Mateu 5:27-28

Pasi e mbaroi urdhërimin e parë dhe e ngriti deri në majën e vetëmohimit, Krishti, duke ecur me radhë e me rregull, kalon te i dyti dhe i bindet edhe këtu ligjit.

«Megjithatë», mund të thotë dikush, «ky nuk është i dyti, por i treti; sepse as i pari nuk është ‹Mos vrit›, po ‹Zoti Perëndia yt është një Zot i vetëm›».

Prandaj ia vlen të pyesim edhe pse nuk nisi që andej. Përse, pra? Sepse, po të kishte nisur që andej, do t'i duhej ta zgjeronte edhe atë dhe të fuste veten bashkë me Atin. Po ende s'kishte ardhur koha të mësonte diçka të tillë për veten.

Përveç kësaj, për një kohë ai u përmbahej vetëm mësimeve morale, sepse donte t'i bindte dëgjuesit, së pari nëpërmjet tyre e nëpërmjet mrekullive, se ishte Biri i Perëndisë. Po ta kishte thënë menjëherë, para se të fliste a të bënte gjë: «Keni dëgjuar se u është thënë të lashtëve: ‹Unë jam Zoti Perëndia yt, dhe s'ka tjetër veç meje›, por unë po ju them: më adhuroni edhe mua ashtu si Atë», të gjithë do ta kishin marrë për të çmendur. Sepse, në qoftë se, edhe pas mësimeve të tij dhe pas mrekullive kaq të mëdha, kur ende nuk e thoshte këtë haptas, e quanin të pushtuar nga djalli, ç'nuk do të kishin thënë e ç'nuk do të kishin menduar, po të provonte të thoshte diçka të tillë para gjithë këtyre?

Por, duke e mbajtur mësimin për këto çështje deri në kohën e duhur, bënte që mësimi të pranohej nga shumica. Prandaj tani e kaloi shpejt, e kur e pati vërtetuar kudo me mrekullitë e me mësimin e tij të përsosur, e zbuloi më pas edhe me fjalë.

Tani për tani, pra, me shfaqjen e mrekullive dhe me vetë mënyrën si mësonte, e zbulon pak nga pak dhe qetësisht, sa herë i vjen rasti. Sepse, duke vënë ligje të tilla e duke ndrequr ligjet me pushtet, dëgjuesin e vëmendshëm e të zgjuar do ta çonte dalëngadalë drejt fjalës së mësimit të tij. Sepse thuhet: «U mahnitën prej tij, sepse nuk i mësonte si skribët e tyre».

2. Sepse, duke nisur nga ato pasione që i përkasin më së shumti gjithë racës sonë, dua të them nga zemërimi dhe nga dëshira (sepse janë pikërisht këto që na sundojnë më fort përbrenda dhe janë më të natyrshme se të tjerat), ai, me pushtet të madh, ashtu si i ka hije një ligjvënësi, i ndreqi dhe i vuri në rregull me çdo rreptësi. Sepse nuk tha thjesht se dënohet kurorëshkelësi; por atë që bëri me vrasësin, e bën edhe këtu, duke dënuar madje edhe shikimin e ndyrë, që të mësojë ty se ku qëndron ajo që ka më tepër se skribët. Prandaj thotë: «Ai që shikon një grua për ta dëshiruar me epsh, e ka shkelur tashmë kurorën me të»; domethënë ai që ia ka bërë zakon të endet pas formave të ndritshme, të ndjekë tiparet e hijshme, t'ia ngopë shpirtin me pamje dhe t'i ngulë sytë pas fytyrave të bukura. Sepse ai erdhi për të çliruar nga çdo vepër e ligë jo vetëm trupin, po edhe shpirtin, madje shpirtin para trupit. Kështu, meqë në zemër marrim hirin e Frymës, atë e pastron më parë.

«Po si mund të çlirohemi nga dëshira?», mund të thotë dikush. Përgjigjem, së pari: po të donim, edhe kjo do të shuhej e do të rrinte pa vepruar.

Së dyti, ai nuk e heq këtu dëshirën krejtësisht, po atë dëshirë që u lind njerëzve nga shikimi. Sepse ai që endet të sodisë fytyra të bukura, është vetë kryesisht ai që ndez furrën e atij pasioni, e bën rob shpirtin e vet dhe shpejt kalon edhe në vepër.

Kështu e kuptojmë pse nuk tha «kushdo që dëshiron të shkelë kurorën», por «kushdo që shikon për të dëshiruar me epsh». Te zemërimi vuri një dallim, kur tha «pa shkak» dhe «më kot»; po këtu jo, përkundrazi e hoqi dëshirën njëherë e përgjithmonë. E megjithatë të dyja janë të mbjella në ne nga natyra dhe të dyja na janë dhënë për të mirën tonë, si zemërimi ashtu edhe dëshira: i pari, që të ndëshkojmë të ligun dhe të ndreqim ata që ecin pa rregull; e dyta, që të kemi fëmijë dhe që raca jonë të përtërihet me radhë të tilla brezash.

Pse, pra, nuk bëri dallim edhe këtu? Përkundrazi, shumë i madh është dallimi që, po të kesh kujdes, do ta shohësh të përfshirë edhe këtu. Sepse nuk tha thjesht «kushdo që dëshiron», meqë njeriu mund të dëshirojë edhe kur rri ulur në male; po tha «kushdo që shikon për të dëshiruar me epsh», domethënë ai që e mbledh epshin brenda vetes, ai që, kur asgjë nuk e shtrëngon, e fut bishën në mendimet e tij, atëherë kur ato janë të qeta. Sepse kjo nuk vjen më nga natyra, po nga llastimi i vetvetes. Këtë e ndreq që në fillim edhe Shkrimi i lashtë, kur thotë: «Mos e sodit bukurinë që është e tjetrit». Dhe pastaj, që të mos thotë ndokush «po ç'të keqe ka, në qoftë se sodit e nuk zihem rob», ai e dënon vetë shikimin, që të mos biesh ndonjëherë në mëkat duke u mbështetur në atë siguri. «Po ç'të keqe ka», mund të thotë dikush, «në qoftë se shoh dhe dëshiroj vërtet, po s'bëj asgjë të ligë?» Edhe kështu je radhitur bashkë me kurorëshkelësit. Sepse Ligjvënësi e ka shpallur, dhe ti s'duhet të pyesësh më. Sepse, po të shohësh një herë, dy a tri herë, ndoshta do të kesh fuqi të përmbahesh; po të vazhdosh ta bësh vazhdimisht dhe të ndezësh furrën, pa dyshim do të zihesh, sepse gjendja jote nuk është përtej asaj natyre që kanë gjithë njerëzit. Ashtu si ne, pra, kur shohim një fëmijë që mban një thikë, edhe pse s'e shohim të lëndohet, e rrahim dhe s'e lëmë ta mbajë më kurrë; po kështu edhe Perëndia e heq shikimin e ndyrë qysh para veprës, që të mos biesh ndonjëherë edhe në vepër. Sepse ai që e ka ndezur një herë flakën, edhe kur gruan që ka parë nuk e ka më pranë, krijon vetë pareshtur pamje gjërash të turpshme, dhe prej tyre shpesh kalon edhe në vepër. Për këtë arsye Krishti e heq edhe atë përqafim që është vetëm në zemër.

Ç'mund të thonë tani ata që mbajnë në shtëpi ato virgjëresha bashkëbanuese? Sepse, sipas frymës së këtij ligji, do të jenë fajtorë për dhjetë mijë kurorëshkelje, duke i parë çdo ditë me dëshirë. Për këtë arsye edhe i lumi Job e vuri këtë ligj që në fillim, duke ia mbyllur vetes nga çdo anë këtë lloj vështrimi.

Sepse në të vërtetë më e madhe është lufta kur e sheh, po nuk e ke atë që dëshiron; dhe kënaqësia që korrim nga shikimi nuk është aq e madhe sa dëmi që pësojmë duke e rritur këtë dëshirë. Kështu e forcojmë kundërshtarin tonë, i japim më shumë vend djallit dhe nuk jemi më në gjendje ta sprapsim, tani që e kemi futur në thellësi të vetes dhe ia kemi hapur mendjen. Prandaj thotë: «Mos shkel kurorën me sytë e tu, dhe s'do ta shkelësh me mendjen».

Sepse mund të shohësh vërtet edhe ndryshe, ashtu si janë vështrimet e njeriut të dëlirë; prandaj ai nuk e ndaloi fare të parët, po atë të parë që shoqërohet me dëshirë. Po të mos kishte dashur të thoshte këtë, do të kishte thënë thjesht: «Ai që shikon një grua». Po ja që nuk tha kështu, po: «Ai që shikon për të dëshiruar me epsh», «ai që shikon për ta kënaqur shikimin».

Sepse aspak për këtë qëllim të bëri Perëndia sy, që me anë të tyre të fusësh kurorëshkeljen, po që, duke soditur krijesat e tij, të mahnitesh me Mjeshtrin që i krijoi.

Ashtu si mund të zemërohesh kot, po kështu mund të hedhësh sytë kot, domethënë kur i hedh nga epshi. Përkundrazi, po të duash të shohësh e të kënaqesh, shih gruan tënde dhe duaje pareshtur; asnjë ligj s'e ndalon këtë. Po në qoftë se do të endesh pas bukurive që i përkasin një tjetri, dëmton edhe gruan tënde, duke i lënë sytë të bredhin gjetiu, edhe atë që ke parë, duke e prekur në mënyrë të paligjshme. Sepse, ndonëse s'e ke prekur me dorë, e ke përkëdhelur me sy; prandaj edhe kjo quhet kurorëshkelje, dhe, para atij ndëshkimi të madh, tërheq pas vetes edhe një ndëshkim tjetër jo të vogël. Sepse atëherë gjithçka përbrenda tij mbushet me shqetësim e trazirë, i madh është stuhia dhe fort e dhimbshme është vuajtja, dhe as robi, as ai që është në pranga s'mund të jetë më keq se njeriu në një gjendje të tillë mendjeje. Dhe shpesh ajo që ka hedhur shigjetën ka fluturuar tutje, kurse plaga prapë mbetet. Ose më mirë, nuk është ajo që ka hedhur shigjetën, po ti ia dhe vetes plagën vdekjeprurëse, me shikimin tënd të ndyrë. Dhe këtë e them për të shfajësuar gratë e ndershme; sepse, po të stoliset njëra dhe të tërheqë drejt vetes sytë e atyre që i dalin përpara, edhe pa e goditur atë që e takon, e ngarkon veten me ndëshkimin më të rëndë: sepse ajo e përzieu helmin, ajo e gatoi kukutën, ndonëse nuk e ofroi kupën. Ose më mirë, ajo madje e ofroi kupën, ndonëse s'u gjend kush ta pinte.

3. «Pse, pra, nuk u flet edhe atyre?», mund të thotë dikush. Sepse ligjet që ai vë janë kudo të përbashkëta, ndonëse duket sikur u drejtohet vetëm burrave. Sepse, duke i folur kokës, e bën këshillën e tij të përbashkët për gjithë trupin. Sepse gruan e burrin i njeh si një krijesë të vetme dhe askund s'ua ndan llojin.

Po në qoftë se do të dëgjosh edhe qortimin e tij posaçërisht për to, dëgjo Isain, që me shumë fjalë ngrihet kundër tyre e tallet me veshjen, me pamjen, me ecjen, me rrobat që zvarriten, me hapat e tyre të vegjël dhe me qafat e përkulura. Dëgjo bashkë me të edhe të lumin Pavël, që u vë atyre shumë ligje: si për rrobat, ashtu për stolitë e arta, për gërshetimin e flokëve, për jetën plot luks dhe për gjithë të tjerat të tilla, duke e qortuar ashpër këtë gjini. Edhe Krishti, me atë që vjen më pas, e la të kuptohej tërthorazi po këtë; sepse, kur thotë «nxirre dhe preje syrin që të shtie në mëkat», flet sikur tregon zemërimin e tij kundër tyre.

3. Prandaj edhe shton:

«Në qoftë se syri yt i djathtë të shtie në mëkat, nxirre dhe flake larg teje».

Kështu, që të mos thuash «po ç'të bëj në qoftë se ajo është e afërmja ime? ç'të bëj në qoftë se më takon në ndonjë mënyrë tjetër?», prandaj i dha këto porosi; jo se flet për gjymtyrët tona (larg qoftë), sepse askund s'thotë se mishi ynë duhet fajësuar për gjërat, po kudo fajësohet mendja e ligë. Sepse s'është syri ai që sheh, po mendja dhe mendimi. Shpesh, për shembull, kur jemi krejt të kthyer gjetiu, syri ynë s'i sheh ata që janë të pranishëm. Kështu që çështja nuk varet krejtësisht nga veprimi i tij. Përsëri, po të fliste për gjymtyrët e trupit, nuk do ta kishte thënë për një sy, as vetëm për syrin e djathtë, po për të dy. Sepse ai që shtihet në mëkat nga syri i djathtë, fare qartë do të bjerë në po atë të keqe edhe nga i majti. Pse, pra, përmendi syrin e djathtë dhe shtoi dorën? Që të të tregojë se nuk flet për gjymtyrët, po për ata që na janë të afërt. Kështu, thotë: «Në qoftë se e do dikë aq shumë, sa të jetë për ty si syri i djathtë; në qoftë se e çmon aq të dobishëm, sa ta mbash në vend të dorës, dhe ai të dëmton shpirtin, prije edhe atë». Dhe shih theksin; sepse nuk thotë «largohu prej tij», po, për të treguar ndarjen e plotë, «nxirre», thotë, «dhe flake larg teje».

Pastaj, meqë porosia e tij ishte e prerë, tregon edhe fitimin nga të dyja anët, si nga të mirat ashtu nga të këqijat, duke qëndruar në të njëjtin krahasim.

«Sepse është më mirë për ty, thotë, të humbasë njëra nga gjymtyrët e tua, sesa të hidhet gjithë trupi yt në ferr».

Sepse, kur ai as veten s'e shpëton, as nuk lë pa të shkatërruar edhe ty, ç'dashamirësi është që të fundosen të dy, kur, po të ndaheshin, të paktën njëri mund të shpëtonte?

Po atëherë, mund të thotë dikush, pse deshi Pavli të bëhej i mallkuar? Jo me kusht që të mos fitonte asgjë, po me synim shpëtimin e të tjerëve. Këtu, përkundrazi, dëmi u takon të dyve. Prandaj nuk tha vetëm «nxirre», po edhe «flake larg teje»: që të mos e pranosh më kurrë, në qoftë se vazhdon të mbetet siç është. Sepse kështu edhe do ta çlirosh nga një faj më i rëndë, edhe do ta shpëtosh veten nga rrënimi.

Po që ta shohësh edhe më qartë dobinë e këtij ligji, le ta provojmë, po deshët, atë që u tha, në rastin e vetë trupit, si një hamendësim. Dua të them: sikur të të jepej zgjedhja, e ti të duhej ose, duke e mbajtur syrin, të hidheshe në gropë e të humbje, ose, duke e nxjerrë, të ruaje pjesën tjetër të trupit, a nuk do ta pranoje, kuptohet, të dytën? Kjo është e qartë për të gjithë. Sepse kjo s'do të ishte të veproje si dikush që e urren syrin, po si dikush që e do pjesën tjetër të trupit. Po këtë llogari bëje edhe për burrat e për gratë: se, në qoftë se ai që të dëmton me miqësinë e tij mbetet i pashërueshëm, prerja e tij në këtë mënyrë edhe do të çlirojë ty nga çdo dëm, edhe atë vetë do ta shpëtojë nga fajet më të rënda, sepse s'do të japë llogari për shkatërrimin tënd bashkë me veprat e tij të liga.

A e sheh sa plot butësi e përkujdesje është ligji, dhe ajo që të shumtës së njerëzve u duket rreptësi, sa dashuri për njeriun zbulon?

Le t'i dëgjojnë këto ata që nxitojnë nëpër teatro dhe bëhen kurorëshkelës çdo ditë. Sepse, në qoftë se ligji urdhëron të presësh atë, lidhja me të cilin na sjell dëm, ç'shfajësim mund të kenë ata që, duke i rrahur ato vende, tërheqin drejt vetes çdo ditë edhe njerëz që s'i njohin ende, dhe i sigurojnë vetes raste rrënimi pa fund?

Sepse tani e tutje ai jo vetëm na ndalon të shohim me epsh, po, pasi tregoi dëmin që rrjedh prej andej, e shtrëngon ligjin edhe më tej ndërsa vazhdon, kur urdhëron të presësh, të ndash dhe të flakësh diku larg. Dhe gjithë këtë e urdhëron ai që ka thënë fjalë pa fund për dashurinë, që në të dyja mënyrat të mësosh providencën e tij dhe se si nga çdo anë kërkon dobinë tënde.

4. Është thënë: «Kushdo që ta lëshojë gruan e tij, le t'i japë letër ndarjeje». Po unë po ju them: kushdo që ta lëshojë gruan e tij, përveçse për shkak të kurvërisë, e bën atë të shkelë kurorën; dhe kush martohet me gruan e lëshuar, shkel kurorën.

Ai nuk kalon te çështjet që i rrinë përpara, para se t'i ketë sqaruar mirë ato të mëparshmet. Sepse, ja, na tregon edhe një lloj tjetër kurorëshkeljeje. E cili është ky? Ishte bërë një ligj i lashtë, sipas të cilit ai që e urrente gruan, për çfarëdo shkaku, të mos pengohej ta dëbonte dhe të sillte në shtëpi një tjetër në vend të saj. Ligji, megjithatë, nuk e urdhëroi ta bënte thjesht kështu, po pasi t'i jepte gruas letër ndarjeje, që të mos ishte në dorën e saj të kthehej sërish tek ai; kështu që të mbetej të paktën trajta e martesës.

Sepse, po të mos e kishte urdhëruar këtë, po të ishte e lejueshme që së pari ta dëbonte e të merrte një tjetër, e pastaj ta merrte prapë të parën, trazira do të ishte pa dyshim e madhe, sepse gjithë njerëzit do të merrnin pareshtur gratë e njëri-tjetrit; dhe puna që andej do të ishte kurorëshkelje e drejtpërdrejtë. Duke pasur parasysh këtë, ai gjeti, si një lehtësim jo të vogël, letrën e ndarjes.

Por këto u bënë për shkak të një ligësie tjetër, shumë më të madhe; dua të them: po ta kishte bërë të domosdoshme ta mbante në shtëpi edhe atë grua që e urrente, burri, nga urrejtja, do ta kishte vrarë. Sepse e tillë ishte raca e hebrenjve. Sepse ata që nuk kursenin fëmijët, që vrisnin profetët dhe «derdhnin gjak si ujë», aq më shumë s'do t'u tregonin mëshirë grave. Për këtë arsye ai lejoi të keqen më të vogël, që të hiqte të keqen më të madhe. E që ky nuk ishte ligj i parë, dëgjoje kur thotë: «Moisiu i shkroi këto për shkak të ashpërsisë së zemrës suaj», që të mos i vrisnit brenda në shtëpi, po më mirë t'i nxirrnit jashtë. Po meqë ai e kishte hequr çdo zemërim, kur ndaloi jo vetëm vrasjen, po edhe vetë ndjenjën e zemërimit, e fut me lehtësi edhe këtë ligj. Për këtë arsye ai gjithnjë i sjell ndër mend fjalët e mëparshme, që të tregojë se thëniet e tij nuk janë në kundërshtim me to, po në pajtim: se po i forcon, jo po i përmbys; po i përsos, jo po i heq.

Dhe vëre se ai kudo ia drejton fjalën burrit. Kështu thotë: «Ai që lëshon gruan e tij, e bën atë të shkelë kurorën, dhe ai që martohet me një grua të lëshuar, shkel kurorën». Domethënë i pari, ndonëse s'merr grua tjetër, vetëm me atë vepër e ka bërë veten fajtor, sepse e bëri të parën kurorëshkelëse; e i dyti prapë është bërë kurorëshkelës, sepse mori atë që i përket një tjetri. Sepse mos më thuaj: «E dëboi tjetri»; jo, sepse edhe pasi është dëbuar, ajo mbetet gruaja e atij që e përzuri. Pastaj, që të mos e bënte gruan më kokëfortë, duke ia hedhur gjithë fajin atij që e dëboi, ia mbylli asaj edhe dyert e atij që do ta priste më pas; kur thotë: «Ai që martohet me gruan e lëshuar, shkel kurorën»; dhe kështu e bën gruan të dëlirë edhe pa dashur, ia mbyll krejtësisht udhën drejt të gjithëve dhe s'e lë të japë shkas për xhelozi. Sepse ajo, që e ka marrë vesh se patjetër ose duhet ta mbajë burrin që iu caktua në fillim, ose, e dëbuar nga ajo shtëpi, s'do të ketë strehë tjetër, edhe kundër dëshirës u shtrëngua të pajtohej me shokun e jetës.

Dhe në qoftë se ai s'i flet fare asaj për këto, mos u çudit; sepse gruaja është krijesë më e dobët. Për këtë arsye, duke e lënë të shkojë, me kërcënimin kundër burrave e ndreq plotësisht shkujdesjen e saj. Ashtu si dikush që ka një fëmijë plëngprishës, duke e lënë atë, do të qortonte ata që e bëjnë të tillë dhe do t'i ndalonte të shoqërohen a t'i afrohen. E në qoftë se kjo të vjen rëndë, sill ndër mend, të lutem, fjalët e tij të mëparshme, me ç'kushte i kishte lumëruar dëgjuesit e tij; dhe do të shohësh se është fare e mundur dhe e lehtë. Sepse ai që është i butë, paqësjellës, i varfër në frymë dhe i mëshirshëm, si do ta dëbojë gruan e tij? Ai që e ka zakon të pajtojë të tjerët, si do të jetë në grindje me atë që është e vetja?

Dhe jo vetëm kështu, po edhe në një mënyrë tjetër e ka lehtësuar urdhërimin: sepse edhe për të lë një mënyrë lëshimi, kur thotë «përveçse për shkak të kurvërisë»; përndryshe puna do të kthehej sërish te po ajo pikë. Sepse, po ta kishte urdhëruar ta mbante në shtëpi, edhe pse ajo ndyhej me shumë veta, do ta bënte punën të përfundonte prapë në kurorëshkelje.

A e sheh si pajtohen këto thënie me ato që u thanë më parë? Sepse ai që s'i hedh sytë me epsh mbi një grua tjetër, s'do të bëjë kurvëri; dhe, duke mos bërë kurvëri, s'do t'i japë burrit shkak ta dëbojë gruan e tij.

Prandaj, e sheh, pas kësaj ai ngul këmbë pa u kursyer dhe e ngre këtë frikë si një ledh, duke i vënë përpara burrit rrezikun e madh, në qoftë se e dëbon, ngaqë e bën veten përgjegjës për kurorëshkeljen e saj. Kështu, që të mos mendosh, kur të thonë «nxirre syrin», se kjo thuhet edhe për gruan, ai shtoi në kohën e duhur këtë ndreqje, duke dhënë leje ta dëbojë vetëm në një mënyrë, po jo ndryshe.

5. Përsëri, keni dëgjuar se u është thënë të lashtëve: «Mos u beto rrejshëm, po mbaji para Zotit betimet e tua». Po unë po ju them: mos u betoni fare.

Pse shkoi drejt e jo te vjedhja, po te dëshmia e rreme, duke e anashkaluar atë urdhërim? Sepse ai që vjedh, me raste edhe betohet; kurse ai që s'di as të betohet, as të flasë gënjeshtër, aq më pak do të zgjedhë të vjedhë. Kështu, me këtë ai ka rrëzuar edhe mëkatin tjetër: sepse gënjeshtra vjen nga vjedhja.

Po ç'do të thotë «Mbaji para Zotit betimet e tua»? Do të thotë: «të jesh i vërtetë kur betohesh». «Po unë po ju them: mos u betoni fare».

Pastaj, që t'i largojë edhe më nga betimi për Perëndinë, thotë: «As për qiellin, sepse është froni i Perëndisë, as për dheun, sepse është stol i këmbëve të tij, as për Jerusalemin, sepse është qyteti i Mbretit të madh»; përsëri duke folur nga shkrimet profetike dhe duke treguar se nuk është kundër të lashtëve. Kjo, sepse ata e kishin zakon të betoheshin për këto gjëra, dhe ai e përmend këtë zakon aty nga fundi i Ungjillit të tij.

Po vër re, të lutem, mbi ç'bazë i lartëson elementet: jo nga natyra e tyre, po nga lidhja e Perëndisë me to, ashtu siç qe shpallur me përuljen e tij. Sepse, ngaqë tirania e idhujtarisë ishte e madhe, që elementet të mos mendoheshin të denjë për nder për hir të vetes, ai caktoi këtë shkak që përmendëm, i cili sërish do të kalonte te lavdia e Perëndisë. Sepse as tha «sepse qielli është i bukur dhe i madh», as «sepse dheu është i dobishëm», po «sepse i pari është froni i Perëndisë, e tjetri stoli i këmbëve të tij»; nga çdo anë duke i shtyrë drejt Zotit të tyre.

«As për kokën tënde, thotë, sepse nuk mund ta bësh një fije floku të bardhë a të zezë».

Edhe këtu, jo se mrekullohet me njeriun, e ka larguar atë nga betimi për kokën e vet (sepse kështu do të adhurohej vetë njeriu), po duke ia kthyer lavdinë Perëndisë dhe duke treguar se ti nuk je zot as i vetvetes, e prandaj, kuptohet, as i betimeve që bën për kokën tënde. Sepse, në qoftë se askush s'do t'ia jepte fëmijën e vet një tjetri, aq më shumë Perëndia nuk do të ta japë ty veprën e vet. Sepse, ndonëse është koka jote, prapë është prona e një tjetri; dhe, larg se të jesh zot i saj, s'do të jesh në gjendje t'i bësh asaj as gjënë më të vogël. Sepse nuk tha «Nuk mund ta bësh një fije floku të rritet», po «As nuk mund t'ia ndryshosh cilësinë».

«Po ç'të bëj», mund të thotë dikush, «në qoftë se ndokush kërkon një betim dhe më detyron?» Frika e Perëndisë le të jetë më e fuqishme se detyrimi; sepse, po të sjellësh të tilla shfajësime, s'do të mbash asnjë nga gjërat që janë urdhëruar.

Po, sepse së pari për gruan tënde do të thuash: «po sikur të jetë grindavece dhe shpenzuese?»; pastaj për syrin e djathtë: «po sikur ta dua dhe të jem krejt në zjarr?»; e për shikimin e ndyrë: «po ç'të bëj, në qoftë se s'rri dot pa parë?»; e për zemërimin tonë kundër një vëllai: «po sikur të jem gojënxehtë dhe të mos e sundoj dot gjuhën?»; dhe, në përgjithësi, gjithë thëniet e tij mund t'i shkelësh nën këmbë në këtë mënyrë. E megjithatë, për ligjet njerëzore ti s'guxon në asnjë rast të përdorësh këtë justifikim, as të thuash «po sikur të jetë kështu a ashtu?», po, me hir a me pahir, e pranon atë që është shkruar.

Përveç kësaj, ti kurrë s'do të kesh fare ndonjë detyrim për të duruar. Sepse ai që u ka vënë veshin atyre lumturimeve të mëparshme dhe e ka formuar veten të jetë i tillë siç urdhëroi Krishti, s'do të ketë të durojë ndonjë detyrim të tillë nga askush, sepse do të mbahet me nderim e me respekt nga të gjithë.

«Po fjala juaj le të jetë: po, po; jo, jo; sepse ç'është më tepër se kaq, vjen nga i ligu».

Ç'është, pra, ajo që «e tepron mbi po-në dhe jo-në»? Është betimi, jo betimi i rremë. Sepse ky i fundit pranohet nga të gjithë, dhe askujt s'i duhet të mësojë se vjen nga i ligu; dhe s'është një tepri, po një e kundërt; kurse tepri do të thotë diçka më shumë, e shtuar përmbi masë: dhe i tillë është pikërisht betimi.

«Po ç'të themi», thotë dikush, «ishte pra nga i ligu? dhe, në qoftë se ishte nga i ligu, si ishte ligj?» Po këtë të njëjtën gjë do të thuash edhe për gruan: si quhet tani kurorëshkelje ajo që më parë ishte e lejuar?

Ç'mund të përgjigjet dikush për këtë? Se porositë e thëna atëherë kishin parasysh dobësinë e atyre që merrnin ligjet; sepse edhe të adhurohesh me tymin e flijimeve është shumë e padenjë për Perëndinë, ashtu si të belbëzosh është e padenjë për një filozof. Prandaj kjo lloj gjëje u vendos tani të jetë kurorëshkelje, dhe betimi të jetë nga i ligu, tani që parimet e virtytit kanë përparuar. Po, në qoftë se këto do të kishin qenë që në fillim ligje të djallit, s'do të kishin arritur në një mirësi kaq të madhe. Vërtet, po të mos kishin qenë ato pararendëse së pari, këto që kemi tani s'do të ishin pranuar kaq lehtë. Mos e kërko, pra, përsosmërinë e tyre tani, kur u kaloi koha; po atëherë, kur koha i lypte. Ose më mirë, po deshe, edhe tani; po, sepse edhe tani tregohet virtyti i tyre, dhe më së shumti pikërisht për atë arsye për të cilën i qortojmë. Sepse, që tani duken të tilla, kjo është lëvdata më e madhe për to. Sepse, po të mos na kishin rritur mirë e të mos na kishin bërë të gatshëm për të pranuar porositë më të mëdha, s'do të ishin dukur të tilla.

Prandaj, ashtu si gjiri, kur e ka përmbushur gjithë detyrën e vet dhe po e kalon fëmijën në ushqim më burrëror, pas asaj duket i padobishëm, dhe prindërit që më parë e mendonin të nevojshëm për foshnjën, tani e përqeshin me dhjetë mijë tallje (madje shumë veta, që s'mjaftohen me fjalë përqeshjeje, e lyejnë atë edhe me barna të hidhura, që, kur fjalët s'kanë fuqi ta heqin prirjen e pavend të fëmijës ndaj tij, vetë gjërat ta shuajnë mallin e tij), po ashtu edhe Krishti thotë se ato janë nga i ligu, jo për të treguar se ligji i vjetër është nga djalli, po që me përpjekje sa më të madhe t'i largojë ata nga varfëria e tyre e dikurshme. Dhe atyre ua thotë këto; kurse për hebrenjtë, që ishin të pandjeshëm e ngulmonin në po ato udhë, ua ka lyer qytetin gjithandej me tmerrin e robërisë, si me ndonjë barë të hidhur, dhe e ka bërë të paafrueshëm. Po, meqë as kjo s'pati fuqi t'i frenonte, po ata dëshironin ta shihnin sërish, duke vrapuar drejt tij si fëmija drejt gjirit, ua fshehu krejtësisht: e rrënoi dhe largoi prej tij pjesën më të madhe të tyre; ashtu si ndodh me bagëtinë tonë: shumë veta, duke i mbyllur jashtë viçat, me kohë i bëjnë të heqin dorë nga zakoni i tyre i vjetër për qumështin.

Po, në qoftë se ligji i vjetër do t'i kishte përkitur djallit, s'do t'i kishte larguar njerëzit nga idhujtaria, po përkundrazi do t'i kishte tërhequr e do t'i kishte flakur brenda saj; sepse këtë e donte djalli. Po ja që tani shohim efektin e kundërt të prodhuar nga ligji i vjetër. Madje pikërisht kjo gjë, betimi, u urdhërua që në lashtësi për këtë arsye: që të mos betoheshin për idhujt. Sepse «do të betoheni», thotë, «për Perëndinë e vërtetë». S'ishin, pra, dobi të vogla ato që solli ligji, po fort të mëdha. Sepse që ata erdhën te «ushqimi i fortë», kjo qe vepër e kujdesit të tij.

«Ç'të themi, pra», mund të thotë dikush, «a nuk është betimi nga i ligu?» Po, vërtet është krejtësisht nga i ligu; domethënë tani, pas një rregulli kaq të lartë vetëpërmbajtjeje; po atëherë jo kështu.

«Po si», mund të thotë dikush, «mund të bëhet e njëjta gjë një herë e mirë e një herë tjetër jo e mirë?» Jo, unë them krejt të kundërtën: si mund të mos bëhej e mirë dhe jo e mirë, kur gjithçka thërret me zë të lartë se kështu është, artet, frytet e dheut dhe gjithçka tjetër?

Shikoje, për shembull, se si ndodh së pari te vetë lloji ynë. Kështu, të të mbajnë në krahë, në moshën më të hershme të jetës, është mirë, po më pas është e dëmshme; të hash ushqim që është zbutur në gojë, në skenën e parë të jetës sonë, është mirë, po më pas të vjen për të vjellë; të ushqehesh me qumësht dhe t'i sulesh gjirit, është në fillim e dobishme dhe e shëndetshme, po më pas të çon drejt kalbjes e dëmit. A e sheh si të njëjtat veprime, për shkak të kohërave, duken të mira e prapë jo të tilla? Po, edhe të veshësh rrobën e një fëmije është mirë sa je djalosh, po, përkundrazi, kur je bërë burrë, është turp. Do të mësoje edhe rastin e kundërt, se si prapë për fëmijën gjërat e burrit s'i shkojnë? Jepi djaloshit rrobën e një burri, dhe i madh do të jetë gazi; e më i madh rreziku, sepse shpesh do të rrëzohet duke ecur në atë mënyrë. Lëre të merret me punët e shtetit, të tregtojë, të mbjellë e të korrë, dhe prapë i madh do të jetë gazi.

E pse i përmend këto? Kur vetë vrasja, që nga të gjithë pranohet të jetë shpikje e të ligut, vrasja, po them, kur gjeti rastin e vet të përshtatshëm, bëri që Fineesi, i cili e kreu, të nderohej me priftërinë. E që vrasja është vepër e atij që sapo përmenda, dëgjo ç'thotë Krishti: «Ju doni të bëni punët e atit tuaj; ai ishte vrasës që në fillim». Po Fineesi u bë vrasës, dhe «iu numërua», kështu thotë, «për drejtësi»; dhe Abrahami sërish, kur u bë jo vetëm vrasës, po (gjë që ishte shumë më keq) vrasës i fëmijës së vet, fitoi gjithnjë e më shumë miratim. Edhe Pjetri kreu një vrasje të dyfishtë, e megjithatë ajo që bëri ishte nga Fryma.

Le të mos shqyrtojmë, pra, thjesht veprat, po edhe kohën, edhe shkaqet, edhe qëllimin, edhe ndryshimin midis personave, edhe gjithçka tjetër që mund t'i shoqërojë; këto le t'i hetojmë me çdo përpikëri, sepse ndryshe s'arrihet te e vërteta.

Dhe le të jemi të kujdesshëm, në qoftë se duam të arrijmë mbretërinë, të tregojmë diçka më tepër se urdhërimet e vjetra, sepse ndryshe s'mund t'i kapim gjërat e Qiellit. Sepse, po të arrijmë vetëm te po ajo masë, ajo e të lashtëve, do të mbetemi jashtë atij pragu; sepse «po të mos jetë drejtësia juaj më e madhe se ajo e skribëve dhe e farisenjve, s'do të hyni në mbretërinë e qiejve».

6. E megjithatë, ndonëse është vënë një kërcënim kaq i rëndë, ka disa që, larg se ta kalojnë këtë drejtësi, madje s'e arrijnë fare; larg se t'u shmangen betimeve, madje betohen rrejshëm; larg se t'i shmangen një vështrimi të ndyrë, madje bien në vetë veprën e ligësisë. Dhe gjithë të tjerat që janë të ndaluara, guxojnë t'i bëjnë, sikur t'u kishte ngrirë ndjenja: duke pritur vetëm një gjë, ditën e ndëshkimit dhe kohën kur do të paguajnë dënimin më të rëndë për keqbërjet e tyre. Dhe kjo është pjesa vetëm e atyre që e kanë mbaruar jetën në ligësi. Sepse këta kanë arsye të dëshpërohen dhe që andej të mos presin gjë tjetër veç ndëshkimit; kurse ata që janë ende këtu, mund të kenë fuqi edhe ta rifillojnë luftën, edhe të ngadhënjejnë e të kurorëzohen me lehtësi.

Mos u dëshpëro, pra, o njeri, as mos e lër zellin tënd fisnik; sepse në të vërtetë s'janë të rënda gjërat që urdhërohen. Ç'mundim është, të lutem, t'i shmangesh një betimi? A të kushton ndonjë të holla? A është djersë e mundim? Mjafton vetëm të kesh dashur, dhe e gjitha është bërë.

Po në qoftë se më sjell si arsye zakonin tënd, pikërisht për këtë arsye po të them, mbi të gjitha, se të bësh mirë është e lehtë. Sepse, po ta kthesh veten te një zakon tjetër, do t'i kishe arritur të gjitha.

Mendo, për shembull, se si te grekët, në shumë raste, njerëz belbacukë e kanë shëruar krejtësisht, me shumë stërvitje, gjuhën e tyre që pengohej; kurse të tjerë, që e kishin zakon të mblidhnin supet në mënyrë të pahijshme e t'i lëviznin pareshtur, duke vënë një shpatë sipër tyre, e hoqën këtë ves.

Sepse, meqë nuk bindeni nga Shkrimet, jam i shtrënguar t'ju turpëroj me ata që janë jashtë. Këtë e bëri Perëndia edhe me hebrenjtë, kur tha: «Dilni në ishujt e Kitimit dhe dërgoni te Kedari, dhe shihni në qoftë se kombet do t'i ndërrojnë perënditë e tyre; të cilat prapë nuk janë perëndi». Dhe te kafshët gjithashtu na dërgon shpesh, kur thotë kështu: «Shko te milingona, o përtac, dhe merr shembull nga udhët e saj»; dhe: «dil te bleta».

Prandaj po jua them edhe unë tani këtë: shikoni filozofët e grekëve, dhe atëherë do ta dini se ç'ndëshkim të madh meritojmë ne që s'u bindemi ligjeve të Perëndisë: sepse ata, për hijeshi para njerëzve, kanë marrë mundim të tepërt, ndërsa ju nuk tregoni po atë kujdes, jo, as për gjërat e Qiellit.

Po në qoftë se përgjigjesh: «Zakoni ka një fuqi të mahnitshme për të mashtruar edhe ata që janë fort të vendosur», edhe këtë e pranoj; megjithatë, ka një gjë tjetër që e them bashkë me këtë: se, ashtu si është i fuqishëm për të mashtruar, po aq është edhe i lehtë për t'u ndrequr. Sepse, po të vendosësh mbi vete në shtëpi shumë veta që të vëzhgojnë, si shërbëtorin tënd, gruan tënde, mikun tënd, do të shkëputesh lehtë nga zakonet e këqija, sepse do të jesh i shtrënguar fort e i mbajtur nën dorë nga të gjithë. Po t'ia dalësh ta bësh këtë qoftë edhe për dhjetë ditë, s'do të kesh më nevojë për kohë tjetër pas asaj, po e gjitha do të jetë e siguruar për ty, e rrënjosur sërish në qëndrueshmërinë e zakonit më të mirë.

Kur, pra, po nis ta ndreqësh këtë, edhe sikur ta shkelësh ligjin tënd një herë të parë, një të dytë, një të tretë, një të njëzetë, mos u dëshpëro, po ngrihu përsëri dhe rimerr po atë kujdes, dhe pa dyshim do të ngadhënjesh.

Sepse betimi i rremë s'është kurrsesi një e keqe e vogël. Në qoftë se të betohesh është nga i ligu, sa i madh është ndëshkimi që do të sjellë betimi i rremë! A e lëvduat atë që u tha? Jo, unë s'dua duartrokitje, as zhurmë, as potere. Vetëm një gjë dua: që, duke dëgjuar në heshtje e me mend, të bëni atë që thuhet. Kjo është duartrokitja, kjo është lëvdata për mua. Po në qoftë se e lëvdon atë që them, e nuk bën atë që duartrokit, më i madh është ndëshkimi, më i rëndë faji: e për ne është turp e tallje. Sepse gjërat që janë këtu s'janë shfaqje teatri; as rrini tani e sodisni aktorë, që vetëm të duartrokisni. Ky vend është shkollë shpirtërore. Prandaj vetëm një gjë synohet: të kryejmë siç duhet gjërat që u thanë dhe të tregojmë bindjen tonë me vepra. Sepse vetëm atëherë do t'i kemi arritur të gjitha. Ndërsa siç janë punët, po të them të vërtetën, jemi dorëzuar krejt në dëshpërim. Sepse nuk kam pushuar së dhëni këto këshilla, as atyre që i takoj veç e veç, as kur flas me ju të gjithëve bashkë. E megjithatë s'shoh asnjë dobi të fituar, po ju ende rrini kapur pas atyre fillimeve të papjekura, gjë që mjafton ta mbushë mësuesin me lodhje.

Shih, për shembull, vetë Pavlin, që mezi e duronte, ngaqë nxënësit e tij po vonoheshin gjatë te mësimet e para: «Sepse, ndonëse për nga koha», thotë, «duhej të ishit mësues, keni nevojë të mësoni prapë cilat janë parimet e para të fjalëve të Perëndisë».

Prandaj edhe ne vajtojmë e qajmë. Dhe, në qoftë se ju shoh të ngulmoni, do t'ju ndaloj në të ardhmen të shkelni në këtë prag të shenjtë e të merrni pjesë në misteret e pavdekshme; ashtu si u bëjmë kurvarëve e kurorëshkelësve dhe atyre që janë të ngarkuar me vrasje. Po, sepse është më mirë t'i bëjmë lutjet tona të zakonshme me dy a tre veta që i mbajnë ligjet e Perëndisë, sesa të mbledhim tok një turmë shkelësish dhe prishësish të të tjerëve.

Le të mos ketë këtu ndonjë të pasur, ndonjë të fuqishëm, që fryhet kundër meje dhe ngre vetullat; të gjitha këto për mua janë përrallë, hije, ëndërr. Sepse asnjë nga ata që janë të pasur tani s'do të ngrihet për mua atje, kur të thirrem të jap llogari e të akuzohem, si dikush që nuk i mbrojti deri në fund ligjet e Perëndisë me gjithë zellin e duhur. Sepse pikërisht kjo e rrënoi edhe atë plak të admirueshëm, ndonëse në jetën e vet s'jepte shkas për qortim; e megjithatë, ngaqë e la pas dore shkeljen nën këmbë të ligjeve të Perëndisë, u ndëshkua bashkë me fëmijët e tij dhe pagoi atë dënim të rëndë. E në qoftë se, atje ku pushteti i pakufishëm i natyrës ishte kaq i madh, ai që s'i trajtoi fëmijët e vet me rreptësinë e duhur pësoi një ndëshkim kaq të rëndë, ç'falje do të kemi ne, që jemi të çliruar nga ai sundim, e prapë prishim gjithçka me lajka?

Prandaj, që të mos shkatërroni edhe ne edhe vetveten bashkë me ne, binduni, ju lutem; vini shumë veta që t'ju ruajnë e t'ju kërkojnë llogari, dhe kështu çlirohuni nga zakoni i betimeve; që, duke ecur me rregull që andej, të arrini me çdo lehtësi te çdo virtyt tjetër dhe të gëzoni të mirat që do të vijnë; të cilat Perëndia dhëntë t'i fitojmë të gjithë, me hirin dhe me dashurinë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.