Mateu 17:10

Këtë, pra, nuk e mësuan nga Shkrimet, por skribët jepnin shpjegimet e veta, edhe kjo thënie qarkullonte midis njerëzve të paditur, ashtu si edhe ajo për Krishtin.

Prandaj edhe gruaja samaritane tha: «Vjen Mesia; kur të vijë, do të na tregojë çdo gjë.» Edhe vetë ata e pyetën Joanin: «A je ti Ilia, apo Profeti?» Sepse kjo thënie, siç thashë, kishte zënë vend, si ajo për Krishtin, ashtu edhe ajo për Ilian, ndonëse ata nuk e kuptonin drejt.

Sepse Shkrimet flasin për dy ardhje të Krishtit: për këtë që shkoi dhe për atë që ka për të ardhur. Duke i shpallur këto, Pavli tha: «U shfaq hiri i Perëndisë, shpëtimtar, që na mëson se, duke mohuar paperëndishmërinë dhe dëshirat e kësaj bote, të rrojmë me maturi, me drejtësi dhe me devotshmëri.» Ja ku e ke njërën; dëgjo si e shpall edhe tjetrën. Sepse, pasi tha këto, shtoi: «duke pritur shpresën e lume dhe shfaqjen e Perëndisë tonë të madh dhe Shpëtimtarit Jisu Krisht.» Edhe profetët i përmendin të dyja; për njërën, pra, domethënë për të dytën, thonë se Ilia do të jetë pararendësi. Sepse i së parës pararendës qe Joani, të cilin Krishti e quajti gjithashtu Ilia, jo se ishte Ilia, po sepse po kryente shërbesën e atij profeti. Sepse, ashtu si njëri do të jetë pararendës i ardhjes së dytë, kështu qe edhe tjetri i së parës. Por skribët, duke i ngatërruar këto dhe duke çoroditur popullin, i përmendnin popullit vetëm atë tjetrën, ardhjen e dytë, dhe thoshin: «Në qoftë ky Krishti, Ilia duhej të kishte ardhur më parë.» Prandaj edhe nxënësit flasin kështu: «Përse, pra, thonë skribët se më parë duhet të vijë Ilia?»

Prandaj edhe farisenjtë dërguan te Joani dhe e pyetën: «A je ti Ilia?», pa përmendur asgjëkund ardhjen e parë.

Cila është, pra, zgjidhja që dha Krishti? «Ilia vjen atëherë, para ardhjes sime të dytë; edhe tani Ilia erdhi», duke e quajtur kështu Joanin.

Në këtë kuptim, Ilia erdhi; por, po të kërkosh Thesvitin, ai është duke ardhur. Prandaj edhe tha: «Ilia me të vërtetë vjen, edhe do të rivendosë të gjitha.» Cilat të gjitha? Të tilla, siç foli profeti Malakia; sepse «Do t'ju dërgoj», thotë, «Ilian Thesvitin, që do të rivendosë zemrën e atit te biri, që të mos vij e ta godas krejtësisht tokën.»

A e sheh përpikërinë e gjuhës profetike? Meqenëse Krishti e quajti Joanin Ilia për shkak të përbashkësisë së shërbesës së tyre, që të mos mendosh se ky është kuptimi i profetit edhe këtu, ai i shtoi edhe vendlindjen, duke thënë «Thesviti»; ndërsa Joani nuk ishte thesvit. Edhe bashkë me këtë vë edhe një shenjë tjetër, duke thënë: «Që të mos vij e ta godas krejtësisht tokën», duke shenjuar ardhjen e tij të dytë e të tmerrshme. Sepse në të parën nuk erdhi për të goditur tokën. Sepse «Nuk erdha», thotë, «të gjykoj botën, po të shpëtoj botën.»

Pra, e tha këtë për të treguar se Thesviti vjen para asaj ardhjeje tjetër, që sjell gjyqin. Edhe njëkohësisht na mëson arsyen e ardhjes së tij. E cila është kjo arsye? Që, kur të vijë, t'i bindë hebrenjtë të besojnë në Krishtin, edhe që të mos humbin të gjithë krejtësisht në ardhjen e tij. Prandaj edhe ai, duke i shpënë drejt asaj kujtese, thotë: «Edhe do të rivendosë të gjitha», domethënë do të ndreqë mosbesimin e hebrenjve që do të jenë atëherë.

Prej këtej del përpikëria e madhe e shprehjes së tij: se nuk tha «do të rivendosë zemrën e birit te ati», po «të atit te biri». Sepse, meqë hebrenjtë janë etër të apostujve, do të thotë se do t'i kthejë zemrat e etërve, domethënë mendjen e popullit hebre, te mësimet e bijve të tyre, domethënë të apostujve.

«Po unë po ju them se Ilia erdhi tashmë, edhe nuk e njohën, po i bënë çdo gjë që deshën. Kështu edhe Biri i Njeriut do të vuajë prej tyre. Atëherë e kuptuan se u fliste për Joanin.»

E megjithatë, as skribët nuk e kishin thënë këtë, as Shkrimet; por, meqë tani ishin më të mprehtë dhe më të vëmendshëm ndaj fjalëve të tij, e kapën shpejt kuptimin.

Edhe nga e dinin këtë nxënësit? Ai tashmë u kishte thënë: «Ai është Ilia, që ka për të ardhur»; kurse këtu, se ai ka ardhur; dhe përsëri, se «Ilia vjen edhe do të rivendosë të gjitha.» Por mos u shqetëso, as mos mendo se fjala e tij lëkundet, ndonëse një herë tha «do të vijë» e një herë tjetër «ka ardhur». Sepse të gjitha këto janë të vërteta. Sepse, kur thotë «Ilia me të vërtetë vjen edhe do të rivendosë të gjitha», ka parasysh vetë Ilian dhe kthimin e hebrenjve që do të ndodhë atëherë; kurse, kur thotë «që kishte për të ardhur», e quan Joanin Ilia, për sa i përket mënyrës së shërbesës së tij. Po, kështu profetët e quanin David secilin nga mbretërit e tyre të pëlqyer, kurse hebrenjtë i quanin «të parë të Sodomës» dhe «bij etiopianësh», për shkak të sjelljes së tyre. Sepse, ashtu si tjetri do të jetë pararendës i ardhjes së dytë, kështu qe edhe ky i së parës.

2. Edhe jo vetëm për këtë e quan Ilia kudo, po që të tregojë pajtimin e tij të plotë me Dhiatën e Vjetër, edhe se kjo ardhje është gjithashtu sipas profecisë.

Prandaj edhe shton përsëri: «Erdhi, edhe nuk e njohën, po i bënë çdo gjë që deshën.» Ç'do të thotë «çdo gjë që deshën»? E hodhën në burg, e trajtuan me përbuzje, e vranë, e prunë kokën e tij mbi një pjatë.

«Kështu edhe Biri i Njeriut do të vuajë prej tyre.» A e sheh si përsëri, në kohën e duhur, ua kujton Pësimin e tij, duke u mbledhur atyre një thesar të madh ngushëllimi nga pësimi i Joanit? Edhe jo vetëm kështu, po edhe duke bërë menjëherë mrekulli të mëdha. Po, sa herë që flet për Pësimin e tij, menjëherë bën mrekulli, si pas atyre fjalëve, ashtu edhe para tyre; edhe në shumë vende dikush mund ta gjejë se e ka mbajtur këtë rregull.

«Atëherë», për shembull, thuhet, «filloi t'u tregojë se duhej të shkonte në Jerusalem dhe të vritej dhe të vuante shumë.» «Atëherë»: kur? Kur u rrëfye se ishte Krishti dhe Biri i Perëndisë.

Përsëri në mal, kur u kishte treguar vegimin e mrekullueshëm dhe profetët kishin folur për lavdinë e tij, ua kujtoi Pësimin e tij. Sepse, pasi foli për ngjarjen që kishte të bënte me Joanin, shtoi: «Kështu edhe Biri i Njeriut do të vuajë prej tyre.»

Edhe pas pak, përsëri, kur pati dëbuar demonin, të cilin nxënësit e tij nuk mundën ta dëbonin; sepse edhe atëherë, «Ndërsa rrinin në Galile», thuhet, «Jisui u tha: Biri i Njeriut do të tradhtohet në duart e njerëzve mëkatarë, edhe do ta vrasin, edhe të tretën ditë do të ngjallet.»

Duke bërë kështu, me madhështinë e mrekullive ua zbuste tepricën e hidhërimit dhe i ngushëllonte në çdo mënyrë; ashtu si edhe këtu, me përmendjen e vdekjes së Joanit, u dha ngushëllim të madh.

Po të thotë ndokush: «Përse nuk e ngriti qysh tani Ilian dhe s'e dërgoi, kur dëshmon një të mirë kaq të madhe për ardhjen e tij?», do të përgjigjeshim se, edhe ashtu siç qe, ndonëse e pandehnin Krishtin për Ilia, prapë nuk i besuan. Sepse «disa thonë», kështu janë fjalët, «se ti je Ilia, e të tjerë Jeremia.» Edhe vërtet, midis Joanit dhe Ilias nuk kishte tjetër ndryshim veç kohës. «Atëherë si do të besojnë në atë kohë?», mund të thuhet. Ja, «do të rivendosë të gjitha», jo thjesht se do të njihet, po edhe sepse lavdia e Krishtit do të jetë bërë gjithnjë e më e ndritshme deri në atë ditë, edhe do të jetë për të gjithë më e kthjellët se dielli. Prandaj, kur, i paraprirë nga një mendim e pritje e tillë, të vijë duke bërë të njëjtën shpallje si Joani, edhe duke lajmëruar edhe ai Jisuin, do t'i pranojnë më lehtë fjalët e tij. Por, duke thënë «Nuk e njohën», ai shfajëson edhe atë që u bë në rastin e tij.

Edhe jo vetëm kështu i ngushëllon, po edhe duke treguar se vuajtjet e Joanit prej duarve të tyre, cilatdo qofshin, janë të pamerituara; edhe duke lënë në hije atë që do t'i mërziste, me anë të dy shenjave, njërës në mal, tjetrës që sapo do të ndodhte.

Por, kur i dëgjuan këto, nuk e pyetën se kur vjen Ilia, të shtrënguar ose nga hidhërimi për Pësimin e tij, ose nga frika. Sepse shumë herë, kur e shihnin se nuk donte ta thoshte një gjë hapur, heshtnin, dhe me kaq mbyllej puna. Për shembull, kur, gjatë qëndrimit të tyre në Galile, tha: «Biri i Njeriut do të tradhtohet, edhe do ta vrasin», Marku shton: «Se nuk e kuptuan fjalën, edhe kishin frikë ta pyesnin»; kurse Lluka: «Se u qe fshehur, që të mos e merrnin vesh, edhe kishin frikë ta pyesnin për atë fjalë.»

3. «Edhe kur erdhën te turma, iu afrua një njeri, duke u gjunjëzuar para tij dhe duke thënë: Zot, ki mëshirë për tim bir, sepse është i sëmurë nga hëna dhe vuan shumë; sepse shpesh bie në zjarr dhe shpesh në ujë. Edhe e solla te nxënësit e tu, po nuk mundën ta shërojnë.»

Ky njeri, siç e tregon Shkrimi, ishte tejet i dobët në besim; edhe kjo duket në shumë mënyra: nga fjala e Krishtit, «Gjithçka është e mundur për atë që beson»; nga fjala e vetë njeriut që u afrua, «Ndihmo mosbesimin tim»; nga urdhri i Krishtit që demoni «të mos hyjë më tek ai»; edhe nga fjala që i tha përsëri njeriu Krishtit, «Në qoftë se mundesh.» «Po, në qoftë se mosbesimi i tij ishte shkaku», mund të thuhet, «që demoni nuk doli, përse i qorton nxënësit?» Duke treguar se, edhe pa njerëz që t'i sjellin të sëmurët me besim, ata mund të bënin një shërim në shumë raste. Sepse, ashtu si besimi i atij që e paraqiste të sëmurin shpesh mjaftonte për të marrë shërimin, qoftë edhe nga shërbëtorë më të vegjël, kështu edhe fuqia e atyre që e bënin shpesh mjaftonte, qoftë edhe pa besimin e atyre që vinin që të bëhej mrekullia.

Edhe të dyja këto tregohen në Shkrim. Sepse edhe ata të shtëpisë së Kornelit, me besimin e tyre, tërhoqën mbi vete hirin e Frymës; edhe në rastin e Eliseut përsëri, kur askush nuk kishte besuar, një i vdekur u ngjall. Sepse ata që e hodhën poshtë, nuk e hodhën nga besimi, po nga frika, pa dashje dhe rastësisht, nga tmerri i një bande kusarësh, dhe kështu ikën; kurse ai vetë që u hodh brenda ishte i vdekur, e megjithatë, vetëm nga fuqia e trupit të shenjtë, i vdekuri u ngrit.

Nga kjo del qartë se edhe nxënësit ishin të dobët, po jo të gjithë; sepse shtyllat nuk ishin të pranishme atje. Edhe shih mungesën e maturisë së këtij njeriu edhe nga një rrethanë tjetër: si, para turmës, i ankohet Jisuit kundër nxënësve të tij, duke thënë: «E solla te nxënësit e tu, po nuk mundën ta shërojnë.»

Por ai, duke i liruar nga akuzat para popullit, pjesën më të madhe ia ngarkon atij. Sepse «O brez i pabesë dhe i çoroditur», këto janë fjalët e tij, «deri kur do të jem bashkë me ju?», pa e drejtuar vetëm ndaj personit të tij, që të mos e turpëronte njeriun, po ndaj gjithë hebrenjve. Sepse vërtet shumë nga të pranishmit ndoshta mund të skandalizoheshin dhe të kishin mendime të pahijshme për nxënësit.

Por, kur tha «Deri kur do të jem bashkë me ju», tregon përsëri se vdekja ishte e mirëpritur për të, se ajo ishte gjë e dëshiruar, se largimin e tij e priste me mall, edhe se e rëndë për të nuk ishte kryqëzimi, po të qëndruarit bashkë me ta.

Megjithatë, nuk u ndal te akuzat; po ç'thotë? «Sille këtu tek unë.» Edhe ai vetë e pyet «prej sa kohësh është kështu», si duke folur në mbrojtje të nxënësve të tij, ashtu edhe duke e shpënë tjetrin drejt një shprese të mirë, që të besojë se do të arrijë çlirimin nga e liga.

Edhe e lejon të shqyhet, jo për t'u dukur (prandaj, kur nisi të mblidhej turma, ai e qortoi frymën e ligë), po për hir të vetë atit, që, kur ta shihte frymën e ligë të shqetësuar vetëm nga thirrja e Krishtit, kështu të paktën, në mos me tjetër mënyrë, të shtyhej të besonte mrekullinë që po vinte.

Edhe, meqë kishte thënë «Që prej fëmijërisë» dhe «Në qoftë se mundesh, ndihmomë», Krishti thotë: «Për atë që beson, gjithçka është e mundur», duke e kthyer përsëri qortimin kundër tij. Kurse, kur lebrozi, duke dëshmuar për pushtetin e tij, tha «Në dashsh, mund të më pastrosh», Krishti e lëvdoi dhe, për t'i vërtetuar fjalët, tha: «Dua, pastrohu»; kurse në rastin e këtij njeriu, kur nxori një fjalë aspak të denjë për fuqinë e tij, «Në qoftë se mundesh, ndihmomë», shih si e ndreq, si të thënë jo drejt. Sepse ç'thotë? «Në qoftë se mund të besosh, gjithçka është e mundur për atë që beson.» Ajo që thotë është si kjo: «Kaq fuqi të bollshme kam, sa mund të bëj që edhe të tjerët të bëjnë këto mrekulli. Kështu që, po të besosh siç duhet, edhe ti vetë je i zoti», thotë, «të shërosh si këtë, ashtu edhe shumë të tjerë.» Edhe, pasi tha kështu, e liroi të pushtuarin nga demoni.

Por vështro providencën dhe mirësinë e tij jo vetëm nga kjo, po edhe nga ajo kohë tjetër, gjatë së cilës e lejoi demonin të rrinte tek ai. Sepse, po të mos ishte gëzuar edhe atëherë me shumë kujdes providencial, njeriu do të kishte humbur qëkur; sepse «e hidhte si në zjarr», thuhet, «ashtu edhe në ujë.» Edhe ai që guxoi këtë, do ta kishte shkatërruar me siguri edhe njeriun, po të mos i kishte vënë Perëndia një fre të fortë qoftë edhe në një marrëzi kaq të madhe; siç ndodhi vërtet me ata njerëz të zhveshur që vraponin nëpër shkretëtira dhe priteshin me gurë.

Edhe, në e quajtë «të sëmurë nga hëna», mos u shqetëso aspak, sepse është ati i të pushtuarit që e nxjerr këtë fjalë. Si thotë atëherë edhe ungjillori: «Shëroi shumë veta të sëmurë nga hëna»? Duke i quajtur sipas përshtypjes së turmës. Sepse fryma e ligë, që të hedhë turp mbi natyrën, me anë të verës? Sepse, sa më e brishtë ena, aq më e plotë mbytja e anijes, qoftë ajo e lirë, qoftë skllave. Sepse gruaja e lirë sillet në mënyrë të pahijshme përpara skllevërve të saj që e shohin, edhe përsëri skllavja në të njëjtën mënyrë në mes të skllevërve, edhe bëjnë që dhuratat e Perëndisë të shahen prej njerëzve të marrë.

Për shembull, i dëgjoj shumë veta të thonë, kur ndodhin këto teprime: «Mos qoftë fare verë!» O marrëzi! O çmenduri! Kur mëkatojnë njerëz të tjerë, ti u gjen të meta dhuratave të Perëndisë? Edhe ç'çmenduri e madhe është kjo? Ç'ke? A e prodhoi vera, o njeri, këtë të keqe? Jo vera, po shfrenimi i atyre që gjejnë tek ajo një kënaqësi të ligë. Thuaj, pra: «Mos qoftë dehje, mos qoftë shthurje»; por, po të thuash «Mos qoftë verë», dalëngadalë do të thuash: «Mos qoftë hekur, për shkak të vrasësve; mos qoftë natë, për shkak të vjedhësve; mos qoftë dritë, për shkak të spiunëve; mos qofshin gra, për shkak të kurorëshkeljeve»; edhe, me një fjalë, do të shkatërrosh gjithçka.

Por mos vepro kështu, sepse kjo është shenjë e një mendjeje djallëzore; mos u gjej të meta verës, po dehjes; edhe, kur ta gjesh po këtë njeri esëll, përshkruaji para tij gjithë pahijshmërinë e tij dhe thuaji: Vera u dha që të jemi të gëzuar, jo që të sillemi në mënyrë të pahijshme; që të qeshim, jo që të bëhemi për të qeshur; që të jemi të shëndetshëm, jo që të sëmuremi; që të ndreqim dobësinë e trupit tonë, jo që të rrëzojmë fuqinë e shpirtit tonë.

Perëndia të nderoi me këtë dhuratë; përse e turpëron veten me tepricën e saj? Dëgjo ç'thotë Pavli: «Përdor pak verë për stomakun tënd dhe për sëmundjet e tua të shpeshta.» Por, në qoftë se ai shenjt, edhe kur e mundonte sëmundja dhe duronte dobësi njëra pas tjetrës, nuk pinte verë, derisa Mësuesi i tij ia lejoi, ç'shfajësim do të kemi ne, që dehemi kur jemi shëndoshë? Atij, në të vërtetë, i tha: «Përdor pak verë për stomakun tënd»; kurse secilit prej jush që deheni do t'i thotë: «Përdor pak verë, për kurvëritë e tua, për fjalët e ndyra që flet shpesh, për dëshirat e tjera të liga që dehja i lind rëndom.» Por, në mos dashshi të përmbaheni për këto arsye, të paktën përmbahuni për shkak të dëshpërimeve që vijnë prej saj dhe të mundimeve. Sepse vera u dha për gëzim, «Vera», thuhet, «e gëzon zemrën e njeriut»; po ju e prishni edhe këtë vlerë të saj. Sepse ç'lloj gëzimi është të dalësh nga vetja, të kesh mundime të panumërta, të shohësh çdo gjë të rrotullohet, të të mundojë marrja e mendsh dhe, si ata që kanë ethe, të kesh nevojë për dikë që të t'i lagë kokën me vaj?

6. Këto nuk i them për të gjithë; ose, më mirë, u thuhen të gjithëve, jo se të gjithë deheni, mos e dhëntë Perëndia, po sepse ata që nuk pinë nuk kujdesen fare për të dehurit. Prandaj po qortoj më tepër juve, që jeni shëndoshë; sepse edhe mjeku i lë të sëmurët dhe ua drejton fjalën atyre që rrinë pranë tyre. Juve, pra, po ua drejtoj fjalën time, duke ju lutur që të mos ju zërë kurrë ky pasion dhe që të nxirrni si me litarë ata që janë zënë prej tij, që të mos gjenden më keq se kafshët. Sepse ato nuk kërkojnë asgjë më tepër nga sa u duhet, kurse këta janë bërë edhe më shtazarakë se ato, duke shkelur kufijtë e masës. Sepse sa më i mirë është gomari se këta njerëz! Sa më i mirë qeni! Sepse vërtet secila prej këtyre kafshëve, si edhe prej të tjerave, qoftë kur i duhet të hajë, qoftë kur i duhet të pijë, e njeh mjaftueshmërinë si kufi dhe nuk shkon përtej asaj që i duhet; edhe, ndonëse ka njerëz të panumërt që e shtrëngojnë, nuk pranon të shkojë deri në teprim.

Në këtë pikë, pra, jemi më keq edhe se kafshët, sipas gjykimit jo vetëm të atyre që janë shëndoshë, po edhe sipas gjykimit tonë. Sepse ai e vërteton përsëri, me anë të asaj që i zbuloi Pjetrit, se ju e keni gjykuar veten më të ulët se qentë e gomarët. Edhe as këtu nuk u ndal, po me vetë përuljen e tij e shpall po këtë të vërtetë; gjë që tregon një urtësi të jashtëzakonshme.

Sepse, pasi foli kështu, thotë: «Po që të mos i skandalizojmë, shko hidh një grep në det, edhe merr peshkun e parë që del; edhe do të gjesh brenda tij një monedhë; merre atë dhe jepua atyre për mua dhe për ty.»

Shih si ai as nuk e refuzon taksën, as nuk urdhëron thjesht ta paguajë, po, pasi provoi më parë se ai vetë nuk ishte i detyruar ta jepte, atëherë e jep: njërën, që të shpëtojë popullin, tjetrën, ata rreth tij, nga skandali. Sepse nuk e jep aspak si borxh, po duke bërë më të mirën për dobësinë e tyre. Diku tjetër, megjithatë, nuk e përfill skandalin, kur fliste për ushqimet, duke na mësuar të dallojmë se në ç'raste duhet t'i marrim parasysh ata që skandalizohen, e në ç'raste të mos i përfillim.

Edhe vërtet, me vetë mënyrën se si e jep, e zbulon përsëri veten. Sepse përse nuk e urdhëron t'ua japë nga ajo që kishin vënë mënjanë? Që, siç e thashë, edhe këtu të tregonte se ai është Perëndia i të gjithave, edhe se deti është nën sundimin e tij. Sepse këtë e kishte treguar vërtet edhe më parë, me qortimin e tij dhe me urdhrin që i dha po këtij Pjetri të ecte mbi valët; po tani e tregon përsëri po atë gjë, ndonëse në një mënyrë tjetër, e megjithatë ashtu që të shkaktojë këtu një habi të madhe. Sepse nuk ishte gjë e vogël të parathoshte se i pari që, nga ato thellësi, do t'i dilte përpara, do të ishte peshku që do të paguante taksën; edhe, pasi e hodhi urdhrin e tij si një rrjetë në atë humnerë, të nxirrte atë që mbante monedhën. Por ishte punë e një fuqie hyjnore e të pathënshme, që kështu të bënte edhe detin të sillte dhurata, edhe që nënshtrimi i tij ndaj tij të tregohej nga çdo anë. Si atëherë kur, në tërbimin e tij, heshti, edhe kur, ndonëse i egër, priti bashkëshërbëtorin e tij; ashtu edhe tani përsëri, kur bën pagesën në emër të tij për ata që e kërkojnë.

«Edhe jepua atyre», thotë, «për mua dhe për ty.» A e sheh madhështinë e jashtëzakonshme të nderit? Shih edhe vetëpërmbajtjen e mendjes së Pjetrit. Sepse këtë hollësi Marku, ndjekësi i këtij apostulli, nuk duket ta ketë shënuar, sepse tregonte nderin e madh që iu bë atij; por, ndërsa mohimin e shkroi bashkë me të tjerët, ato gjëra që e bëjnë të shquar i ka lënë në heshtje, ndoshta se mësuesi i tij i lutej të mos i përmendte gjërat e mëdha rreth vetes. Edhe e përdori shprehjen «për mua dhe për ty», sepse edhe Pjetri ishte fëmijë i parëlindur.

Tani, ashtu si habitesh me fuqinë e Krishtit, po të them të admirosh edhe besimin e nxënësit, që i vuri veshin një gjëje përtej çdo mundësie. Sepse vërtet ajo ishte shumë përtej mundësisë sipas natyrës. Prandaj edhe, si shpërblim për besimin e tij, e bashkoi me veten në pagesën e taksës.

3. «Në atë orë erdhën nxënësit te Jisui, duke thënë: Vallë, kush është më i madhi në mbretërinë e qiejve?»

Nxënësit provuan një ndjenjë dobësie njerëzore; prandaj ungjillori shton edhe këtë shënim, duke thënë: «Në atë orë», domethënë kur ai e kishte parapëlqyer atë mbi të gjithë. Sepse edhe nga Jakovi e Joani, njëri ishte bir i parëlindur, po një gjë të tillë si kjo ai nuk ua kishte bërë atyre.

Atëherë, duke pasur turp të rrëfenin ndjenjën e tyre, nuk thonë hapur «Përse e parapëlqeve Pjetrin mbi ne?» ose «A është ai më i madh se ne?», sepse kishin turp; po pyesin në mënyrë të pacaktuar: «Vallë, kush është më i madhi?» Sepse, kur panë të tre të parapëlqyer, nuk ndien asgjë të tillë; por tani, kur nderi i ra vetëm njërit, u mërzitën. Edhe jo vetëm për këtë, po kishte edhe shumë gjëra të tjera që i mblodhën bashkë e që e ndezën atë ndjenjë. Sepse atij i kishte thënë «Do të të jap çelësat»; atij, «Lum ti, Simon, bir i Jonait»; atij, këtu, «Jepua atyre për mua dhe për ty»; edhe, kur shihnin përgjithësisht sa lirisht e linte të fliste, kjo i brente disi.

Edhe në qoftë se Marku thotë se nuk pyetën, po arsyetuan me vete, kjo nuk bie aspak në kundërshtim me këtë. Sepse ka gjasa që bënë edhe njërën edhe tjetrën; dhe, ndërsa më parë, në një rast tjetër, e kishin pasur këtë ndjenjë, si njëherë, si dy herë, tani edhe e shprehnin edhe arsyetonin midis tyre.

Po ty po të them: «Mos shiko vetëm fajin kundër tyre, po merr parasysh edhe këtë: së pari, se ata nuk kërkojnë asgjë nga gjërat e kësaj bote; së dyti, se edhe këtë pasion më vonë e lanë mënjanë dhe ia lëshuan njëri-tjetrit vendin e parë.» Kurse ne nuk jemi të zotë të arrijmë as deri te fajet e tyre, as nuk kërkojmë «kush është më i madhi në mbretërinë e qiejve», po kush është më i madhi në mbretërinë tokësore, kush është më i pasuri, kush më i fuqishmi.

Ç'thotë atëherë Krishti? Ua zbulon ndërgjegjen dhe u përgjigjet ndjenjës së tyre, jo thjesht fjalëve. «Sepse thirri një fëmijë të vogël pranë tij», thotë Shkrimi, «dhe tha: Në mos u kthefshi dhe të bëheni si ky fëmijë i vogël, nuk do të hyni në mbretërinë e qiejve.» «Ja», thotë, «ju pyesni kush është më i madhi dhe grindeni për vendet e para të nderit; kurse unë e shpall të padenjë qoftë edhe për të hyrë atje atë që nuk është bërë më i vogli i të gjithëve.»

Edhe fort bukur e sjell atë shembull, e jo vetëm e sjell, po e vë edhe fëmijën në mes, duke i turpëruar me vetë pamjen dhe duke i bindur të jenë po ashtu të përulur e të çiltër. Sepse fëmija i vogël është i pastër si nga smira, ashtu edhe nga lavdia e kotë e nga malli për vendin e parë; edhe zotëron më të madhen e virtyteve, thjeshtësinë dhe gjithçka që është e çiltër dhe e përulur.

Pra, nuk nevojitet vetëm trimëria, as vetëm urtësia, po edhe ky virtyt, dua të them përulësia dhe thjeshtësia. Po, edhe gjërat që i përkasin shpëtimit tonë çalojnë qoftë edhe në pikën më kryesore, në mos qofshin këto bashkë me ne.

Fëmija i vogël, qoftë kur e fyejnë dhe e rrahin, qoftë kur e nderojnë dhe e lëvdojnë, as nga njëra shtyhet drejt padurimit a smirës, as nga tjetra ngrihet lart.

A e sheh si përsëri na nxit drejt gjithë përsosurive natyrore, duke treguar se me zgjedhje të lirë është e mundur t'i arrijmë, dhe kështu e heshton marrëzinë e ligë të manikeasve? Sepse, në qoftë se natyra është gjë e keqe, përse nga këtu i merr shembujt e tij të mirësisë së rreptë?

Edhe fëmijën që vuri në mes e mendoj se ishte vërtet një fëmijë shumë i vogël, i lirë nga të gjitha këto pasione. Sepse një fëmijë i tillë i vogël është i lirë nga krenaria dhe nga dëshira e marrë për lavdi, nga smira e nga grindavecëria dhe nga të gjitha pasionet e tilla; edhe, ndonëse ka shumë virtyte, thjeshtësinë, përulësinë, shkëputjen nga bota, nuk mburret për asnjë prej tyre; gjë që është një rreptësi e dyfishtë e mirësisë: t'i kesh këto dhe të mos fryhesh për to.

Prandaj e solli dhe e vuri në mes; edhe nuk e mbylli me kaq fjalimin e tij, po e çon më tej këtë këshillë, duke thënë: «Dhe kush të presë një fëmijë të tillë të vogël në emrin tim, më pret mua.»

«Sepse dijeni», thotë, «se jo vetëm, në u bëfshi edhe ju vetë të tillë, do të merrni një shpërblim të madh, po edhe, në qoftë se për hirin tim nderoni të tjerë që janë të tillë, edhe për nderimin tuaj ndaj tyre po ju caktoj një mbretëri si shpërblim.» Ose, më mirë, vë diçka shumë më të madhe, duke thënë: «më pret mua. Kaq tepër i dashur më është gjithçka që është e përulur dhe e çiltër.» Sepse me «fëmijë të vogël», këtu, ka parasysh njerëzit që janë kështu të thjeshtë e të përulur, edhe të pavlerë e të përbuzur në gjykimin e njerëzve të rëndomtë.

4. Pas kësaj, që fjala e tij të pranohej edhe më shumë, ai e mbështet jo vetëm me nderin, po edhe me ndëshkimin, duke vazhduar e duke thënë: «Dhe kush të skandalizojë një nga këta të vegjël, do të ishte më mirë për të t'i varej në qafë një gur mulliri dhe të mbytej në thellësi të detit.»

«Sepse ashtu si ata», thotë, «që i nderojnë këta për hirin tim, kanë qiellin, ose, më mirë, një nder më të madh se vetë mbretëria, po ashtu edhe ata që i çnderojnë (sepse kjo do të thotë t'i skandalizosh) do të vuajnë skajin e fundit të ndëshkimit.» Edhe mos u çudit që e quan fyerjen «skandal»; sepse shumë njerëz me mendje të dobët kanë pësuar një skandal jo të vogël nga të qenit e trajtuar me përbuzje e me fyerje. Pra, që ta rëndojë e ta shtojë fajin, ai tregon dëmin që del prej saj.

Edhe nuk vazhdon ta shprehë ndëshkimin në të njëjtën mënyrë, po nga gjërat e njohura për ne tregon se sa i padurueshëm është. Sepse, kur do të prekë më fort ata më të trashët, sjell shëmbëllime të prekshme. Prandaj edhe këtu, duke dashur të tregojë madhësinë e ndëshkimit që do të pësojnë dhe të godasë mendjemadhësinë e atyre që i përbuzin, solli një lloj ndëshkimi të prekshëm, atë të gurit të mullirit dhe të mbytjes. E megjithatë, sigurisht, do t'i shkonte asaj që qe thënë më parë të kishte thënë: «Ai që nuk pret një nga këta të vegjël, nuk më pret mua», gjë më e hidhur se çdo ndëshkim; por, meqë vetë të pandjeshmit dhe tejet të trashët nuk depërtoheshin aq shumë nga kjo, sado e tmerrshme që është, vë «një gur mulliri» dhe «një mbytje». Edhe nuk tha «Një gur mulliri do t'i varet në qafë», po «Do të ishte më mirë për të» ta pësonte këtë; duke lënë të kuptohet se e pret një e keqe tjetër, më e rëndë se kjo; edhe, në qoftë se kjo është e padurueshme, aq më tepër ajo.

A e sheh si nga të dyja anët e bëri kërcënimin e tij të tmerrshëm: së pari, me krahasimin me shëmbëllimin e njohur, duke e bërë më të qartë; pastaj, me tepricën nga ana e vet, duke ia paraqitur mendjes si shumë më të madhe se ajo e dukshmja? A e sheh si e shkul nga rrënja frymën e mendjemadhësisë? Si e shëron plagën e lavdisë së kotë? Si na mëson të mos e ngremë zemrën aspak te nderet e para? Si i bind ata që i lakmojnë të ndjekin në çdo gjë vendin më të fundit?

5. Sepse asgjë nuk është më e keqe se mendjemadhësia. Kjo madje i nxjerr njerëzit nga mendtë e tyre të natyrshme dhe u vë vulën e njerëzve të marrë; ose, më mirë, i bën vërtet krejt si të pamend.

Sepse, ashtu si, po të përpiqej dikush, i gjatë tri kut, të ishte më i lartë se malet, ose madje ta mendonte këtë dhe të drejtohej lart, sikur t'ua kalonte majave, nuk do të kërkonim provë tjetër se ka dalë nga mendtë; kështu edhe, kur sheh një njeri mendjemadh, që e quan veten më lart se të gjithë dhe e mban për poshtërim të jetojë me njerëzit e tjerë, mos kërko pas kësaj të shohësh ndonjë provë tjetër të marrëzisë së atij njeriu. Ja, ai është shumë më qesharak se çdo i marrë prej natyre, meqë ai vetë e krijon me qëllim këtë sëmundje të tij. Edhe nuk është i mjerë vetëm për këtë, po sepse, pa e ndier, bie në vetë humnerën e ligësisë.

Sepse kur do të arrijë një i tillë të njohë siç duhet ndonjë mëkat? Kur do të kuptojë se po mëkaton? Përkundrazi, ai është si një skllav i ndyrë dhe i robëruar, të cilin djalli, pasi e ka zënë, e merr me vete dhe e bën krejt pre, duke e goditur nga çdo anë dhe duke e rrethuar me dhjetë mijë fyerje.

Sepse në një marrëzi kaq të madhe i shpie ata në fund, sa t'i bëjë kryelartë ndaj fëmijëve dhe grave të tyre, edhe ndaj vetë të parëve të tyre. Kurse të tjerë, përkundrazi, i bën të fryhen nga shquarsia e paraardhësve të tyre. Tani, ç'mund të jetë më e marrë se kjo, kur nga shkaqe të kundërta njerëzit fryhen njësoj: njëra pjesë, sepse patën për etër, gjyshër e paraardhës njerëz të thjeshtë; e tjetra, sepse të tyret ishin të lavdishëm e të shquar? Si mund të zbutet, pra, në secilin rast plaga e ënjtur? Duke u thënë këtyre të fundit: «Shkoni më prapa se gjyshi dhe paraardhësit e afërt, edhe do të gjeni ndoshta shumë kuzhinierë, njerëz që ngisnin gomarë dhe shitës nëpër dyqane»; kurse të parëve, që fryhen nga prejardhja e thjeshtë e të parëve të tyre, e kundërta përsëri: «Edhe ti, në qoftë se ngjitesh më lart midis të parëve të tu, do të gjesh shumë veta shumë më të shquar se ti.»

Se natyra e ka këtë rrjedhë, eja të ta provoj qoftë edhe nga Shkrimet. Solomoni ishte bir mbreti, madje i një mbreti të lavdishëm, po ati i atij mbreti ishte një nga të ulëtit dhe pa emër. Edhe gjyshi i tij nga ana e nënës, po ashtu; sepse përndryshe nuk do t'ia kishte dhënë të bijën një ushtari të thjeshtë. Edhe, po të ngjiteshe përsëri më lart nga këta njerëz të thjeshtë, do të shihje fisin më të lavdishëm e mbretëror. Kështu edhe në rastin e Saulit, kështu edhe në shumë të tjera, dikush do të arrijë në këtë përfundim. Le të mos mburremi, pra, për këtë. Sepse ç'është prejardhja? Më thuaj. Asgjë, veç një emër pa përmbajtje; edhe këtë do ta merrni vesh në atë ditë. Po, meqë ajo ditë ende nuk ka ardhur, le t'ju bindim tani qoftë edhe nga gjërat e tashme, se prej saj nuk del asnjë epërsi. Sepse, po të na zërë lufta, po të na zërë uria, po të na zërë çdo gjë tjetër, të gjitha këto mendjemadhësi të fryra për prejardhje fisnike vihen në provë. Po të na vijë sëmundja, po të na vijë murtaja, ajo nuk di të dallojë midis të pasurit dhe të varfrit, midis të lavdishmit dhe të palavdishmit, midis atij me prejardhje të lartë dhe atij që s'është i tillë; as vdekja nuk di, as të tjerat kthesa të fatit, po të gjitha ngrihen njësoj kundër të gjithëve; edhe, në pastë leje të them diçka që është madje e habitshme, kundër të pasurve më tepër nga të dy. Sepse, sa më pak të mësuar që janë me këto gjëra, aq më shumë humbin, kur i zënë ato. Edhe frika është më e madhe te të pasurit. Sepse askush nuk dridhet aq para princave sa ata; edhe para turmave, jo më pak se para princave, madje shumë më tepër; shumë shtëpi të tilla, në fakt, janë përmbysur si nga zemërimi i turmave, ashtu edhe nga kërcënimi i princave. Kurse i varfri është i lirë nga të dy këto lloj ujëra të trazuara.

6. Prandaj lëre këtë fisnikëri; edhe, po të duash të më tregosh se je fisnik, tregomë lirinë e shpirtit tënd, siç e kishte ai njeri i lumur (edhe ai i varfër), që i tha Herodit: «Nuk të lejohet ta kesh gruan e Filipit, vëllait tënd»; siç e zotëronte ai që para tij ishte si ai, edhe pas tij do të jetë përsëri i tillë, që i tha Ahabit: «Nuk e trazoj unë Izraelin, po ti dhe shtëpia e atit tënd»; siç e kishin profetët, siç e kishin gjithë apostujt.

Por jo të tilla janë shpirtrat e atyre që janë skllevër të pasurisë, po, si ata që janë nën dhjetë mijë kujdestarë e mbikëqyrës, kështu këta nuk guxojnë as të ngrenë syrin e të flasin me guxim në mbrojtje të virtytit. Sepse dashuria për pasurinë, ajo për lavdinë dhe ajo për gjërat e tjera, duke i vështruar tmerrshëm, i bëjnë lajkatarë skllavërisht; sepse nuk ka asgjë që ta heqë lirinë aq shumë sa ngatërresa me punët e kësaj bote dhe mbajtja e atyre që quhen shenja dallimi. Sepse një i tillë nuk ka një zot, as dy, as tre, po dhjetë mijë.

Edhe, po të doni t'i numëroni ata, le të sjellim dikë nga ata që janë me nder në oborret e mbretërve, edhe le të ketë pasuri të madhe e fuqi të madhe, një vendlindje që i kalon të tjerët, shquarsi prejardhjeje, dhe le të nderohet nga të gjithë njerëzit. Tani, pra, le të shohim, në mos qoftë ky pikërisht ai njeri që është më shumë në skllavëri se të gjithë; edhe le ta vëmë përballë tij, jo thjesht një skllav, po skllavin e një skllavi, sepse shumë veta, ndonëse shërbëtorë, kanë skllevër. Ky skllav i skllavit, pra, nga ana e tij, ka vetëm një zot. Edhe ç'ka se ai njëri s'është i lirë? Prapë është vetëm një, edhe skllavi s'ka veç t'i shërbejë qejfit të tij. Sepse, ndonëse zoti i zotit të tij duket se ka pushtet mbi të, prapëseprapë tani për tani ai i bindet vetëm njërit; edhe, në qofshin mirë punët midis atyre të dyve, do të rrojë i sigurt gjithë jetën. Kurse njeriu ynë nuk ka vetëm një a dy, po shumë zotër, edhe më të rëndë. Edhe së pari kujdeset për vetë sundimtarin. Edhe nuk është njësoj të kesh zot një njeri të thjeshtë dhe të kesh një mbret, të cilit shumë veta i gumëzhijnë në veshë, edhe që bëhet pronë herë e njërës palë, herë e tjetrës.

Njeriu ynë, ndonëse s'ka asgjë në ndërgjegje, i dyshon të gjithë: si shokët e tij, ashtu edhe vartësit; si miqtë, ashtu edhe armiqtë.

Po edhe tjetri, mund të thoni, ka frikë nga zoti i tij. Por si është e njëjta gjë, të kesh një a shumë veta që të bëjnë frikacak? Ose, më mirë, po të hetojë dikush me kujdes, nuk do të gjejë as edhe një. Si, edhe në ç'kuptim? Sepse ai skllav nuk ka njeri që dëshiron ta nxjerrë nga ai shërbim i tij dhe të fusë veten në vend të tij (prandaj as ka njeri që t'i kurdisë ndonjë gjë atje); kurse këta nuk kanë as ndonjë punë tjetër, veç të lëkundin atë që është më i pëlqyer dhe më i dashur për sundimtarin e tyre. Prandaj edhe duhet doemos t'i lajkatojë të gjithë: eprorët, të barabartët me të, miqtë e tij. Sepse ku ka smirë dhe dashuri për lavdi, atje edhe miqësia e sinqertë s'ka fuqi. Sepse, ashtu si ata të së njëjtës zanat nuk mund ta duan njëri-tjetrin me një dashuri të përsosur e të vërtetë, kështu është edhe me ata që rivalizojnë për nder, edhe me ata që lakmojnë të njëjtën gjë midis sendeve të kësaj bote. Prandaj edhe e madhe është lufta brenda.

A e sheh ç'tufë zotërish, edhe zotërish të ashpër? Do që të të tregoj edhe një tjetër, më të rëndë se ky? Ata që janë prapa tij, të gjithë përpiqen t'i dalin përpara; të gjithë ata që janë përpara tij, përpiqen ta pengojnë, që të mos u afrohet e t'i kalojë.

7. Po, o çudi! Unë kisha marrë përsipër t'ju tregoja zotër, po fjalimi ynë, siç po e shohim, teksa ecën përpara e nxehet, ka bërë më shumë se sa kisha nisur: në vend të zotërve, tregon armiq; ose, më mirë, po ata njerëz, edhe si armiq, edhe si zotër. Sepse, ndërsa i lajkatojnë si zotër, janë të tmerrshëm si armiq, edhe kurdisin kundër nesh si armiq. Kur, pra, ndokush ka po ata njerëz edhe si zotër, edhe si armiq, ç'mund të jetë më e keqe se kjo fatkeqësi? Skllavi, vërtet, ndonëse është nën urdhër, prapëseprapë ka të mirën e kujdesit dhe të vullnetit të mirë nga ana e atyre që i japin urdhra; kurse këta, ndërsa marrin urdhra, bëhen armiq dhe vihen njëri kundër tjetrit; edhe kaq më rëndë se ata në beteja, sa që plagosin fshehurazi, edhe, me maskën e miqve, i trajtojnë njerëzit ashtu siç do t'i trajtonin armiqtë, edhe shpesh përfitojnë vetë nga fatkeqësia e të tjerëve.

Por jo të tilla janë rrethanat tona; përkundrazi, në qoftë se dikujt tjetër i shkon keq, ka shumë veta që hidhërohen bashkë me të; e në qoftë se fiton nderim, ka shumë që gëzohen bashkë me të. Kështu është edhe apostulli: «Sepse, në qoftë se», thotë ai, «vuan një gjymtyrë, të gjitha gjymtyrët vuajnë bashkë me të; e në qoftë se nderohet një gjymtyrë, të gjitha gjymtyrët gëzohen bashkë me të.» Edhe fjalët e atij që i jep këto këshilla janë një herë «Cila është shpresa ime a gëzimi im? A nuk jeni edhe ju?», një herë tjetër «Tani rrojmë, në qoftë se ju qëndroni të patundur në Zotin», një herë tjetër «Nga shumë shtrëngim dhe ankth i zemrës ju shkrova»; edhe «Cili është i dobët, e unë të mos jem i dobët? Cili skandalizohet, e unë të mos digjem?»

Përse, pra, ende durojmë stuhinë dhe dallgët e botës së jashtme, dhe nuk vrapojmë drejt kësaj strehe të qetë, dhe, duke lënë emrat e gjërave të mira, nuk shkojmë te vetë gjërat? Sepse lavdia, dinjiteti, pasuria, emri i mirë dhe të gjitha gjërat e tilla janë emra për ata, po për ne gjëra të njëmendta; ashtu si gjërat e rënda, vdekja, çnderimi, varfëria dhe çdo gjë tjetër që u ngjan, janë vërtet emra për ne, po gjëra të njëmendta për ata.

Edhe, po të duash, le të sjellim së pari lavdinë, kaq të dashur e të dëshirueshme për të gjithë ata. Edhe nuk po flas se sa jetëshkurtër është dhe sa shpejt shuhet, po tregoma atëherë kur është në lulëzimin e vet. Mos ia hiq lyerjet dhe vijat me ngjyra lavires, po sille të stolisur dhe na e paraqit, që pastaj unë t'i zbuloj shëmtinë. Mirë, pra, sigurisht do të tregosh për zbukurimin e saj, për rojet e shumta që e shoqërojnë, për zërin e lajmëtarëve, për vëmendjen e të gjitha shtresave, për heshtjen që mban turma, për goditjet që u jepen të gjithëve që dalin në rrugë, edhe për shikimet e të gjithëve. A nuk janë këto shkëlqimet e saj? Eja, pra, le të shqyrtojmë a nuk janë të kota këto gjëra, edhe një përfytyrim thjesht i padobishëm. Sepse në ç'gjë bëhet më i mirë prej tyre njeriu për të cilin flasim, qoftë në trup, qoftë në shpirt? Sepse kjo është ajo që e bën njeriun. A do të bëhet vallë më i gjatë prej kësaj, a më i fortë, a më i shëndetshëm, a më i shpejtë, a do t'i ketë shqisat më të mprehta e më depërtuese? Jo, askush s'mund ta thotë këtë. Le të shkojmë, pra, te shpirti, në mundshim të gjejmë atje ndonjë dobi që del prej kësaj. Ç'atëherë? A do të bëhet një i tillë më i përmbajtur, më i butë, më i matur, nga ai lloj përcjelljeje? Kurrsesi, po përkundrazi, krejt e kundërta. Sepse rezultati këtu nuk është si te trupi. Sepse atje trupi, vërtet, nuk fiton asgjë përsa i përket përsosurisë së vet; kurse këtu e keqja nuk është vetëm që shpirti nuk korr asnjë fryt të mirë, po edhe që merr prej saj shumë të keqe: sepse me mjete të tilla nxitohet drejt kryelartësisë, lavdisë së kotë, marrëzisë, zemërimit dhe dhjetë mijë të metave si këto.

«Po ai gëzohet», do të thuash, «edhe ngazëllen me këto gjëra, edhe ato e ndriçojnë.» Pikërisht te kjo fjalë e jotja qëndron kulmi i të këqijave të tij, edhe pjesa e pashërueshme e sëmundjes. Sepse ai që gëzohet me këto gjëra, nuk do të pranonte, sado lehtë, të çlirohej nga ajo që është themeli i të këqijave të tij; po, e ka zënë vetë rrugën e shërimit me këtë kënaqësi. Kështu që këtu qëndron e keqja më e madhe: se ai as nuk dhembet, po përkundrazi gëzohet, kur sëmundjet po i shtohen.

Sepse as gëzimi nuk është përherë gjë e mirë; sepse edhe vjedhësit gëzohen kur vjedhin, edhe kurorëshkelësi kur ndyn shtratin martesor të të afërmit, edhe lakmitari kur plaçkit me dhunë, edhe vrasësi kur vret. Le të mos shohim, pra, a gëzohet, po a gëzohet për diçka të dobishme, që të mos e gjejmë ndoshta gëzimin e tij të tillë si ai i kurorëshkelësit e i vjedhësit.

Sepse përse, më thuaj, gëzohet? Për emrin e mirë që ka te turma, sepse mund të fryhet dhe ta shohin? Jo, ç'mund të jetë më e keqe se kjo dëshirë dhe se kjo dashuri e vendosur keq? Ose, në qoftë se nuk është gjë e keqe, duhet të pushoni së talluri mendjemëdhenjtë dhe së njolluri ata me përqeshje të pandërprera; duhet të pushoni së shqiptuari mallkime kundër kryelartëve dhe përbuzësve. Po ju nuk do ta duronit këtë. Mirë, pra, edhe ata meritojnë qortim me shumicë, ndonëse kanë roje me shumicë. Edhe gjithë këtë e thashë për llojin më të durueshëm të sundimtarëve; sepse pjesën më të madhe të tyre do t'i gjejmë të shkelin më rëndë se kusarët, se vrasësit, se kurorëshkelësit, a se plaçkitësit e varreve, ngaqë nuk e përdorin mirë pushtetin e tyre. Sepse vërtet edhe vjedhjet e tyre janë më të paturpshme, edhe therjet e tyre më të pashpirt, edhe fëlligështirat e tyre shumë më të mëdha se të të tjerëve; edhe shpojnë tejpërtej jo një mur, po prona dhe shtëpi pa fund, sepse privilegji ua bën fort të lehtë.

Edhe i shërbejnë një skllavërie tejet të rëndë, si duke u përkulur ulët nën pasionet e tyre, ashtu edhe duke u dridhur para gjithë bashkëfajtorëve. Sepse i lirë është vetëm ai, edhe sundimtar është vetëm ai, edhe më mbretëror se gjithë mbretërit është vetëm ai, që është çliruar nga pasionet e veta.

Duke i ditur, pra, këto gjëra, le të ndjekim lirinë e vërtetë dhe le të çlirojmë veten nga skllavëria e ligë, dhe le të mos e quajmë të lume as madhështinë e pushtetit, as sundimin e pasurisë, as ndonjë gjë tjetër të tillë, po vetëm virtytin. Sepse kështu do të gëzojmë sigurinë këtu dhe do të arrijmë të mirat që kanë për të ardhur, me hirin dhe dashurinë njeridashëse të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, bashkë me Atin dhe Frymën e Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.