ne, kur u japim urdhra a shërbëtorëve, a ndonjë njeriu shumë të ulët, themi: «Ik andej; ti aty, thuaji filanit», po ashtu ata që përdorin gjuhën e sirianëve thonë «Raka», duke e vënë atë fjalë në vend të «ti». Por Perëndia, që e do njeriun, i shkul edhe fajet më të vogla, duke na urdhëruar të sillemi me njëri-tjetrin në mënyrë të hijshme e me nderimin e duhur; edhe këtë, me qëllim që të shkatërrojë me anë të saj edhe më të madhen.

«Po kush t'i thotë ‹O i marrë›, do të jetë në rrezik të zjarrit të ferrit».

Shumëkujt ky urdhërim i është dukur i rëndë e i mundimshëm, sepse për një fjalë të vetme duhet vërtet të paguajmë një ndëshkim kaq të madh. Edhe disa madje thonë se u tha më tepër me stërmadhim. Por unë kam frikë se mos, pasi mashtrojmë veten me fjalë këtu, atje me vepra të pësojmë atë ndëshkim të skajshëm.

Sepse përse, më thuaj, urdhërimi duket tepër i rëndë? A nuk e di se shumica e ndëshkimeve edhe shumica e mëkateve e kanë fillimin nga fjalët? Po, sepse me fjalë bëhen blasfemitë, edhe me fjalë bëhen mohimet, sharjet, qortimet, betimet e rreme, dëshmitë e rreme. Mos e shiko, pra, që është thjesht një fjalë, po heto këtë: mos ka rrezik të madh. A nuk e di se në kohën e armiqësisë, kur mëria ndizet e shpirti flakërohet, edhe gjëja më e vogël duket e madhe, edhe ajo që s'është fort fyese quhet e padurueshme? Edhe shpesh këto gjëra të vogla kanë lindur madje vrasje e kanë përmbysur qytete të tëra. Sepse, ashtu si atje ku ka miqësi edhe gjërat e rënda janë të lehta, po ashtu atje ku fshihet poshtë armiqësia, edhe fërfëllimat më të vogla duken të padurueshme. Edhe, sado thjesht që të thuhet një fjalë, merret me mend se u tha me një kuptim të lig. Edhe si te zjarri: në qoftë se ka vetëm një shkëndijë të vogël, ndonëse ndodhen aty mijëra dërrasa, nuk i kap lehtë; po, në qoftë se flaka është forcuar e ngritur lart, i kap me lehtësi jo vetëm dërrasat, po edhe gurët e çdo lëndë që i bie përpara; edhe me ato gjëra që zakonisht fiket, me po ato ndizet edhe më (sepse disa thonë se në një çast të tillë jo vetëm druri e kërpi e lëndët e tjera që marrin flakë, po edhe uji i hedhur mbi të vetëm ia ndez fuqinë edhe më); kështu është edhe me zemërimin: çdo gjë që të thotë dikush bëhet për një çast ushqim për këtë zjarr të lig. Të gjitha këto lloje ligësish, Krishti, duke i frenuar që më parë, kishte dënuar së pari atë që zemërohet pa shkak me gjyqin (edhe kjo është pikërisht arsyeja pse tha «Ai që zemërohet do të jetë në rrezik të gjyqit»); pastaj atë që thotë «Raka», me këshillin. Por deri këtu këto s'janë gjëra të mëdha; sepse ndëshkimet janë të kësaj bote. Prandaj për atë që thotë «i marrë» ka shtuar zjarrin e ferrit, duke përmendur tani për herë të parë emrin e ferrit. Sepse, pasi kishte folur më parë shumë për mbretërinë, jo para asaj kohe e përmendi këtë; duke lënë të kuptohet se e para vjen nga dashuria e ëmbëlsia e tij ndaj njeriut, kjo e fundit nga shkujdesja jonë.

11. Edhe shih se si ecën dalëngadalë në ndëshkimet e veta, thuajse duke u shfajësuar para teje, edhe duke treguar se dëshira e tij vërtet është të mos kërcënojë asgjë të tillë, po se ne e tërheqim drejt kërcënimeve të tilla. Sepse vër re: «Të porosita, thotë, të mos zemërohesh më kot, sepse je në rrezik të gjyqit. Ti e përçmove urdhërimin e parë: shih ç'lindi zemërimi; të çoi menjëherë te fyerja, sepse e quajte të vëllanë ‹Raka›. Përsëri, të vura një ndëshkim tjetër, ‹këshillin›. Në qoftë se e shpërfill edhe këtë e kalon te ajo që është më e rëndë, s'të vij më me këto ndëshkime të kufizuara, po me ndëshkimin e pavdekshëm të ferrit, që të mos shpërthesh pas kësaj madje deri në vrasje». Sepse s'ka asgjë, asgjë në botë më të padurueshme se paturpësia; ajo ka fuqi shumë të madhe të thumbojë shpirtin e njeriut. Por, kur edhe fjala që thuhet është në vetvete më plaguese se paturpësia, flaka bëhet dyfish më e madhe. Mos e quaj, pra, gjë të lehtë të thërrasësh tjetrin «i marrë». Sepse, kur ke grabitur nga i vëllai atë që na ndan nga kafshët e me anë të së cilës veçanërisht jemi qenie njerëzore, domethënë mendjen e gjykimin, e ke zhveshur nga tërë fisnikëria e tij.

Le të mos i shohim, pra, thjesht fjalët, po, duke i kuptuar vetë gjërat edhe ndjenjën e atij, le të mendojmë sa e madhe është plaga që bën kjo fjalë edhe deri në sa të keqe shkon. Për këtë arsye edhe Pavli i nxori nga mbretëria jo vetëm «kurorëshkelësit» e «të shthururit», po edhe «shpërfolësit». Edhe me shumë të drejtë: sepse njeriu paturp e prish tërë bukurinë e dashurisë, i hedh të afërmit të këqija të panumërta, ngre armiqësi të përhershme, i shqyen gjymtyrët e Krishtit, edhe përzë çdo ditë atë paqe që Perëndia e dëshiron kaq shumë: duke i dhënë djallit shumë terren me sjelljet e veta dëmtuese, edhe duke e bërë atë më të fortë. Prandaj Krishti vetë, duke ia prerë tërkuzët e fuqisë djallit, solli këtë ligj.

Sepse me të vërtetë e vlerëson shumë dashurinë: kjo është, mbi çdo gjë, nëna e çdo të mire, edhe shenja dalluese e nxënësve të tij, edhe lidhja që mban bashkë tërë gjendjen tonë. Me arsye, pra, i heq me shumë zell rrënjët e burimet e asaj urrejtjeje që e prish krejtësisht atë.

Mos mendo, pra, se këto fjalë janë në ndonjë mënyrë të stërmadhuara, po mendo të mirën që bëjnë ato, edhe mrekullohu me butësinë e këtyre ligjeve. Sepse s'ka asgjë për të cilën Perëndia të mundohet aq shumë, sa për këtë: që ne të jemi të bashkuar e të lidhur ngushtë me njëri-tjetrin. Prandaj, si me personin e vet, ashtu edhe me anë të nxënësve, si atyre në Dhiatën e Vjetër, ashtu edhe në të Renë, e vlerëson kaq shumë këtë urdhërim; edhe është hakmarrës e ndëshkues i rreptë i atyre që e përçmojnë këtë detyrë. Sepse me të vërtetë asgjë s'i jep hyrje e rrënjë çdo ligësie aq fuqishëm, sa heqja e dashurisë. Prandaj tha edhe: «Kur të shumohet paudhësia, dashuria e të shumtëve do të ftohet». Kështu Kaini u bë vrasës i të vëllait; kështu Isavi; kështu vëllezërit e Josifit; kështu kanë vërshuar krimet tona të panumërta, kur këputet kjo lidhje. E sheh pse Ai vetë i shkul nga çdo anë, me shumë përpikëri, të gjitha ato gjëra që e dëmtojnë këtë.

12. As nuk ndalet vetëm te ato urdhërime që u përmendën, po shton edhe të tjera veç atyre, e me to tregon sa shumë i vlerëson. Domethënë, pasi kërcënoi me «këshillin», me «gjyqin» edhe me «ferrin», shtoi sërish fjalë të tjera në harmoni me të parat, duke thënë kështu:

«Në qoftë se sjell dhuratën tënde te altari, edhe atje të kujtohet se yt vëlla ka diçka kundër teje, lëre atje dhuratën tënde përpara altarit, edhe shko; më parë pajtohu me tët vëlla, edhe pastaj eja e afro dhuratën tënde».

O mirësi! O dashuri e patejkalueshme për njeriun! Nuk e çmon fare nderimin që i takon vetes së tij, për hir të dashurisë sonë ndaj të afërmit; duke lënë të kuptohet se ato kërcënime të mëparshme nuk i kishte shqiptuar aspak nga ndonjë armiqësi, as nga ndonjë dëshirë për të ndëshkuar, po nga një përzemërsi fort e butë. Sepse ç'mund të jetë më e butë se këto fjalë? «Le të ndërpritet, thotë, shërbesa ime, që dashuria jote të vazhdojë; sepse edhe kjo është fli: të pajtuarit tënd me tët vëlla». Po, për këtë arsye nuk tha «pas blatimit» a «para blatimit», po, ndërsa vetë dhurata ndodhet atje edhe kur flia sapo ka filluar, të dërgon të pajtohesh me tët vëlla; edhe as pasi të heqësh atë që kemi përpara, as para se të paraqesësh dhuratën, po, ndërsa ajo ndodhet në mes, të urdhëron të nxitosh atje.

Me ç'qëllim, pra, urdhëron të veprosh kështu, e përse? Këto dy synime, siç më duket mua, po skicon e po siguron me këtë. Së pari, siç thashë, dëshiron të tregojë se e vlerëson lart dashurinë e e quan flinë më të madhe: edhe se pa të nuk e pranon as atë tjetrën; së dyti, po vë një domosdoshmëri të tillë pajtimi, që nuk lejon asnjë shfajësim. Sepse ai që është urdhëruar të mos blatojë para se të pajtohet, do të nxitojë, në mos për dashurinë ndaj të afërmit, të paktën që kjo dhuratë të mos mbetet e pashenjtëruar, të vrapojë tek ai që u hidhërua e të zhdukë armiqësinë. Për këtë arsye e ka shprehur edhe tërë këtë në mënyrën më domethënëse, që ta trembë e ta zgjojë plotësisht. Kështu, pasi tha «Lëre dhuratën tënde», nuk u ndal këtu, po shtoi «përpara altarit» (duke e bërë sërish të dridhet me anë të vetë vendit); «edhe shko». Edhe nuk tha thjesht «Shko», po shtoi «më parë, edhe pastaj eja e afro dhuratën tënde». Me të gjitha këto e bën të qartë se kjo tryezë nuk i pranon ata që janë në armiqësi me njëri-tjetrin.

Le ta dëgjojnë këtë të nisurit në mistere, sa afrohen në armiqësi; le ta dëgjojnë edhe të panisurit: po, sepse fjala ka njëfarë lidhjeje edhe me ta. Sepse edhe ata afrojnë një dhuratë e një fli: lutjen, dua të them, edhe lëmoshën. Sepse, që edhe kjo është fli, dëgjo ç'thotë profeti: «Fli lëvdimi do të më lavdërojë»; edhe përsëri, «Flijoji Perëndisë fli lëvdimi»; edhe, «Ngritja e duarve të mia është fli mbrëmjeje». Kështu që, në qoftë se është qoftë edhe një lutje, që ti e afron me një gjendje të tillë shpirti, do të ishte më mirë ta lije lutjen tënde, të pajtohesh me tët vëlla, e pastaj të afrosh lutjen tënde.

Sepse për këtë qëllim u bënë të gjitha: për këtë qëllim edhe Perëndia u bë njeri e i rregulloi të gjitha ato vepra, që të na bënte një.

Edhe, ndërsa këtu e dërgon keqbërësin tek ai që pëson, në lutjen e vet e prin atë që pëson te keqbërësi e i pajton. Sepse, ashtu si atje thotë «Faljuni njerëzve fajet e tyre», po ashtu këtu «Në qoftë se ka diçka kundër teje, shko tek ai».

Ose, më mirë të themi, edhe këtu më duket se po e dërgon të dëmtuarin: edhe pikërisht për një arsye të tillë nuk tha «Pajto tët vëlla», po «Pajtohu». Edhe, ndonëse fjala duket sikur i përket sulmuesit, e tëra në të vërtetë i përket atij që është dëmtuar. Kështu: «Në qoftë se pajtohesh me të, thotë Krishti, me anë të dashurisë sate ndaj tij do të më kesh edhe mua të përfalur, edhe do të mund të afrosh flinë tënde me shumë guxim. Por, në qoftë se je ende i mllefosur, mendo se madje unë vetë e urdhëroj lehtë të çmohet pak ajo që është imja, që ju të bëheni miq; edhe le t'i qetësojnë këto mendime zemërimin tënd».

Edhe nuk tha «Kur të kesh pësuar ndonjë nga padrejtësitë më të mëdha, atëherë pajtohu», po «Qoftë edhe ndonjë gjë e vogël ajo që ka kundër teje». Edhe nuk shtoi «me të drejtë a padrejtësisht», po thjesht «Në qoftë se ka diçka kundër teje». Sepse, edhe në qoftë se është me të drejtë, as në atë rast nuk duhet ta zgjatësh armiqësinë; meqë edhe Krishti u zemërua me të drejtë me ne, e prapëseprapë e dha veten të vritej për ne, «duke mos ua zënë për faj ato shkelje».

Për këtë arsye edhe Pavli, kur na nxit në një mënyrë tjetër drejt pajtimit, tha: «Të mos perëndojë dielli mbi zemërimin tuaj». Sepse, ashtu si Krishti me këtë argument të flisë, po ashtu atje Pavli me atë të ditës, na shtyn drejt po asaj pike. Sepse me të vërtetë ka frikë nga nata, se mos e zë të vetmuar atë që u godit e ia bën plagën më të madhe. Sepse, ndërsa ditën ka shumë veta që të shpërqendrojnë e të tërheqin larg, natën, kur je vetëm e po e rrotullon me vete, dallgët fryhen e stuhia bëhet më e madhe. Prandaj Pavli, e shihni, për ta parandaluar këtë, do që ta dorëzojë tek nata tashmë të pajtuar, që djalli të mos ketë më pas rast, nga vetmia e tij, t'ia rindezë furrën e zemërimit e t'ia bëjë më të egër. Kështu edhe Krishti nuk lejon asnjë vonesë, sado të vogël, se mos, pasi të kryhet flia, një i tillë të bëhet më i shkujdesur, duke e shtyrë nga dita në ditë; sepse e di se rasti kërkon trajtim fort të shpejtë. Edhe, ashtu si një mjek i zoti nxjerr në pah jo vetëm parandaluesit e sëmundjeve tona, po edhe ndreqësit e tyre, po ashtu vepron edhe Ai. Kështu, ndalimi për të thënë «i marrë» është parandalues i armiqësisë; kurse urdhri për pajtim është një mjet për të hequr sëmundjet që vijnë pas armiqësisë.

Edhe vër re se si të dyja urdhrat parashtrohen me zell. Sepse, ashtu si në rastin e parë kërcënoi ferrin, po ashtu këtu nuk e pranon dhuratën para pajtimit, duke treguar pakënaqësi të madhe, edhe, me të gjitha këto mënyra, duke shkatërruar edhe rrënjën, edhe frytin.

Edhe së pari thotë «Mos u zemëro»; e pas kësaj «mos shaj». Sepse me të vërtetë të dyja këto shtohen, njëra nga tjetra: nga armiqësia vjen sharja, nga sharja armiqësia. Për këtë arsye, pra, shëron herë rrënjën e herë frytin: duke e penguar vërtet të keqen të mos mbijë kurrë që në fillim; por, në qoftë se rastësisht ka mbirë e ka dhënë frytin e vet më të lig, atëherë me çdo mënyrë e djeg edhe më.

13. Prandaj, e shihni, pasi përmendi së pari gjyqin, pastaj këshillin, pastaj ferrin, edhe pasi foli për flinë e vet, shton sërish tema të tjera, duke folur kështu:

«Merru vesh me kundërshtarin tënd shpejt, sa je në udhë bashkë me të».

Domethënë, që të mos thuash «ç'të bëhet, në qoftë se më dëmtojnë», «ç'të bëhet, në qoftë se më plaçkitin e më tërheqin edhe zvarrë përpara gjykatës?»: edhe këtë rast e shfajësim e ka hequr, sepse na urdhëron të mos jemi në armiqësi as kështu. Pastaj, meqë ky urdhër ishte i madh, e nxjerr këshillën e vet nga gjërat e tashme, që zakonisht i frenojnë njerëzit më të trashë më shumë se e ardhmja. «E pra, ç'thua ti?, thotë. Se kundërshtari yt është më i fortë e të bën padrejtësi? Sigurisht, atëherë do të të bëjë më shumë padrejtësi, në qoftë se nuk merresh vesh me të, po detyrohesh të shkosh në gjyq. Sepse në rastin e parë, duke dhënë ca para, do ta mbash trupin tënd të lirë; por, kur të biesh nën vendimin e gjyqtarit, do të lidhesh edhe do të paguash ndëshkimin më të fundit. Por, në qoftë se e shmang përleshjen atje, do të korrësh dy të mira: së pari, që s'do të të duhet të pësosh asgjë të dhimbshme; e së dyti, që e mira e bërë do të jetë që andej e tutje vepër e jotja, e jo më pasojë e detyrimit nga ana e tij. Por, në qoftë se nuk do të udhëhiqesh nga këto fjalë, nuk e dëmton atë, aq sa veten».

Edhe shih edhe këtu se si e nxit; sepse, pasi tha «Merru vesh me kundërshtarin tënd», shtoi «shpejt»; edhe nuk u mjaftua me kaq, po edhe për këtë shpejtësi kërkoi një shtim tjetër, kur tha «sa je në udhë bashkë me të»; duke e ngutur e nxitur me këtë me shumë zell. Sepse asgjë s'e përmbys jetën tonë aq shumë, sa vonesa e shtyrja në kryerjen e veprave tona të mira. Madje kjo shpesh na ka bërë t'i humbim të gjitha. Prandaj, ashtu si Pavli nga ana e vet thotë «Para se të perëndojë dielli, zhduke armiqësinë», edhe ashtu si Ai vetë kishte thënë më lart «Para se të kryhet blatimi, pajtohu», po ashtu thotë edhe këtu «Shpejt, sa je në udhë bashkë me të», para se të vish te dyert e gjykatës, para se të qëndrosh para gjyqit e të biesh që andej e tutje nën pushtetin e atij që gjykon. Meqë, para se të hysh, i ke të gjitha nën kontrollin tënd; por, në qoftë se e vë këmbën në atë prag, s'do të jesh në gjendje, sado të përpiqesh me zell, t'i rregullosh punët e tua si të duash, meqë ke rënë nën shtrëngimin e një tjetri.

Po ç'do të thotë «të merresh vesh»? Nënkupton ose «prano më mirë të pësosh padrejtësi», ose «mbroje çështjen ashtu, sikur të ishe në vendin e tjetrit»; që të mos e prishësh drejtësinë nga vetëdashuria, po përkundrazi, duke peshuar çështjen e tjetrit si tënden, të kalosh kështu të japësh votën tënde në këtë punë. Edhe, në qoftë se kjo është gjë e madhe, mos u çudit; meqë pikërisht për këtë qëllim i parashtroi tërë ato lumturime të tijat, që, pasi ta zbuste e ta përgatiste më parë shpirtin e dëgjuesit, ta bënte më të gatshëm të pranonte tërë porositë e tij.

Tani, disa thonë se Ai tregon tërthorazi vetë djallin, nën emrin e kundërshtarit; edhe na urdhëron të mos kemi asgjë prej tij (sepse kjo, thonë, do të thotë të «merresh vesh» me të): meqë s'ka mundësi asnjë kompromis pas ikjes sonë prej këndej, as na pret gjë tjetër, veç atij ndëshkimi, prej të cilit s'mund të na çlirojë asnjë lutje. Por mua më duket se Ai flet për gjyqtarët në këtë botë, edhe për udhën drejt gjykatës, edhe për këtë burg.

Sepse, pasi i kishte turpëruar njerëzit me gjëra më të larta e me gjëra të ardhshme, i tremb ata edhe me të tilla që janë në këtë jetë. Këtë e bën edhe Pavli, duke përdorur si të ardhmen, ashtu edhe të tashmen për të bindur dëgjuesin e vet: si atëherë kur, duke e larguar nga ligësia, i tregon atij që anon nga e keqja pushtetarin të armatosur, kur thotë kështu: «Po në bëfsh të keqen, ki frikë; sepse jo më kot e mban shpatën; sepse është shërbëtor i Perëndisë». Edhe përsëri, kur na urdhëron t'i nënshtrohemi atij, nuk parashtron vetëm frikën e Perëndisë, po edhe kërcënimin e palës tjetër dhe kujdesin e saj vigjilent. «Sepse duhet t'i nënshtroheni, jo vetëm nga frika e zemërimit, po edhe për arsye të ndërgjegjes». Sepse më të paarsyeshmit, siç e thashë tashmë, zakonisht ndreqen më shpejt nga këto gjëra, gjëra që duken e janë pranë. Prandaj Krishti përmendi jo vetëm ferrin, po edhe një gjykatë, edhe të tërhequrit zvarrë atje, edhe burgun, edhe tërë vuajtjen e atjeshme; me të gjitha këto mjete duke shkatërruar rrënjët e vrasjes. Sepse ai që as nuk shan, as nuk shkon në gjyq, as nuk e zgjat armiqësinë, si do të bëjë ndonjëherë vrasje? Kështu që edhe prej kësaj është e qartë se në dobinë e të afërmit qëndron dobia jonë. Sepse ai që merret vesh me kundërshtarin e vet, do t'i bëjë dobi shumë më tepër vetes; duke u bërë i lirë, me veprën e vet, nga gjykatat, burgjet edhe mjerimi që është atje.

14. Le t'u bindemi, pra, fjalëve të tij; le të mos i kundërvihemi vetes, as të mos grindemi; sepse së pari, qysh para shpërblimeve të tyre, këto urdhra e kanë kënaqësinë e dobinë brenda vetes. Edhe, në qoftë se shumicës i duken të rënda, edhe mundimi që sjellin i madh, ki në mendje se po e bën për hir të Krishtit, edhe dhimbja do të bëhet e këndshme. Sepse, në qoftë se e mbajmë këtë mënyrë të menduari në çdo kohë, s'do të provojmë asgjë të rëndë, po e madhe do të jetë kënaqësia që do të korrim nga çdo anë; sepse mundi ynë s'do të duket më mund, po sa më shumë të shtohet, aq më i ëmbël e më i këndshëm bëhet.

Kur, pra, zakoni i gjërave të liga edhe dëshira për pasuri vazhdojnë të të magjepsin, lufto kundër tyre me atë mënyrë të menduari që na thotë: «I madh është shpërblimi që do të marrim, që përçmuam kënaqësinë që zgjat vetëm një stinë»; edhe thuaji shpirtit tënd: «A je krejt i dëshpëruar, se po të privoj nga kënaqësia? Jo, merr zemër, sepse po të fut në Qiell. Nuk e bën për hir të njeriut, po të Perëndisë. Ki durim, pra, edhe pak, edhe do të shohësh sa i madh është fitimi. Duro për jetën e tashme, edhe do të marrësh një guxim të patregueshëm». Sepse, po të bisedonim kështu me shpirtin tonë, e të mos merrnim parasysh vetëm atë që është e rëndë te virtyti, po të llogaritnim edhe kurorën që vjen prej tij, shpejt do ta tërhiqnim atë nga çdo ligësi.

Sepse, në qoftë se djalli, duke ofruar kënaqësi për një stinë, po dhimbje përgjithmonë, është prapëseprapë i fortë e mbizotëron, ndërkohë që rasti ynë është pikërisht i kundërti në këto punë, mundi i përkohshëm e kënaqësia e dobia të pavdekshme, ç'shfajësim do të kemi, në qoftë se s'e ndjekim virtytin pas një nxitjeje kaq të madhe? E pra, vetë synimi i mundimeve tona mjafton për t'u vënë përballë të gjithave, edhe bindja jonë e qartë se po e durojmë tërë këtë për hir të Perëndisë. Sepse, në qoftë se ai që e ka mbretin borxhli mendon se ka siguri të mjaftueshme për tërë jetën, mendo sa i madh do të jetë ai që ka bërë Perëndinë hirmadh e të përjetshëm borxhli të vetes, për vepra të mira, si të vogla, ashtu edhe të mëdha. Mos më sill, pra, si arsye mundime e djersë; sepse jo vetëm me shpresën e gjërave që do të vijnë, po edhe në një mënyrë tjetër, Perëndia e ka bërë virtytin të lehtë, duke na ndihmuar kudo edhe duke i vënë dorën punës sonë. Edhe, në qoftë se do të japësh vetëm pak zell, gjithçka tjetër vjen vetë. Sepse për këtë qëllim do që edhe ti të mundohesh pak, që fitorja të jetë edhe e jotja. Edhe, ashtu si një mbret do që biri i vet të jetë vërtet i pranishëm në betejë, do që të hedhë shigjeta e të tregohet, që trofeu të quhet i tiji, ndërkohë që gjithçka e kryen vetë mbreti: po ashtu vepron Perëndia në luftën tonë kundër djallit; kërkon prej teje vetëm një gjë: që të tregosh një urrejtje të sinqertë kundër atij armiku. Edhe, në qoftë se ia jep këtë Atij, Ai vetë e çon në fund tërë luftën. Ndonëse mund të digjesh nga zemërimi, nga dëshira për pasuri, nga çfarëdo pasioni tiranik, në qoftë se të sheh vetëm duke u zhveshur e të përgatitur kundër tij, të vjen shpejt, edhe i bën të gjitha të lehta, edhe të vë mbi flakë, ashtu si i bëri ata djemtë e dikurshëm në furrën e Vavilonit: sepse edhe ata s'morën me vete gjë tjetër, veç vullnetit të tyre të mirë.

Që, pra, edhe ne të shuajmë tërë furrën e kënaqësisë së çrregullt këtu, e kështu t'i shpëtojmë ferrit që është atje, le të jenë këto çdo ditë këshillat, kujdesi edhe ushtrimi ynë, duke tërhequr drejt nesh mirësinë e Perëndisë, si me vendosmërinë tonë të plotë për vepra të mira, ashtu edhe me lutjet tona të shpeshta. Sepse kështu edhe ato gjëra që duken tani të padurueshme, do të bëhen fort të lehta, të lehta e të dashura. Sepse, sa kohë që jemi në pasionet tona, e mendojmë virtytin të ashpër, të vrenjtur e të mundimshëm, kurse vesin të dëshirueshëm e fort të këndshëm; por, në qoftë se do të largoheshim pak nga këto, atëherë edhe vesi do të dukej i neveritshëm e i shëmtuar, edhe virtyti i lehtë, i butë e fort i dëshirueshëm. Edhe këtë mund ta mësosh qartë nga ata që kanë bërë mirë. Dëgjo, fjala vjen, se si Pavli ka turp për ato pasione, madje edhe pas çlirimit të vet prej tyre, kur thotë: «Sepse ç'fryt kishit atëherë nga ato gjëra, për të cilat tani keni turp?». Kurse virtytin, madje edhe pas mundit të vet, e pohon të lehtë, kur e quan mundimshmërinë e vuajtjes sonë të çastit e «të lehtë», edhe kur gëzon në vuajtjet e veta, edhe kur lëvdohet në shtrëngimet e veta, edhe kur krenohet me shenjat me të cilat ishte damkosur për hir të Krishtit.

Që, pra, edhe ne të ngulitemi në këtë zakon, le të rregullohemi çdo ditë sipas asaj që u tha, edhe, «duke harruar ato që janë prapa e duke u prirur drejt atyre që janë përpara, le të nxitojmë drejt çmimit të thirrjes së lartë»: të cilin Perëndia na dhëntë ta arrijmë të gjithë, me hirin dhe dashurinë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti në jetë të jetëve. Amin.