Mateu 7:1

Ç'të themi, pra? A nuk duhet t'i qortojmë ata që mëkatojnë? Sepse edhe Pavli thotë po këtë, ose më mirë, edhe atje është Krishti që flet me anë të Pavlit dhe thotë: «Përse e gjykon vëllanë tënd? Edhe ti, përse e përbuz vëllanë tënd?», si dhe: «Kush je ti që gjykon shërbëtorin e tjetrit?» Dhe përsëri: «Prandaj mos gjykoni asgjë para kohe, derisa të vijë Zoti.»

Po atëherë, si thotë ai diku tjetër: «Qorto, ndreq, nxit» dhe «Ata që mëkatojnë qortoji përpara të gjithëve»? Edhe Krishti i thotë Pjetrit: «Shko dhe qortoje për fajin e tij mes teje dhe atij vetëm»; dhe po të mos dojë të të dëgjojë, merr edhe një tjetër me vete; dhe po të mos bindet as kështu, thuaja edhe Kishës. Dhe si na ka vënë ai mbi ne kaq shumë njerëz për të qortuar, e jo vetëm për të qortuar, por edhe për të ndëshkuar? Sepse atë që nuk i dëgjon asnjë prej këtyre, ai ka urdhëruar që të jetë «si johebre e si tagrambledhës». Edhe si u dha ai atyre çelësat? Sepse, po të mos gjykojnë, do të mbeten pa pushtet në çdo gjë, dhe më kot e kanë marrë fuqinë për të lidhur dhe për të zgjidhur.

Për më tepër, po të vlente kjo, gjithçka do të shkonte njësoj drejt shkatërrimit, qoftë në kisha, qoftë në shtete, qoftë në shtëpi. Sepse, po të mos e gjykojë i zoti shërbëtorin, e zonja shërbëtoren, i ati birin, dhe miqtë njëri-tjetrin, do të shtohet çdo ligësi. Po ç'them për miqtë? Po të mos i gjykojmë armiqtë tanë, kurrë s'do të mund t'i japim fund armiqësisë sonë, por gjithçka do të përmbyset.

Atëherë, çfarë do të thotë kjo fjalë? Le të vëmë veshin me kujdes, që barnat e shpëtimit dhe ligjet e paqes të mos i quajë ndokush ligje përmbysjeje e trazire. Së pari, pra, edhe me atë që vjen më pas, ai u tregoi atyre që kanë mendje shkëlqimin e këtij ligji, kur tha: «Përse shikon lëmishten që është në syrin e vëllait tënd, kurse traun që është në syrin tënd nuk e vë re?»

Po nëse shumicës prej atyre që s'janë fort të vëmendshëm u duket ende e paqartë, do të përpiqem ta shpjegoj që në fillim. Këtu, pra, të paktën ashtu si më duket mua, ai nuk na urdhëron thjesht që të mos gjykojmë asnjë prej mëkateve të njerëzve, as nuk e ndalon thjesht një gjë të tillë, por ua thotë atyre që janë plot me të këqija të panumërta dhe që i shkelin të tjerët për gjëra të vogla. Dhe mendoj se këtu bëhet fjalë edhe për disa hebrenj, sepse, ndërsa i akuzonin me ashpërsi të afërmit e tyre për faje të vogla, të tilla që s'kishin fare peshë, ata vetë, pa e ndier, bënin mëkate për vdekje. Me këtë i qortonte edhe nga fundi, kur tha: «Lidhni barrë të rënda e të papërballueshme, por nuk doni t'i lëvizni as me gishtin tuaj», dhe «paguani të dhjetën e mëndrës e të koprës, kurse i keni lënë mënjanë gjërat më të rënda të ligjit: gjykimin, mëshirën dhe besimin.»

Atëherë, mendoj se edhe këta përfshihen në qortimin e tij, se ai po i paralajmëron që më parë për ato gjëra, në lidhje me të cilat do t'i akuzonin më vonë nxënësit e tij. Sepse, ndonëse nxënësit e tij nuk kishin bërë asnjë mëkat të tillë, prapëseprapë disave u dukeshin si faje: për shembull, mosmbajtja e së shtunës, të ngrënët me duar të palara, të ulurit në tryezë me tagrambledhësit. Për këto ai flet edhe diku tjetër, kur thotë: «Ju që kulloni mushkonjën, kurse gëlltitni devenë.» Megjithatë, ai po vë njëkohësisht edhe një ligj të përgjithshëm për këto çështje.

Edhe korintasve Pavli nuk u urdhëroi që të mos gjykonin fare, por që të mos gjykonin të parët e tyre e mbi baza që s'pranohen, jo që të hiqnin dorë krejtësisht nga ndreqja e atyre që mëkatojnë. As Krishti nuk i qortonte atëherë të gjithë pa dallim, por qortimi i tij u drejtohej nxënësve që silleshin kështu me mësuesit e tyre, si dhe atyre që, të ngarkuar me mëkate të panumërta, u nxjerrin një zë të keq të pafajshmëve.

Kjo, pra, është ajo gjë që Krishti la të kuptohet edhe këtu; jo vetëm e la të kuptohet, por e mbrojti edhe me një frikë të madhe, me një ndëshkim nga i cili s'të shpëtojnë dot as lutjet.

2. «Sepse me atë gjykim që gjykoni», thotë ai, «do të gjykoheni.»

Domethënë: «Nuk është tjetri», thotë Krishti, «që dënon ti, por vetveten, dhe po e bën fronin e gjyqit të tmerrshëm për vete, e llogarinë të rreptë.» Ashtu si te falja e mëkateve tona fillimet nisin nga ne, po ashtu edhe në këtë gjykim, jemi ne vetë ata që caktojmë masën e dënimit tonë. E shihni, s'duhet t'i shajmë e as t'i shkelim, por t'i këshillojmë; jo t'i fyejmë, por t'u japim mend; jo t'u sulemi me kryelartësi, por t'i ndreqim me butësi. Sepse jo atë, por vetveten po e dorëzon në ndëshkimin më të ashpër, ngaqë s'e kursen atë, kur mund të jetë e nevojshme të shqiptosh vendim për fajet e tij.

A e sheh se sa të lehta janë të dyja këto porosi dhe sa bekime të mëdha sjellin për ata që binden, ashtu siç sjellin, nga ana tjetër, të këqija për ata që s'ua vënë veshin? Sepse ai që e fal të afërmin, i pari nga të dy e ka çliruar veten prej ankesave, dhe këtë pa asnjë mund; ndërsa ai që i heton fajet e të tjerëve me butësi e me zemërgjerësi, e madhe është falja që ai i ka vënë mënjanë që më parë për veten me anë të gjykimit të tij.

«Po atëherë», thoni ju, «po të bëjë dikush kurvëri, a nuk kam të drejtë të them se kurvëria është gjë e keqe, as të ndreq aspak atë që shthuret?» Jo, ndreqe, por jo si armik, as si kundërshtar që kërkon ndëshkim, por si mjek që jep ilaçe. Sepse Krishti nuk tha: «Mos e ndal atë që mëkaton», por: «Mos gjyko»; domethënë: mos u bëj i ashpër kur shqipton vendimin.

Për më tepër, kjo nuk thuhet për gjëra të mëdha (siç e vura re më parë), as për gjëra të ndaluara, por për ato që as që quhen faje. Prandaj tha edhe:

«Përse shikon lëmishten që është në syrin e vëllait tënd?»

Po, sepse shumë veta e bëjnë tani këtë: po të shohin qoftë edhe një murg me një rrobë të tepërt, ia nxjerrin përpara ligjin e Zotit tonë, ndërkohë që vetë grabisin pa fund dhe mashtrojnë njerëzit çdo ditë. Po ta shohin se ha pak më shumë ushqim, bëhen akuzues të ashpër, ndërsa vetë pinë çdo ditë pa masë dhe teprojnë; dhe s'e dinë se, veç mëkateve të veta, kështu mbledhin për vete një flakë më të madhe dhe e lënë veten pa asnjë shfajësim. Sepse pikërisht për këtë, që veprat e tua duhen hetuar me rreptësi, ti vetë e bëre të parin ligjin, duke dënuar kështu ato të të afërmit tënd. Mos e quaj, pra, gjë të rëndë, po të duhet edhe ti vetë t'i nënshtrohesh të njëjtit lloj gjyqi.

«O hipokrit, nxirr më parë traun nga syri yt.»

Këtu ai do të tregojë zemërimin e madh që ka kundër atyre që bëjnë të tilla gjëra. Sepse, kudo që do të tregojë se mëkati është i madh dhe se ndëshkimi e zemërimi që e presin janë të rënda, ai nis me një qortim. Ashtu siç i tha, me pakënaqësi të thellë, atij që kërkonte njëqind denarët: «O shërbëtor i lig, unë ta fala gjithë atë borxh», po ashtu edhe këtu: «O hipokrit.» Sepse një gjykim i tillë nuk vjen nga një kujdes që mbron, por nga keqdashja ndaj njeriut; dhe, ndërsa njeriu nxjerr përpara një maskë dashamirësie, ai po bën një vepër ligësie të skajshme, duke ngjitur mbi të afërmit e tij qortime e akuza pa asnjë bazë, dhe duke rrëmbyer vendin e mësuesit, kur s'është i denjë të jetë as edhe nxënës. Për këtë arsye e quajti «hipokrit». Sepse ti, që në veprat e të tjerëve je aq i ashpër sa të shohësh edhe gjërat e vogla, si u bëre kaq i shkujdesur për të tuat, sa i kalon shpejt e shpejt edhe gjërat e mëdha?

«Nxirr më parë traun nga syri yt.»

A e sheh se ai nuk e ndalon gjykimin, por urdhëron që më parë të nxjerrësh traun nga syri yt, e pastaj të ndreqësh veprat e të tjerëve? Sepse vërtet secili i njeh më mirë punët e veta sesa ato të të tjerëve, dhe e sheh më parë gjënë e madhe sesa të voglën, dhe e do veten më shumë se të afërmin. Prandaj, po ta bësh këtë nga një kujdes rojtari, të them që të kujdesesh më parë për veten, tek e cila mëkati është edhe më i sigurt, edhe më i madh. Por, po të mos e vësh veten re, është krejt e qartë se ti nuk e gjykon vëllanë nga kujdesi për të, por nga urrejtja dhe nga dëshira për ta zbuluar. Sepse, edhe në qoftë se duhet gjykuar, le ta gjykojë dikush që nuk bën një mëkat të tillë, jo ti.

Kështu, meqë kishte sjellë mësime të mëdha e të larta për vetëmohimin, që të mos thoshte ndokush se është e lehtë ta zbatosh këtë me fjalë, ai, duke dashur të tregojë sigurinë e tij të plotë, dhe se s'mund t'i vihej faj për asnjë prej gjërave që u përmendën, por i kishte përmbushur të gjitha si duhej, e tha këtë shëmbëlltyrë. E këtë edhe sepse do të gjykonte më vonë vetë, kur tha: «Mjerë ju, skribë e farisenj, hipokritë.» E megjithatë atij s'mund t'i vihej faj për ato që u thanë; sepse as nxori ndonjë lëmishtë, as kishte ndonjë tra në sytë e tij, por, i pastër nga të gjitha këto, i ndreqte kështu fajet e të gjithëve. «Sepse aspak nuk ka hije», thotë ai, «të gjykosh të tjerët, kur je fajtor për të njëjtat gjëra.» E përse të çuditesh që ai e vendos këtë ligj, kur e dinte këtë edhe vetë kusari mbi kryq, kur i tha kusarit tjetër: «A s'ke frikë nga Perëndia, kur jemi në të njëjtin dënim?», duke shprehur po atë mendim që kishte Krishti?

Por ti, jo vetëm që s'e nxjerr traun tënd, por as që e sheh fare, kurse lëmishten e tjetrit jo vetëm e sheh, por edhe e gjykon dhe përpiqesh ta nxjerrësh; ashtu si dikush që e ka zënë hidropizia e rëndë, ose ndonjë sëmundje tjetër e pashërueshme, e le pas dore këtë dhe i gjen të meta një tjetri që s'i kushton kujdes një ënjtjeje të vogël. Dhe, në qoftë se është e keqe të mos i shohësh mëkatet e tua, është e keqe dyfish e trefish të rrish e të gjykosh të tjerët, ndërkohë që vetë njerëzit, thua se s'ndiejnë më asgjë, mbartin trarë në sytë e tyre; sepse asnjë tra s'është aq i rëndë sa mëkati.

Porosia e tij, pra, me këto fjalë është kjo: ai që është fajtor për vepra të pafund të liga, të mos bëhet gjykatës i ashpër i fajeve të të tjerëve, aq më tepër kur këto janë të parëndësishme. Ai nuk e përmbys qortimin, as ndreqjen, por i ndalon njerëzit që t'i lënë pas dore fajet e veta dhe të ngazëllehen mbi ato të të tjerëve.

Sepse vërtet kjo ishte një shkak që i çonte njerëzit drejt një vesi të madh, duke sjellë një ligësi të dyfishtë. Sepse ai që e kishte zakon të mos e vinte re fajet e veta, sado të mëdha, dhe të gërmonte me ashpërsi në ato të të tjerëve, sado të vogla e pa asnjë peshë, po e prishte veten në dy mënyra: së pari, duke i marrë lehtë fajet e veta; e pastaj, duke ngjallur armiqësi e grindje me të gjithë njerëzit, dhe duke e stërvitur veten çdo ditë drejt një egërsie të skajshme e mungese ndjenje për të tjerët.

3. Pasi i largoi, pra, të gjitha këto me këtë ligj të tijin të shkëlqyer, ai shtoi edhe një porosi tjetër, duke thënë:

«Mos ua jepni qenve atë që është e shenjtë, as mos i hidhni margaritarët tuaj para derrave.»

«Po më tej», do të thotë dikush, «ai urdhëroi: ‹Atë që dëgjuat në vesh, predikojeni mbi çati.›» Por kjo nuk e kundërshton aspak të parën. Sepse as atje ai nuk urdhëroi thjesht t'u thuhet të gjithë njerëzve, por atyre që u takonte t'u thuhej, atyre u tha të flitej haptas. Dhe me «qentë» këtu ai përshkroi në mënyrë të figurshme ata që jetojnë në një paudhësi të pashërueshme dhe që s'japin asnjë shpresë ndryshimi për mirë; kurse me «derrat», ata që qëndrojnë përherë në një jetë të shthurur, të cilët të gjithë i ka shpallur të padenjë për të dëgjuar të tilla gjëra. Edhe Pavli, mund të vihet re, e pohoi këtë kur tha: «Njeriu natyror nuk i pranon gjërat e Frymës, sepse për të janë marrëzi.» Edhe në shumë vende të tjera ai thotë se prishja e jetës është shkaku pse njerëzit s'i pranojnë mësimet më të përsosura. Prandaj urdhëron të mos u hapen dyert, sepse vërtet ata bëhen edhe më të pafytyrë pasi mësojnë. Sepse, ashtu si te njerëzit me zemër të mirë e të zgjuar gjërat duken të nderuara kur zbulohen, po ashtu te të pandjeshmit ato duken më të nderuara kur mbeten të panjohura. «Meqë, pra, nga natyra e tyre s'janë në gjendje t'i mësojnë, le të mbetet e fshehur gjëja», thotë ai, «që të paktën nga padija t'i nderojnë. Sepse as derri s'e di fare se ç'është një margaritar. Prandaj, meqë s'e di, as le ta shohë, që të mos e shkelë nën këmbë atë që s'e njeh.»

Sepse s'del asgjë veç një dëmi më të madh për ata që janë kështu, kur dëgjojnë; sepse edhe gjërat e shenjta përdhosen prej tyre, që s'e dinë se ç'janë ato, edhe ata vetë ngrihen më lart e armatosen kundër nesh. Sepse pikërisht këtë do të thotë: «që të mos i shkelin nën këmbë dhe të mos kthehen e t'ju shqyejnë.»

«Po», thotë dikush, «ato gjëra duhet të jenë aq të forta sa të mbeten po aq të papushtueshme edhe pasi t'i kenë mësuar njerëzit, dhe të mos u japin të tjerëve raste kundër nesh.» Por s'janë gjërat ato që u japin rast, por fakti që këta njerëz janë derra; ashtu si margaritari, kur shkelet nën këmbë, s'shkelet ngaqë është vërtet i pavlerë, por ngaqë ra mes derrave.

Dhe fort mirë tha: «të mos kthehen e t'ju shqyejnë»; sepse ata shtiren si të butë, që t'u mësohet e vërteta; pastaj, pasi mësojnë, kthehen krejt nga një lloj në një tjetër, dhe na përqeshin, na tallin e na vënë në lojë, si njerëz të mashtruar. Prandaj Pavli i tha edhe Timoteut: «Ruaju edhe ti prej tij, sepse iu kundërvu fort fjalëve tona», dhe përsëri diku tjetër: «Nga të tillët largohu», dhe: «Njeriun heretik, pas qortimit të parë e të dytë, hidhe tej.»

Nuk është, e shihni, se ato të vërteta u japin armë, por ata bëhen të marrë kështu me dëshirën e vet, të mbushur me edhe më shumë kokëfortësi. Për këtë arsye s'është fitim i vogël për ta të mbeten në padije, sepse kështu s'janë përçmues aq të plotë. Por, po të mësojnë, dëmi është i dyfishtë. Sepse as ata vetë s'do të kenë ndonjë dobi prej saj, por përkundrazi do të dëmtohen më shumë, e ty do të të shkaktojnë vështirësi të pafundme.

Le t'i vënë veshin ata që pa turp shoqërohen me këdo dhe i bëjnë gjërat e tmerrshme të përçmueshme. Sepse edhe ne prandaj i kremtojmë misteret me dyer të mbyllura dhe i mbajmë jashtë të papagëzuarit, jo për ndonjë dobësi që të kemi gjetur në ritet tona, por sepse shumica ende s'janë përgatitur si duhet për to. Pikërisht për këtë arsye edhe ai vetë u foli shumë hebrenjve me shëmbëlltyra, «sepse, ndonëse shihnin, nuk shihnin». Për këtë, edhe Pavli porositi «të dimë si duhet t'i përgjigjemi secilit».

4. «Lypni, edhe do t'ju jepet; kërkoni, edhe do të gjeni; trokitni, edhe do t'ju hapet.»

Sepse ai kishte urdhëruar gjëra të mëdha e të mrekullueshme, u kishte porositur njerëzve të ngriheshin mbi të gjitha pasionet e tyre, i kishte ngjitur deri në vetë Qiellin dhe u kishte thënë të përpiqeshin t'i ngjanin jo engjëjve a kryeengjëjve, por, sa të ishte e mundur, vetë Zotit të gjithçkaje. U kishte thënë gjithashtu nxënësve të tij jo vetëm ta bënin vetë si duhej gjithë këtë, por edhe të ndreqnin të tjerët e të dallonin mes të ligut dhe atij që s'është i tillë, mes qenve dhe atyre që s'janë qen (ndonëse te njerëzit ka shumë gjëra të fshehura). Pra, që të mos thoshin: «Këto gjëra janë të rënda e të papërballueshme» (sepse vërtet më pas Pjetri tha ca gjëra të tilla, kur pyeti: «Kush mund të shpëtojë?», dhe përsëri: «Në qoftë kështu puna e njeriut, s'është mirë të martohesh»), pra, që të mos flisnin as tani kështu, ai veproi kështu: ashtu si më parë e kishte provuar, me atë që u tha, se gjithçka ishte e lehtë, duke radhitur shumë arsye njëra pas tjetrës të afta të bindnin njerëzit, po ashtu në fund shton edhe majën e çdo lehtësie, duke gjetur, si një ndihmë jo të zakonshme për mundimet tona, ndihmën që vjen nga lutjet e ngulmshme. Kështu, thotë ai, nuk duhet të përpiqemi vetëm, por edhe të thërrasim ndihmën nga lart; dhe ajo do të vijë me siguri e do të jetë me ne, do të na ndihmojë në përpjekjet tona dhe do t'i bëjë të gjitha të lehta. Prandaj ai edhe na urdhëroi të lypnim, edhe u zotua vetë se do të na jepte.

Megjithatë, ai nuk na urdhëroi thjesht të lypim, por me shumë ngulm e zell. Sepse ky është kuptimi i fjalës «kërkoni». Sepse ashtu ai që kërkon, duke i nxjerrë të gjitha nga mendja, merret vetëm me atë që kërkon dhe s'i vë re fare njerëzit që ka pranë. Dhe këtë që po them e dinë të gjithë ata që kanë humbur ose ar, ose shërbëtorë, dhe i kërkojnë me ngulm.

Me «kërkoni», pra, tregoi këtë; me «trokitni», se duhet t'i afrohemi me zell dhe me mendje të ndezur.

Mos u dëshpëro, pra, o njeri, dhe mos trego më pak zell për virtytin sesa tregojnë ata për dëshirën e pasurisë. Sepse gjëra të tilla shpesh i ke kërkuar e s'i ke gjetur, e megjithatë, edhe pse e di se s'je i sigurt që do t'i gjesh, vë në lëvizje çdo mënyrë kërkimi; kurse këtu, ndonëse ke një premtim se do të marrësh me siguri, s'tregon as pjesën më të vogël të atij zelli. Dhe po të mos marrësh menjëherë, mos u dëshpëro as atëherë. Sepse pikërisht për këtë tha «trokitni», që të tregojë se, edhe në qoftë se s'e hap derën menjëherë, ne duhet të qëndrojmë aty.

5. Dhe, po të dyshosh për atë që pohoj unë, të paktën beso shembullin e tij.

«Sepse cili prej jush», thotë ai, «po t'i lypë i biri bukë, do t'i japë një gur?»

Sepse, ashtu si te njerëzit, po të vazhdosh të lypësh, të quajnë madje të bezdisshëm e të neveritshëm, po ashtu te Perëndia, kur nuk vepron kështu, atëherë e zemëron edhe më shumë. Dhe, po të vazhdosh të lypësh, ndonëse s'merr menjëherë, me siguri do të marrësh. Sepse pikërisht për këtë u mbyll dera: që të të nxisë të trokasësh; pikërisht për këtë ai nuk pranon menjëherë: që të lypësh. Vazhdo, pra, t'i bësh këto gjëra, dhe me siguri do të marrësh. Sepse, që të mos thoshe: «Po sikur të lyp e të mos marr?», ai ta zuri rrugën me atë krahasim, duke ngritur përsëri arsye dhe, me anë të atyre gjërave njerëzore, duke na nxitur të kemi besim për këto çështje; dhe kështu na lë të kuptojmë se nuk duhet vetëm të lypim, por të lypim atë që duhet.

«Sepse cili prej jush, që është baba, po t'i lypë i biri bukë, do t'i japë një gur?» Kështu që, po të mos marrësh, shkak që s'merr është se lyp një gur. Sepse, edhe pse je bir, kjo s'mjafton për të marrë; përkundrazi, pikërisht kjo ta pengon të marrësh: që, ndonëse je bir, lyp atë që s'të bën dobi.

Prandaj edhe ti mos lyp asgjë të kësaj bote, por gjithçka shpirtërore, dhe me siguri do të marrësh. Sepse ja se sa shpejt mori Solomoni, ngaqë lypi atë që duhej. Dy gjëra, pra, duhen te ai që lutet: të lypë me zell dhe të lypë atë që duhet. «Sepse edhe ju», thotë ai, «ndonëse jeni baballarë, prisni që djemtë tuaj të lypin; e po t'ju kërkojnë ndonjë gjë të padobishme, ua refuzoni dhuratat; ashtu si, po të jetë e dobishme, pranoni e ua jepni.» Edhe ti, pra, duke i pasur këto parasysh, mos u tërhiq derisa të marrësh; mos u largo derisa të gjesh; mos e lësho zellin, derisa të hapet dera. Sepse, po t'i afrohesh me këtë mendje dhe të thuash: «Po s'mora, s'iki», me siguri do të marrësh, mjaft që të lypësh gjëra të tilla që i shkojnë Atij, të cilit ia lyp, për t'i dhënë, dhe janë të dobishme për ty që lyp. Po cilat janë këto? Të kërkosh gjërat shpirtërore, të gjitha; të falësh ata që kanë fajuar, dhe kështu t'i afrohesh e të lypësh falje; «të ngresh duar të shenjta pa zemërim e pa dyshim». Po të lypim kështu, do të marrim. Ndryshe, sigurisht që lutja jonë është një tallje, dhe vepër e njerëzve të dehur më shumë sesa e njerëzve të matur.

«Po atëherë», thotë dikush, «po të lyp edhe gjëra shpirtërore e s'marr?» Me siguri nuk trokite me zell, ose e bëre veten të padenjë për të marrë, ose e le shpejt punën në gjysmë.

«E përse», mund të pyesë dikush, «nuk tha ai se cilat gjëra duhet të lypim?» Jo, në të vërtetë ai i ka përmendur të gjitha më parë dhe ka treguar se për cilat gjëra duhet t'i afrohemi. Mos thuaj, pra: «Iu afrova e s'mora.» Sepse në asnjë rast nuk është faji i Perëndisë që s'marrim, i Perëndisë që na do aq shumë, sa i kalon edhe baballarët, i kalon aq sa mirësia e kalon këtë natyrë të ligë.

«Sepse, në qoftë se ju, që jeni të ligj, dini t'u jepni dhurata të mira fëmijëve tuaj, aq më tepër Ati juaj qiellor.»

Këtë e tha jo për t'i nxjerrë emër të keq natyrës së njeriut, as për ta dënuar racën tonë si të ligë, por, në kundërvënie me mirësinë e vet, e quan të ligë butësinë atërore, aq e madhe është tepria e dashurisë së tij për njeriun.

A e sheh një arsyetim të patregueshëm, të aftë të zgjojë shpresa të mira edhe te ai që është bërë krejt i dëshpëruar?

Këtu ai e tregon mirësinë e vet me anë të baballarëve tanë, kurse më parë me anë të dhuratave të tij më të mëdha: me «shpirtin» dhe me trupin. Dhe askund nuk e përmend të parën e të gjitha të mirave, as nuk e sjell ndër mend ardhjen e vet, sepse ai që nxitoi kështu ta jepte Birin e tij në thertore, «si nuk do të na i dhurojë të gjitha bashkë me të?». Nuk e përmend, sepse kjo ende s'kishte ndodhur. Por Pavli e nxjerr në pah, duke thënë: «Ai që nuk e kurseu Birin e vet, si nuk do të na i dhurojë të gjitha bashkë me të?» Kurse fjala e Krishtit me ta niset ende nga gjërat njerëzore.

6. Pas kësaj, për të treguar se nuk duhet as të mbështetemi te lutja duke i lënë pas dore veprat tona, as, kur mundohemi, t'u zëmë besë vetëm përpjekjeve tona, por të kërkojmë ndihmën nga lart e njëkohësisht të japim edhe pjesën tonë, ai e vë njërën lidhur me tjetrën. Sepse ashtu, pas shumë nxitjeje, mësoi edhe si të lutemi, dhe, pasi mësoi si të lutemi, kaloi përsëri te nxitja për atë që duhet të bëjmë; pastaj prej saj përsëri te nevoja për t'u lutur pandërprerë, kur tha: «Lypni», «kërkoni» dhe «trokitni». E prej andej përsëri te nevoja për të qenë edhe vetë të zellshëm.

«Sepse gjithçka», thotë ai, «që të doni t'ju bëjnë njerëzit juve, bëjuani edhe ju atyre.»

Duke i përmbledhur të gjitha shkurt, dhe duke treguar se virtyti është i përmbledhur, i lehtë dhe i njohur menjëherë nga të gjithë njerëzit.

Dhe ai nuk tha thjesht: «Gjithçka që të doni», por: «Prandaj, gjithçka që të doni.» Sepse këtë fjalë, «prandaj», nuk e shtoi pa qëllim, por me një kuptim të fshehur: «Në qoftë se doni», thotë ai, «t'ju dëgjojnë, bashkë me atë që thashë, bëni edhe këto gjëra.» Cilat, pra, janë këto? «Gjithçka që të doni t'ju bëjnë njerëzit juve.» A e sheh se me këtë tregoi njëkohësisht se, bashkë me lutjen, na duhet edhe një sjellje e përpiktë? Dhe nuk tha: «Gjithçka që të doje të ta bënte Perëndia ty, atë bëja të afërmit tënd», që të mos thoshe: «Po si është e mundur? Ai është Perëndi e unë jam njeri»; por: «Gjithçka që të doje të ta bënte shoku yt shërbëtor, atë tregoje edhe ti vetë ndaj të afërmit tënd.» Ç'ka më pak të rëndë se kjo? Ç'ka më të drejtë?

Pastaj, edhe lëvdata, para shpërblimeve, është tepër e madhe.

«Sepse ky është ligji dhe profetët.» Prej nga duket qartë se virtyti është sipas natyrës sonë, se ne të gjithë, prej vetes sonë, i dimë detyrat tona, dhe se s'na është e mundur kurrë të strehohemi pas padijes.

7. «Hyni nga dera e ngushtë, sepse e gjerë është dera dhe e gjerë është udha që të çon në shkatërrim, dhe shumë janë ata që hyjnë andej; kurse e ngushtë është dera dhe e shtrënguar është udha që të çon në jetë, dhe pak janë ata që e gjejnë.»

E megjithatë, pas kësaj tha: «Zgjedha ime është e ëmbël dhe barra ime është e lehtë.» Edhe në atë që tha pak më parë, la të kuptohej e njëjta gjë. Si thotë, pra, këtu se udha është e ngushtë dhe e shtrënguar? Së pari, po të kesh vëmendje, edhe këtu e paraqet si fort të lehtë, të thjeshtë e të arritshme. «Po si», mund të thuhet, «është e lehtë udha e ngushtë dhe e shtrënguar?» Sepse është udhë dhe derë; ashtu si edhe tjetra, ndonëse e gjerë, ndonëse e hapur, është po ashtu udhë dhe derë. Dhe prej këtyre asgjë s'është e përhershme, por të gjitha po shkojnë, si dhembjet ashtu edhe të mirat e jetës.

Dhe jo vetëm në këtë pikë është e lehtë ana e virtytit, por edhe nga fundi bëhet përsëri edhe më e lehtë. Sepse jo vetëm largimi i mundimeve e i lodhjeve tona, por edhe fakti që ato mbarojnë me një fund të mirë (sepse mbarojnë me jetën) mjafton për të ngushëlluar ata që janë në luftë. Kështu që edhe natyra e përkohshme e mundimeve tona, edhe përjetësia e kurorave tona, edhe fakti që mundimet vijnë të parat e kurorat më pas, duhet të jenë një lehtësim shumë i madh në lodhjet tona. Prandaj edhe Pavli e quajti «të lehtë» mundimin e tyre, jo nga natyra e ngjarjeve, por nga mendja e luftëtarëve dhe shpresa e së ardhmes. «Sepse mundimi ynë i lehtë», thotë ai, «na sjell një peshë të përjetshme lavdie, ndërsa ne s'shohim gjërat që duken, por ato që nuk duken.» Sepse, në qoftë se për detarët dallgët e detet, për ushtarët therjet e plagët, për bujqit dimrat e ngricat, për ata që ndeshen me grushta goditjet e rënda janë të gjitha gjëra të lehta e të durueshme, për shpresën e atyre shpërblimeve që janë të përkohshme e që prishen, aq më tepër, kur na paraqitet qielli, bekimet e patregueshme dhe shpërblimet e përjetshme, askush s'do të ndiejë ndonjë prej vështirësive të tanishme. E, po ta quajë ndokush, edhe kështu, të mundimshme, dyshimi s'vjen prej gjëje tjetër veç plogështisë së vet.

Shih, sidoqoftë, si e bën ai të lehtë edhe nga një anë tjetër, kur urdhëron të mos kesh të bësh me qentë, të mos ia dorëzosh veten derrave dhe të «ruhesh nga profetët e rremë»; kështu, në çdo drejtim, i bën njerëzit të ndiejnë sikur janë vërtet në luftë. Edhe vetë fakti që e quan të ngushtë ndihmoi shumë për ta bërë të lehtë, sepse i bëri ata të rrinin syçelë. Ashtu si Pavli, kur thotë: «Ne nuk luftojmë kundër mishit e gjakut», e thotë këtë jo për t'i shtypur, por për t'i ngritur shpirtrat e ushtarëve, po ashtu edhe Krishti, për t'i shkundur udhëtarët nga gjumi, e quajti udhën të vështirë. Dhe jo vetëm kështu i nxiti njerëzit të rrinin syçelë, por edhe duke shtuar se ajo mban po ashtu shumë veta që të pengojnë; dhe, ajo që është edhe më e rëndë, ata as që sulmojnë haptas, por të fshehur; sepse i tillë është fisi i profetëve të rremë. «Por mos ki parasysh këtë», thotë ai, «se udha është e vështirë dhe e ngushtë, por ki parasysh se ku mbaron; as se e kundërta është e gjerë dhe e hapur, por se ku del.»

Dhe të gjitha këto i thotë për të na e zgjuar plotësisht gatishmërinë, ashtu si tha edhe diku tjetër: «Njerëzit e dhunshëm e rrëmbejnë me forcë.» Sepse kushdo që është në luftë, kur e sheh me sytë e vet se gjykatësi i ndeshjes çuditet me mundimin e përpjekjeve të tij, merr edhe më shumë zemër.

Le të mos na hutojë, pra, kur prej andej mbijnë shumë gjëra që na sjellin mundim. Sepse udha është e ngushtë dhe dera e shtrënguar, por jo qyteti. Prandaj s'duhet as të presësh prehje këtu, as të presësh atje më ndonjë gjë të dhimbshme.

Kur thotë «pak janë ata që e gjejnë», ai edhe këtu tregoi shkujdesjen e shumicës, edhe i mësoi dëgjuesit e tij të mos shikojnë lumturitë e të shumtëve, por mundimet e të paktëve. Sepse shumica, thotë ai, jo vetëm që s'ecin në këtë udhë, por as e zgjedhin fare, gjë tejet e dënueshme. Por ne s'duhet të shikojmë të shumtët, as të shqetësohemi për këtë, por të ndjekim shembullin e të paktëve; dhe, duke u pajisur me çdo mënyrë, kështu duhet të ecim në të.

Sepse, veç asaj që është e ngushtë, ka edhe shumë veta që na përmbysin në udhën që të çon atje. Prandaj shtoi edhe:

8. «Ruhuni nga profetët e rremë, sepse do të vijnë te ju veshur si dele, por përbrenda janë ujqër grabitqarë.» Ja, bashkë me qentë e derrat, një lloj tjetër prite e komploti, shumë më i rëndë se ai. Sepse ata janë të njohur e të hapur, kurse këta të mbuluar. Për këtë arsye, ndërsa prej atyre urdhëroi të rrish larg, për këta i porositi njerëzit të ruheshin me kujdes të përpiktë, sikur të mos ishte e mundur t'i shihje që në takimin e parë. Prandaj tha edhe «ruhuni», duke na bërë më të përpiktë për t'i dalluar.

Pastaj, që të mos përkuleshin nga kjo shumësi mundimesh, kur kishin dëgjuar se udha ishte e ngushtë dhe e shtrënguar, se duhej të ecnin në një udhë të kundërt me shumicën, se duhej të ruheshin nga derrat e nga qentë, e bashkë me këta nga një lloj tjetër më i lig, ky i ujqërve; që të mos përkuleshin, them, ngaqë duhej edhe të ecnin në një udhë të kundërt me shumicën e njerëzve, edhe të kishin përveç kësaj kaq shqetësim për këto gjëra, ai u kujtoi atë që kishte ndodhur në ditët e etërve të tyre, duke përdorur fjalën «profetë të rremë», sepse edhe atëherë ndodhnin po aq të tilla gjëra. «Mos u shqetësoni tani, ju lutem» (kështu flet ai), «sepse s'do t'ju ndodhë asgjë e re a e çuditshme.» Sepse çdo të vërtete djalli i vë përherë fshehurazi mashtrimin e vet të përshtatshëm.

Dhe me shëmbëllimin e «profetëve të rremë» këtu, mendoj se ai lë të kuptohen jo heretikët, por ata që kanë jetë të prishur, e prapëseprapë veshin një maskë virtyti; të cilët shumica e kanë zakon t'i quajnë me emrin mashtrues. Prandaj tha më tej:

«Nga frytet e tyre do t'i njihni.»

Sepse mes heretikëve mund të gjesh shpesh mirësi të vërtetë, kurse mes atyre që po përmendja, kurrsesi.

«Po atëherë», mund të thuhet, «po t'i shtiren edhe në këto gjëra?» «Jo, ata do të zbulohen lehtë; sepse e tillë është natyra e kësaj udhe, në të cilën urdhërova njerëzit të ecin: e mundimshme dhe e lodhshme; kurse hipokriti s'do të zgjidhte të mundohej, por vetëm të bënte sy e faqe; prandaj edhe zbulohet lehtë.» Kështu, meqë kishte thënë «pak janë ata që e gjejnë», ai i veçon përsëri prej atyre që s'e gjejnë, po shtiren se e kanë gjetur, kur na urdhëron të mos shikojmë ata që veshin vetëm maska, por ata që e ndjekin atë vërtet.

«Po përse», mund të thotë dikush, «nuk i bëri ai të dukshëm, por na vuri të kërkojmë për ta?» Që të rrinim syçelë e të ishim përherë gati për luftë, duke u ruajtur si nga armiqtë tanë të fshehur, ashtu edhe nga ata të hapurit; të cilët vërtet edhe Pavli i linte të kuptoheshin, kur tha se «me fjalë të mira mashtrojnë zemrat e të thjeshtëve». Le të mos shqetësohemi, pra, kur shohim shumë të tillë edhe tani. Sepse edhe këtë Krishti e paratha që në fillim.

Dhe shih butësinë e tij: si nuk tha «Ndëshkoni ata», por «Mos u lëndoni prej tyre», «Mos bini mes tyre të paruajtur». Pastaj, që të mos thoshe: «Është e pamundur të dallosh atë lloj njerëzish», ai sjell përsëri një arsyetim nga një shembull njerëzor, duke thënë:

«A mbledhin njerëzit rrush nga ferrat, ose fiq nga gjembat? Kështu, çdo pemë e mirë jep fryte të mira, kurse pema e keqe jep fryte të këqija. Një pemë e mirë s'mund të japë fryte të këqija, as një pemë e keqe s'mund të japë fryte të mira.»

Ajo që thotë ai është si kjo: ata s'kanë asgjë të butë a të ëmbël; janë dele vetëm sa lëkura; prandaj edhe është e lehtë t'i dallosh. Dhe, që të mos kesh as më të voglin dyshim, ai e krahason me disa domosdoshmëri natyrore, në çështje që s'lejojnë veç një përfundim të vetëm. Në këtë kuptim tha edhe Pavli: «Mendja e mishit është vdekje, sepse nuk i nënshtrohet ligjit të Perëndisë, as që mundet.»

Dhe, në qoftë se e thotë të njëjtën gjë dy herë, kjo nuk është përsëritje e kotë. Por, që të mos thoshte ndokush: «Ndonëse pema e keqe jep fryte të këqija, jep edhe të mira, e kështu e bën dallimin të vështirë, meqë prodhimi është i dyfishtë», ai thotë: «S'është kështu, sepse ajo jep vetëm fryte të këqija dhe kurrë s'mund të japë të mira, ashtu si edhe në rastin e kundërt.»

«Po atëherë? A s'ndodh që një njeri i mirë të bëhet i lig? Edhe e kundërta ndodh përsëri, dhe jeta është plot me shembuj të tillë.»

Por Krishti nuk thotë këtë, se për të ligun s'ka rrugë ndryshimi, ose se i miri s'mund të rrëzohet, por se, sa kohë që jeton në ligësi, s'do të mund të japë fryte të mira. Sepse ai, ndonëse i lig, mund vërtet të kthehet drejt virtytit; por, sa kohë që qëndron në ligësi, s'do të japë fryte të mira.

Po atëherë? A nuk dha fryte të këqija Davidi, ndonëse i mirë? Jo duke mbetur i mirë, por duke ndryshuar; sepse, pa dyshim, po të kishte mbetur përherë ai që ishte, s'do të kishte dhënë fryte të tilla. Sepse me siguri jo teksa qëndronte në zakonin e virtytit i bëri ato që bëri.

Me këto fjalë ai u mbyllte gojën edhe atyre që flasin keq pa arsye, dhe u vinte fre buzëve të gjithë shpifësve. Dua të them, ndërsa shumë veta i dyshojnë të mirët për shkak të të këqijve, ai me këtë fjalë ua hoqi çdo shfajësim. «Sepse s'mund të thuash: ‹Jam mashtruar e gënjyer›, meqë të kam dhënë pikërisht këtë mënyrë për t'i dalluar nga veprat e tyre, e kam shtuar porosinë të shkosh te veprimet e tyre dhe të mos i ngatërrosh të gjitha pa arsye.»

9. Pastaj, meqë nuk kishte urdhëruar të ndëshkoheshin, por vetëm të ruheshin prej tyre, ai, njëkohësisht për të ngushëlluar ata që i mundojnë e për t'i trembur e ndryshuar këta, ngriti si mburojë kundër tyre ndëshkimin që do të merrnin nga dora e tij, duke thënë:

«Çdo pemë që s'jep fryte të mira pritet dhe hidhet në zjarr.»

Pastaj, për ta bërë fjalën më pak të rëndë, shtoi:

«Prandaj nga frytet e tyre do t'i njihni.»

Që të mos dukej se e sjell kërcënimin si temën e tij kryesore, por se po ua zgjon mendjen me anë të qortimit dhe këshillës.

Këtu më duket se ai lë të kuptohen edhe hebrenjtë, që tregonin fryte të tilla. Prandaj u kujtoi edhe fjalët e Joanit, duke përshkruar ndëshkimin e tyre me po ato terma. Sepse edhe ai tha po të njëjtat, kur u përmendi një «sëpatë», një «pemë të prerë» dhe një «zjarr të pashuar».

Dhe, ndonëse djegia duket vërtet si një ndëshkim i vetëm, prapëseprapë, po të shqyrtosh me kujdes, këto janë dy ndëshkime. Sepse ai që digjet, natyrisht, edhe dëbohet nga mbretëria e Perëndisë; dhe ky ndëshkimi i dytë është më i rëndë se tjetri. E di vërtet se shumë veta dridhen vetëm nga ferri, por unë pohoj se humbja e asaj lavdie është një ndëshkim shumë më i madh se ferri. Dhe, po të mos jetë e mundur ta paraqesim të tillë me fjalë, kjo s'është aspak për t'u çuditur. Sepse as lumturinë e atyre të mirave nuk e njohim, që të mund të kuptonim qartë, nga ana tjetër, mjerimin që vjen kur na i heqin ato; sepse Pavli, ngaqë i njihte qartë këto gjëra, e di se të biesh nga lavdia e Krishtit është më e rëndë se çdo gjë. Dhe këtë do ta mësojmë atëherë, kur të biem në provën e vërtetë të saj.

Por kjo mos u bëftë kurrë fati ynë, o Ti Bir i Vetëmlindur i Perëndisë, e mos e provofshim kurrë këtë ndëshkim të pashërueshëm. Sepse sa e madhe e keqe është të biesh nga ato të mira, s'mund vërtet të tregohet me përpikëri; megjithatë, sa të mundem, do të mundohem e do të përpiqem të jua bëj të qartë me një shembull, qoftë edhe në një masë të vogël.

Le të përfytyrojmë, pra, një fëmijë të mrekullueshëm, që veç virtytit të tij ka edhe sundimin e gjithë botës, e që në çdo drejtim është aq i virtytshëm, sa të jetë i aftë t'i sjellë të gjithë njerëzit drejt asaj dashurie plot mall që ka një baba. Ç'vjedhje mendoni se s'do ta pësonte me gëzim babai i këtij fëmije, veç të mos dëbohej nga shoqëria e tij? Dhe ç'të keqe, të vogël a të madhe, s'do ta priste me krahëhapur, mjaft që ta shihte e ta gëzonte? Le të arsyetojmë pikërisht kështu edhe për atë lavdi. Sepse asnjë fëmijë, sado i virtytshëm qoftë, s'është aq i dëshirueshëm e i dashur për një baba, sa është për ne të kemi pjesën tonë në ato të mira dhe «të ikim e të jemi bashkë me Krishtin».

Pa dyshim, ferri dhe ai ndëshkim janë një gjë e padurueshme. E megjithatë, edhe sikur të përfytyrosh dhjetë mijë ferre, s'do të thuash gjë të ngjashme me atë që do të jetë të humbasësh atë lavdi të lumtur, të urrehesh nga Krishti, të dëgjosh «S'ju njoh», të akuzohesh se s'e ushqeve kur e pe të uritur. Po, sigurisht më mirë të durosh një mijë rrufe, sesa ta shohësh atë fytyrë butësie që largohet prej nesh, dhe atë sy paqeje që s'duron të na shikojë. Sepse, në qoftë se ai, teksa unë isha armik, e urreja e i ktheja shpinën, më ndoqi pas në atë mënyrë sa nuk e kurseu as veten, por e dha veten në vdekje, atëherë, kur pas gjithë kësaj s'i denjoj as edhe një copë bukë në urinë e tij, me ç'sy do ta shoh më atë përsëri?

Por vër re edhe këtu butësinë e tij: se ai s'flet aspak për të mirat që të ka bërë, as thotë: «Ti përçmove atë që të bëri kaq shumë të mira»; as thotë: «Mua, që të nxora nga mosqenia në qenie, që të fryva një shpirt, që të vura zot mbi gjithçka në tokë, që për ty bëra tokën, qiellin, detin, ajrin dhe gjithçka që është; që u çnderova prej teje, madje u çmova më pak se djalli, e prapë s'u tërhoqa, por pas gjithë kësaj pata mendime të panumërta për ty; që zgjodha të bëhesha shërbëtor, që u rraha me shufra e më pështynë, që u vrava, që vdiqa vdekjen më të turpshme, që edhe atje lart ndërmjetësoj për ty, që të fal falas Frymën time, që të dhuroj një mbretëri, që të bëj premtime të tilla, që dua të jem për ty Krye e Dhëndër, Rrobë e Shtëpi, Rrënjë, Ushqim e Pije, Bari e Mbret, dhe që të mora për vëlla, për trashëgimtar e bashkëtrashëgimtar me veten; që të nxora nga errësira në sundimin e dritës.» Këto gjëra, them, e më shumë se këto do të mund të përmendte, por s'përmend asnjë prej tyre; po çfarë? Vetëm vetë mëkatin.

Edhe këtu e tregon dashurinë e tij dhe mallin që ka për ty: kur nuk thotë «Shkoni në zjarrin e përgatitur për ju», por «të përgatitur për djallin». Dhe më parë u thotë çfarë të këqijash kishin bërë, e as kështu s'duron t'i përmendë të gjitha, por vetëm pak. Dhe para këtyre thërret llojin tjetër, ata që kanë bërë mirë, për të treguar edhe me këtë se po i qorton me të drejtë.

Ç'ndëshkim, pra, është aq i rëndë sa këto fjalë? Sepse, në qoftë se dikush, kur sheh qoftë edhe një njeri që i ka bërë mirë e që tani është i uritur, s'do ta linte pas dore; ose, po ta linte pas dore, kur t'ia përmendnin këtë, do të parapëlqente të fundosej në tokë sesa ta dëgjonte para dy a tre miqve; si do të ndihemi ne, kur t'i dëgjojmë këto fjalë para gjithë botës? Fjalë të tilla që ai s'do t'i thoshte as atëherë, po të mos jepte me ngulm llogari për veprat e veta. Sepse, që ai i solli këto jo për të qortuar, por për t'u mbrojtur, dhe për të treguar se jo pa arsye e as kot thoshte «largohu prej meje», kjo duket qartë nga të mirat e tij të patregueshme. Sepse, po të kishte dashur të qortonte, do t'i kishte sjellë të gjitha këto, por tani përmend vetëm si e trajtuan.

10. Le të kemi frikë, pra, të dashur, se mos i dëgjojmë këto fjalë. Jeta s'është lodër; ose, më mirë, jeta jonë e tanishme është lodër, por gjërat që do të vijnë s'janë të tilla; ose ndoshta jeta jonë s'është vetëm lodër, por edhe më e keqe se kaq. Sepse s'mbaron me të qeshura, por përkundrazi u sjell dëm të tepërt atyre që s'duan t'i rregullojnë udhët e veta me rreptësi. Sepse ç'ndryshim ka, të lutem, mes fëmijëve që luajnë duke ndërtuar shtëpi dhe nesh kur ndërtojmë shtëpitë tona të bukura? Ç'ndryshim ka, përsëri, mes tyre kur bëjnë sikur gatuajnë darkat dhe nesh me ushqimet tona të zgjedhura? Asnjë, veç asaj që ne e bëjmë me rrezikun për t'u ndëshkuar. Dhe, po të mos e kuptojmë ende mirë varfërinë e asaj që po ndodh, s'është çudi, sepse ende s'jemi bërë burra; por, kur të bëhemi, do ta dimë se të gjitha këto gjëra janë fëmijërore.

Sepse edhe ato gjëra të tjera, kur rritemi e bëhemi burra, i përqeshim; por, kur jemi fëmijë, i quajmë të denja për shqetësim; dhe, teksa mbledhim copëra qeramike e baltë, s'e çmojmë veten më pak se ata që ngrenë muret e tyre të mëdha rrethuese. E megjithatë ato prishen e rrëzohen menjëherë, dhe as kur rrinë në këmbë s'na hyjnë në punë, ashtu si vërtet as ato shtëpi të bukura. Sepse qytetarin e Qiellit ato s'mund ta nxënë, as ai s'duron të banojë në to, ai që e ka atdheun lart; por, ashtu si ne i rrëzojmë këto me këmbë, po ashtu edhe ai i rrëzon ato me shpirtin e vet të lartë. Dhe, ashtu si ne qeshim me fëmijët që qajnë për atë rrëzim, po ashtu edhe këta, kur ne vajtojmë për të gjitha, jo vetëm qeshin, por edhe qajnë; sepse zemra e tyre është plot dhembshuri, e i madh është dëmi që vjen prej andej.

Le të bëhemi, pra, burra. Deri kur do të zvarritemi mbi tokë, duke u krenuar për gurë e trungje? Deri kur do të luajmë? E sikur vetëm të luanim! Por tani madje po tradhtojmë shpëtimin tonë; dhe, ashtu si fëmijët, kur e lënë pas dore mësimin dhe merren me këto gjëra sa herë kanë kohë të lirë, pësojnë goditje shumë të rënda, po ashtu edhe ne, që shpenzojmë gjithë zellin tonë këtu, kur pastaj të na kërkohen mësimet tona shpirtërore në veprat tona dhe të mos jemi në gjendje t'i japim, do të duhet të paguajmë dënimin më të rëndë. Dhe s'ka njeri që të na shpëtojë, qoftë baba, vëlla, kushdo qofshin. Por, ndërsa të gjitha këto gjëra do të shkojnë, mundimi që vjen prej tyre mbetet i pavdekshëm e i pandërprerë; gjë që vërtet ndodh edhe me fëmijët, kur babai ua prish krejt lodrat fëmijërore për shkak të përtacisë së tyre dhe i bën të qajnë pa pushim.

11. E, që të bindesh se këto gjëra janë të tilla, le të sjellim para nesh pasurinë, atë që më shumë se çdo gjë duket e denjë për mundimet tona, dhe le t'i vëmë përballë një virtyt të shpirtit (cilindo që të duash), e atëherë do ta shohësh më së qarti ulësinë e saj. Le të marrim me mend, them, se ka dy njerëz (dhe s'po flas tani për fitim të padrejtë, por ende për pasuri të ndershme); prej këtyre të dyve, njëri le të mbledhë para, le të lundrojë në det, le të punojë tokën e le të gjejë shumë mënyra të tjera tregtie (ndonëse s'e di fort mirë a mund të bëjë fitime të ndershme duke vepruar kështu); prapëseprapë, le të jetë ashtu, e le të pranojmë se fitimet e tij janë të ndershme; le të blejë ara, skllevër e gjithë të tilla gjëra, e le të mos ketë asnjë padrejtësi të lidhur me to. Kurse tjetri, që ka po aq, le të shesë ara, le të shesë shtëpi e enë ari e argjendi, dhe le t'ua japë të varfërve; le t'u dalë zot nevojtarëve, le t'i shërojë të sëmurët, le t'i çlirojë ata që janë në hall; disa le t'i heqë nga prangat, të tjerë le t'i lirojë nga minierat, këta le t'i kthejë nga litari, ata që janë robër le t'i shpëtojë nga ndëshkimi i tyre. Me anën e kujt, pra, do të ishit? E ende s'kemi folur për të ardhmen, por ende për atë që është këtu. Me anën e kujt, pra, do të ishit? Me anën e atij që mbledh ar, apo të atij që zhduk fatkeqësitë? Me atë që blen ara, apo me atë që bën veten liman strehimi për racën njerëzore? Me atë që është veshur me shumë ar, apo me atë që është kurorëzuar me bekime të panumërta? A s'është njëri si ndonjë engjëll i zbritur nga Qielli për ndreqjen e pjesës tjetër të njerëzimit, kurse tjetri as sa një njeri, por si ndonjë fëmijë i vogël që mbledh gjithçka më kot e pa arsye?

Por, në qoftë se të fitosh para me ndershmëri është kaq e pakuptimtë e marrëzi e skajshme, kur s'ka aty as edhe ndershmërinë, si mund të mos jetë një njeri i tillë më i mjerë se kushdo? Them, në qoftë se pakuptimësia është kaq e madhe, kur i shtohet edhe ferri e humbja e mbretërisë, sa vajtime i takojnë atij, edhe i gjallë, edhe i vdekur?

12. Apo do që të marrim në dorë edhe ndonjë pjesë tjetër të virtytit? Le të sjellim, pra, përsëri një njeri tjetër, që është në pushtet, që urdhëron të gjithë, i veshur me dinjitet të madh, që ka një lajmëtar madhështor, brez pushteti, roje me shkopinj dhe një çetë të madhe shërbëtorësh. A s'duket kjo gjë e madhe dhe e denjë të quhet e lumtur? Atëherë, përballë këtij njeriu le të vëmë përsëri një tjetër, atë që i duron padrejtësitë, të butë, të përulur e zemërgjerë; dhe le ta keqtrajtojnë këtë të fundit, le ta rrahin, e ai le ta durojë qetësisht dhe le t'i bekojë ata që bëjnë të tilla gjëra.

Cili, pra, është ai që duhet admiruar, të lutem? Ai që është fryrë e ndezur, apo ai që e ka nënshtruar veten? A s'i ngjan përsëri njëri fuqive të epërme, që janë kaq të lira nga pasionet, kurse tjetri një fshikëze të fryrë, ose një njeriu që e ka zënë hidropizia me ënjtje të madhe? Njëri i ngjan një mjeku shpirtëror, kurse tjetri një fëmije qesharak që fryn faqet?

Sepse përse krenohesh, o njeri? Ngaqë të mbajnë lart mbi një qerre? Ngaqë të tërheq një pendë mushkash? E ç'është kjo? Kjo mund të shihet duke u ndodhur edhe trungjeve e gurëve. Mos ngaqë je veshur me rroba të bukura? Por shih atë që ka veshur virtytin për rrobë, dhe do ta shohësh veten si bar që vyshket, kurse atë si një pemë që jep fryte të mrekullueshme e u fal shumë hare atyre që e shohin. Sepse ti mbart mbi vete ushqim për krimba e tenja, të cilat, po të të sulmojnë, do të të zhveshin shpejt e lakuriq nga ky stoli (sepse vërtet rrobat, ari dhe argjendi janë njëra tjerrja e krimbave, e tjetra dhe e pluhur, që përsëri bëhen dhe e asgjë më shumë); kurse ai që ka veshur virtytin ka një petk të tillë që s'mund ta dëmtojnë jo vetëm krimbat, por as vetë vdekja. Dhe fare natyrshëm; sepse këto virtyte të shpirtit s'e kanë prejardhjen nga toka, por janë fryt i Frymës; prandaj as nuk u nënshtrohen gojëve të krimbave. Përkundrazi, këto rroba janë endur në Qiell, ku s'ka as tenjë, as krimb, as ndonjë gjë tjetër të tillë.

Cila, pra, është më e mirë, më thuaj? Të jesh i pasur, apo i varfër? Të jesh në pushtet, apo në çnderim? Në luks, apo në uri? Është krejt e qartë: të jesh në nder, në gëzim e në pasuri. Prandaj, po të duash gjërat e jo emrat, lëre tokën e atë që është këtu, dhe gjej një vend ku të hedhësh spirancën në Qiell; sepse ajo që është këtu është një hije, kurse atje të gjitha gjërat janë të palëvizshme, të qëndrueshme e përtej çdo sulmi.

Le t'i zgjedhim, pra, me çdo kujdes e zell, që të çlirohemi nga trazira e gjërave këtu dhe, pasi të lundrojmë në atë liman të qetë, të gjendemi me ngarkesën tonë të bollshme, me atë pasuri të patregueshme të lëmoshës; të cilën Perëndia dhëntë ta arrijmë të gjithë, me anë të hirit dhe të dashurisë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.