Mateu 17:22-23

Domethënë: që t'i pengonte të thoshin «pse rrimë gjithnjë këtu», ai u flet sërish për Pësimin; dhe, kur e dëgjuan këtë, nuk deshën as edhe ta shihnin Jerusalemin. Edhe ja çudia: megjithëse Pjetri qe qortuar, megjithëse Moisiu dhe Ilia kishin folur për këtë gjë dhe e kishin quajtur lavdi, megjithëse Ati kishte lëshuar një zë nga lart, megjithëse ishin bërë kaq shumë mrekulli dhe Ngjallja ishte te dera (sepse ai u tha se s'do të mbetej aspak gjatë në vdekje, po do të ngrihej të tretën ditë), as kështu nuk e duruan, po u hidhëruan; dhe jo thjesht u hidhëruan, po u hidhëruan së tepërmi.

Kjo vinte ngaqë ende nuk e kuptonin fuqinë e fjalëve të tij. Këtë e shprehin tërthorazi Marku dhe Lluka: i pari thotë «Nuk e kuptuan fjalën dhe kishin frikë ta pyesnin»; tjetri, «Ajo u ishte fshehur, që të mos e merrnin vesh, dhe kishin frikë ta pyesnin për atë fjalë».

Po nëse nuk e kuptonin, si u hidhëruan? Sepse nuk ishin krejt të paditur. Se ai do të vdiste, këtë e dinin, ngaqë e dëgjonin vazhdimisht; por ç'ishte kjo vdekje, se prej saj do të vinte shpejt një çlirim dhe se ajo do të sillte të mira të panumërta, këtë ende nuk e dinin qartë, as ç'ishte kjo Ngjallje. Nuk e merrnin dot vesh, prandaj pikëlloheshin, sepse vërtet ishin lidhur fort pas Mësuesit të tyre.

«Edhe kur erdhën në Kapernaum, ata që mblidhnin didrahmën iu afruan Pjetrit dhe i thanë: ‹A nuk e paguan didrahmën Mësuesi juaj?›»

Po ç'është kjo «didrahmë»? Kur Perëndia i vrau të parëlindurit e egjiptianëve, në vend të tyre mori fisin e Levit. Më pas, meqë numri i këtij fisi ishte më i vogël se numri i të parëlindurve ndër hebrenj, për ata që mungonin sa të plotësohej numri, urdhëroi të jepej një siklë; dhe kështu hyri në fuqi një zakon, që të parëlindurit ta paguanin këtë taksë.

Meqë, pra, Krishti ishte fëmijë i parëlindur dhe Pjetri dukej i pari ndër nxënësit, atij i vijnë. Zakoni i tyre, me sa mendoj, ishte ta merrnin këtë në çdo qytet; prandaj edhe në vendlindjen e tij iu afruan, sepse Kapernaumi mbahej si vendlindja e tij.

Atij nuk guxuan t'i afroheshin, po Pjetrit; dhe as atij me shumë ashpërsi, po më butë. Sepse nuk folën si për ta fajësuar, po si për të pyetur: «A nuk e paguan didrahmën Mësuesi juaj?». Se ende nuk kishin mendimin e drejtë për të, po ndienin për të si për një njeri; megjithatë i tregonin njëfarë nderimi dhe respekti, për shkak të shenjave që kishin ndodhur më parë.

2. Po ç'thotë Pjetri? «Thotë: ‹Po›». Këtyre vërtet u tha se ai e paguan, po Atij nuk ia tha, ndoshta duke u skuqur t'i fliste për këto gjëra. Prandaj ai i buti, që i dinte mirë të gjitha, i doli përpara e i tha: «Ç'të duket, Simon? Prej kujt marrin tagër a taksë mbretërit e dheut? Prej bijve të tyre, apo prej të huajve?». Dhe kur Pjetri tha «Prej të huajve», ai iu përgjigj: «Atëherë bijtë janë të lirë».

Sepse, që të mos mendonte Pjetri se ai po fliste kështu ngaqë ia kishin thënë të tjerët, i del përpara: nga njëra anë i tregon ç'ishte thënë, nga ana tjetër i jep liri të flasë hapur, ai që ngurronte të fliste i pari për këto gjëra.

Dhe ajo që thotë është si të thoshte: «Unë vërtet jam i liruar nga pagimi i taksës. Sepse, në qoftë se mbretërit e dheut nuk e marrin prej bijve të tyre, po prej nënshtetasve, aq më tepër duhet të jem unë i liruar nga kjo kërkesë, unë që jam Bir jo i një mbreti tokësor, po i Mbretit të Qiellit, dhe vetë Mbret».

A e sheh si i dalloi bijtë nga ata që nuk janë bij? Dhe po të mos ishte Bir, kot do ta kishte sjellë edhe shembullin e mbretërve. «Po ç'e ke», mund të thotë dikush, «se ai është Bir, po jo i lindur vërtet». Atëherë nuk është Bir; dhe në qoftë se nuk është Bir, as i lindur vërtet, atëherë as i përket Perëndisë, po dikujt tjetër. Po në qoftë se i përket një tjetri, atëherë as krahasimi nuk e ka fuqinë e vet. Sepse ai nuk flet për bijtë në përgjithësi, po për bijtë e vërtetë, ata që janë vërtet të tyret, ata që e ndajnë mbretërinë bashkë me prindërit.

Prandaj, për të bërë dallimin, përmendi «të huajt»: me «të huaj» kupton ata që nuk lindin prej tyre, kurse me «të tyret», ata që i kanë lindur vetë.

Dua të vësh re edhe këtë: si e përforcon sërish, me anë të kësaj, mësimin e lartë që iu zbulua Pjetrit. As këtu nuk u ndal, po me vetë përuljen e tij e shpall po këtë të vërtetë, gjë që tregon një urtësi të jashtëzakonshme.

Sepse, pasi foli kështu, thotë: «Po që të mos i shkandullojmë, shko dhe hidh grepin në det, dhe merr peshkun e parë që të dalë; dhe brenda tij do të gjesh një monedhë; merre atë dhe jepua atyre për mua e për ty».

Shih si ai as nuk e refuzon taksën, as nuk urdhëron thjesht ta paguajë, po së pari provon se s'ka detyrim ta japë, e pastaj e jep: njërën për ta ruajtur popullin nga shkandulli, tjetrën ata që e rrethonin. Sepse nuk e jep aspak si borxh, po duke bërë atë që u duhej për dobësinë e tyre. Diku tjetër, përkundrazi, ai nuk e përfill shkandullin, atëherë kur fliste për ushqimet, duke na mësuar të dallojmë se në ç'raste duhet t'i kemi parasysh ata që shkandullohen, dhe në ç'raste të mos i marrim parasysh.

Madje, edhe me vetë mënyrën se si e jep, ai e zbulon sërish veten. Sepse përse nuk e urdhëron Pjetrin të japë nga ato që kishin vënë mënjanë? Që, siç e thashë, edhe këtu të tregojë se është Perëndia i të gjithave, dhe se edhe deti është nën sundimin e tij. Këtë ai e kishte treguar vërtet që më parë, kur e qortoi detin dhe kur e urdhëroi po këtë Pjetër të ecte mbi valët; po tani e tregon sërish po atë gjë, ndonëse në një mënyrë tjetër, kështu që ngjall një habi të madhe. Sepse s'ishte gjë e vogël të parathoshte se i pari që do t'i dilte përpara prej atyre thellësirave

do të ishte peshku që do të paguante taksën; dhe, si të kishte hedhur urdhrin e tij si një rrjetë në atë humnerë, të nxirrte pikërisht atë që mbante monedhën. Po ishte punë e një fuqie hyjnore e të pathënshme, të bëje kështu që edhe deti të sillte dhurata, dhe që nënshtrimi i tij ndaj Zotit të tregohej nga të gjitha anët: si atëherë kur, në tërbimin e vet, heshti, dhe kur, ndonëse i egër, e priti bashkëshërbëtorin e vet; ashtu edhe tani, kur bën pagesën në vend të tij, atyre që po e kërkojnë.

«Dhe jepua atyre», thotë, «për mua e për ty». A e sheh madhështinë e jashtëzakonshme të nderit? Vër re edhe vetëpërmbajtjen e mendjes së Pjetrit. Sepse këtë hollësi Marku, nxënësi i këtij apostulli, duket se nuk e ka shënuar, ngaqë tregonte nderin e madh që iu bë atij; po, ndërsa për mohimin shkroi si gjithë të tjerët, gjërat që e bëjnë të shquar i ka lënë në heshtje, sepse ndoshta mësuesi i tij i lutej të mos i përmendte gjërat e mëdha për veten. Dhe përdori shprehjen «për mua e për ty», sepse edhe Pjetri ishte fëmijë i parëlindur.

Tani, ashtu si habitesh me fuqinë e Krishtit, kështu të nxit të admirosh edhe besimin e nxënësit, që i vuri veshin një gjëje përtej çdo mundësie. Sepse vërtet ishte tejet përtej mundësisë sipas natyrës. Prandaj, si shpërblim për besimin e tij, ai e bashkoi me veten në pagimin e taksës.

3. «Në atë orë erdhën nxënësit te Jisui, duke thënë: ‹Vallë kush është më i madhi në mbretërinë e qiejve?›»

Nxënësit provuan njëfarë ndjenje dobësie njerëzore; prandaj Ungjillori shton edhe këtë shënim, «Në atë orë», atëherë kur ai e kishte parapëlqyer Pjetrin mbi të gjithë. Sepse edhe nga Jakovi e Joani, njëri ishte bir i parëlindur, po asgjë të tillë nuk kishte bërë për ata.

Pastaj, meqë kishin turp ta pohonin ndjenjën e tyre, nuk pyesin hapur «Përse e parapëlqeve Pjetrin para nesh?» ose «A është ai më i madh se ne?», sepse kishin turp; po pyesin në mënyrë të papërcaktuar: «Vallë kush është më i madhi?». Sepse, kur panë tre veta të parapëlqyer, nuk ndien asgjë të tillë; po tani, kur nderi i takoi vetëm njërit, u zunë keq. Dhe jo vetëm për këtë, po kishte edhe shumë gjëra të tjera që i mblodhën bashkë e që ua ndezën atë ndjenjë. Sepse atij i kishte thënë «Do të të jap çelësat»; atij, «Lum ti, Simon, bir i Jonait»; atij, këtu, «Jepua

atyre për mua e për ty»; dhe, kur shihnin edhe në përgjithësi sa lirisht i lejohej të fliste, kjo i brengoste disi.

Dhe në qoftë se Marku thotë se ata nuk pyetën, po arsyetuan me veten, kjo nuk bie aspak në kundërshtim me këtë. Sepse ka gjasë se bënë edhe njërën edhe tjetrën: dhe, ndërsa më parë, në një rast tjetër, e kishin pasur këtë ndjenjë, një herë e dy herë, tani edhe e shprehën edhe arsyetuan me njëri-tjetrin.

Po ty të them: «Mos shiko vetëm fajin që u vihet atyre, po ki parasysh edhe këtë: së pari, se ata nuk kërkojnë asnjë nga gjërat e kësaj bote; së dyti, se edhe këtë ndjenjë më vonë e lanë mënjanë dhe ia lëshojnë njëri-tjetrit vendin e parë». Po ne nuk arrijmë as deri te fajet e tyre, as nuk kërkojmë «kush është më i madhi në mbretërinë e qiejve», po kush është më i madhi në mbretërinë e kësaj bote, kush është më i pasuri, kush më i fuqishmi.

Po ç'thotë Krishti? Ai ua zbulon ndërgjegjen dhe u përgjigjet ndjenjës së tyre, jo thjesht fjalëve. «Sepse thirri një fëmijë të vogël pranë tij», thotë Shkrimi, «dhe tha: ‹Po të mos ktheheni dhe të bëheni si ky fëmijë i vogël, nuk do të hyni në mbretërinë e qiejve›». «Ju», thotë, «pyesni kush është më i madhi dhe grindeni për nderet e para; po unë them se ai që nuk bëhet më i fundit nga të gjithë, s'është i denjë as edhe të hyjë atje».

Dhe me të drejtë ai jo vetëm e sjell këtë shembull, po edhe e vë fëmijën në mes, duke i turpëruar me vetë pamjen e tij dhe duke i bindur të jenë edhe ata po ashtu të përulur e të thjeshtë. Sepse fëmija i vogël është i pastër nga smira, nga mendjemadhësia dhe nga dëshira për vendin e parë; dhe ka virtytin më të madh, thjeshtësinë, dhe gjithçka që është e çiltër dhe e përulur.

Nuk duhet, pra, vetëm trimëri, as vetëm urtësi, po edhe ky virtyt, dua të them përulësia, dhe thjeshtësia. Madje, edhe ato që kanë të bëjnë me shpëtimin tonë çalojnë pikërisht në pikën më thelbësore, në qoftë se këto nuk janë me ne.

Fëmija i vogël, qoftë kur fyhet e rrihet, qoftë kur nderohet e lavdërohet, as nga njëra nuk shtyhet drejt padurimit a smirës, as nga tjetra nuk mbahet me të madh.

A e sheh si na thërret sërish drejt gjithë virtyteve që janë sipas natyrës, duke treguar se me vullnet të lirë është e mundur t'i arrijmë, dhe kështu ua mbyll gojën marrëzisë së ligë të manikeasve? Sepse, në qoftë se natyra është gjë e keqe, përse nga ajo i nxjerr ai shembujt e mirësisë së rreptë?

Dhe fëmijën që vuri në mes, merre me mend se ishte vërtet foshnjë fare e vogël, e lirë nga gjithë këto pasione. Sepse një fëmijë i tillë i vogël është i lirë nga krenaria, nga dëshira e marrë për lavdi, nga smira e nga grindja, nga gjithë pasionet e tilla; dhe, ndonëse ka shumë virtyte, thjeshtësinë, përulësinë, shkëputjen nga bota, nuk krenohet për asnjërin prej tyre. Kjo është një rreptësi e dyfishtë e mirësisë: t'i kesh këto gjëra dhe të mos fryhesh për to.

Prandaj e solli dhe e vuri në mes; dhe nuk e mbylli fjalimin e tij vetëm me kaq, po e çon më tej këtë këshillë, duke thënë: «Dhe kush të presë një fëmijë të tillë të vogël në emrin tim, më pret mua».

«Sepse dijeni», thotë, «se jo vetëm do të merrni një shpërblim të madh po të bëheni ju vetë të tillë, po edhe, në qoftë se për hirin tim nderoni të tjerë që janë të tillë, pikërisht për nderimin që u bëni atyre ju caktoj një mbretëri si shpërblim». Ose më mirë, ai vë diçka shumë më të madhe, duke thënë «më pret mua». «Kaq tepër i dashur më është gjithçka që është e përulur dhe e çiltër». Sepse me «fëmijë i vogël» këtu ai nënkupton njerëzit që janë kështu të thjeshtë e të përulur, të përbuzur e të pavlerë në gjykimin e njerëzve të zakonshëm.

4. Pas kësaj, që fjala e tij të pranohej edhe më shumë, ai e mbështet jo vetëm me nder, po edhe me ndëshkim, duke vazhduar: «Dhe kush të shkandullojë një nga këta të vegjël, do të ishte më mirë për të t'i varej në qafë një gur mulliri dhe të mbytej në thellësinë e detit».

«Sepse, ashtu si ata që i nderojnë këta për hirin tim», thotë, «kanë qiellin, ose më mirë një nder më të madh se vetë mbretëria, po ashtu edhe ata që i çnderojnë ata (sepse kjo do të thotë t'i shkandullosh) do të pësojnë ndëshkimin më të rëndë». Dhe mos u çudit që ai e quan fyerjen «shkandull»: sepse shumë veta me shpirt të dobët kanë pësuar një shkandull jo të vogël, kur i kanë trajtuar me përçmim e me fyerje. Prandaj, për ta rënduar e për ta shtuar fajin, ai tregon dëmin që rrjedh prej saj.

Dhe ai nuk e shpreh ndëshkimin në po atë mënyrë, po nga gjërat që na janë të njohura tregon sa i padurueshëm është. Sepse, kur do t'i prekë në zemër ata më të trashët, sjell shëmbëlltyra të prekshme. Prandaj edhe këtu, duke dashur të tregojë madhësinë e ndëshkimit që do të pësojnë dhe të godasë kryelartësinë e atyre që i përbuzin, solli një lloj ndëshkimi të prekshëm, atë të gurit të mullirit dhe të mbytjes. E megjithatë, do t'i shkonte më shumë asaj që kishte thënë më parë të thoshte: «Kush nuk pret një nga këta të vegjël, nuk më pret mua», gjë më e hidhur se çdo ndëshkim; po, meqë ata të pandjeshmit e tejet të trashët nuk preken aq shumë nga kjo, sado e tmerrshme që është, ai vë «një gur mulliri» dhe «një mbytje». Dhe nuk tha «Një gur mulliri do t'i varet në qafë», po «Do të ishte më mirë për të» ta pësonte këtë, duke lënë të kuptohet se një e keqe tjetër, më e rëndë se kjo, e pret; dhe në qoftë se kjo është e padurueshme, aq më tepër ajo.

A e sheh si e bëri të tmerrshëm kërcënimin e tij në të dyja anët: së pari, duke e bërë më të qartë përmes krahasimit me një shëmbëlltyrë të njohur, e pastaj, me atë që e tepron nga ana e vet, duke ua paraqitur mendjes si diçka shumë më të madhe se ajo e dukshmja? A e sheh si e shkul me rrënjë frymën e kryelartësisë, si e shëron plagën e mendjemadhësisë, si na mëson të mos e vëmë zemrën te nderet e para, si i bind ata që i lakmojnë t'i shkojnë pas në çdo gjë vendit më të fundit?

5. Sepse asgjë nuk është më e keqe se kryelartësia. Kjo madje ua merr njerëzve mendtë e vet dhe u vë vulën e të marrëve; ose më mirë, i bën vërtet krejt si të pamendë.

Sepse, ashtu si, po të përpiqej dikush, që është tre kutë i gjatë, të ishte më i lartë se malet, ose ta pandehte vërtet këtë dhe të ngrihej lart si të kalonte majat e tyre, nuk do të kërkonim provë tjetër se ai e ka humbur mendjen; po ashtu, kur sheh një njeri kryelartë, që e mban veten më të lartë se të gjithë dhe e quan poshtërsi të jetojë me njerëzit e tjerë, mos kërko pas kësaj asnjë provë tjetër për marrëzinë e atij njeriu. Ai është shumë më qesharak se çdo i marrë nga natyra, sepse këtë sëmundje ia krijon vetes qëllimisht. Dhe nuk është i mjerë vetëm për këtë, po edhe sepse, pa e ndier fare, bie në vetë humnerën e ligësisë.

Sepse kur do të arrijë një i tillë të njohë si duhet ndonjë mëkat? Kur do ta kuptojë se po mëkaton? Përkundrazi, ai është si një skllav i poshtër e i robëruar, të cilin djalli, pasi e ka zënë, e merr me vete dhe e bën krejt pre të tijën, duke e goditur nga çdo anë dhe duke e rrethuar me dhjetë mijë fyerje.

Sepse në një marrëzi kaq të madhe i çon më në fund, saqë i bën të sillen me mendjemadhësi ndaj fëmijëve e grave të tyre, madje edhe ndaj vetë të parëve të tyre. Kurse të tjerë, përkundrazi, i bën të fryhen për shkak të fisnikërisë së paraardhësve. E ç'mund të jetë më e marrë se kjo, kur nga shkaqe të kundërta njerëzit fryhen njësoj: njëri lloj, sepse i kishin njerëz të thjeshtë për etër, gjyshër e paraardhës; kurse tjetri, sepse të tijtë ishin të lavdishëm e të shquar? Si mund të ulet, pra, në secilin rast ënjtja e plagës? Duke u thënë këtyre të fundit: «Shko më prapa se gjyshi dhe se paraardhësit e tu të afërt, dhe ndoshta do të gjesh shumë gjellëbërës, gomarxhinj e dyqanxhinj»; kurse të parëve, atyre që fryhen për thjeshtësinë e të parëve të tyre, e kundërta përsëri: «Edhe ti, po të ngjitesh më lart ndër të parët e tu, do të gjesh shumë veta shumë më të shquar se ti».

Se natyra e ka këtë rrjedhë, eja të ta provoj edhe nga Shkrimet. Solomoni ishte bir mbreti, madje i një mbreti të shquar, po i ati i atij mbreti ishte një nga njerëzit e ulët e të padëgjuar. Edhe gjyshi nga ana e nënës po ashtu; përndryshe nuk do t'ia kishte dhënë të bijën një ushtari të thjeshtë. Dhe po të ngjiteshe sërish më lart nga këta njerëz të thjeshtë, do ta shihje fisin më të shquar e më mbretëror. Kështu edhe në rastin e Saulit, kështu edhe në shumë të tjerë, do të dilje në këtë përfundim. Të mos krenohemi, pra, për këtë. Sepse ç'është prejardhja? Ma thuaj. Asgjë, veçse një emër pa asnjë përmbajtje; dhe këtë do ta merrni vesh atë ditë. Po, meqë ajo ditë ende nuk ka ardhur, le t'ju bind qysh tani edhe nga gjërat e tanishme se prej saj nuk lind asnjë epërsi. Sepse, po të na zërë lufta, po të na zërë uria, po të na gjejë çdo gjë tjetër, gjithë këto mburrje të fryra për prejardhje fisnike vihen në provë; po të na bjerë sëmundja, po të na bjerë murtaja, ajo nuk di të bëjë dallim midis të pasurit e të varfrit, midis të lavdishmit e të palavdishmit, midis atij me prejardhje të lartë e atij që s'e ka të tillë; as vdekja nuk di, as kthesat e tjera të fatit, po të gjitha ngrihen njësoj kundër të gjithëve; dhe, në thënça diçka edhe të çuditshme, kundër të pasurve më tepër nga të dy palët. Sepse sa më pak të jenë ushtruar në këto gjëra,

aq më shumë vdesin, kur i zënë ato. Edhe frika është më e madhe te të pasurit. Sepse askush nuk dridhet aq para princave sa ata; dhe para turmave, jo më pak se para princave, madje shumë më tepër; vërtet shumë shtëpi të tilla janë përmbysur si nga zemërimi i turmave, ashtu edhe nga kërcënimi i princave. Kurse i varfri është i shpëtuar nga të dyja këto lloj ujërash të trazuara.

6. Prandaj lëre mënjanë këtë fisnikëri, dhe, po të duash të më tregosh se je fisnik, tregomë lirinë e shpirtit tënd, si ajo që kishte ai njeri i lumtur (edhe pse i varfër), i cili i tha Herodit: «Nuk të lejohet të kesh gruan e Filipit, vëllait tënd»; si ajo që zotëronte ai që para tij ishte si ai, dhe pas tij do të jetë përsëri i tillë, ai që i tha Ahabit: «Nuk e trazoj unë Izraelin, po ti dhe shtëpia e atit tënd»; si ajo që kishin profetët, si ajo që kishin tërë apostujt.

Po jo të tilla janë shpirtrat e atyre që janë skllevër të pasurisë; përkundrazi, si ata që ndodhen nën dhjetë mijë kujdestarë e mbikëqyrës, kështu edhe këta nuk guxojnë as edhe të ngrenë sytë e të flasin me guxim në mbrojtje të virtytit. Sepse dashuria për pasurinë, dhe ajo për lavdinë, dhe ajo për gjërat e tjera, duke i vështruar kërcënueshëm, i bëjnë lajkatarë skllavërisht; sepse asgjë nuk ta heq lirinë aq shumë sa ngatërrimi në punët e botës dhe mbajtja e atyre që quhen shenja dallimi. Sepse një i tillë s'ka një zot, as dy, as tre, po dhjetë mijë.

Dhe po të doni t'i numëroni, le të sjellim ndonjë nga ata që janë me nder në oborret e mbretërve, dhe le të ketë njëkohësisht shumë pasuri, pushtet të madh, një vendlindje që i kalon të tjerat dhe një prejardhje të shquar, dhe le ta nderojnë tërë njerëzit. Le të shohim tani, në qoftë se nuk është pikërisht ai personi që ndodhet në më shumë skllavëri se të gjithë; dhe le ta krahasojmë me të, jo thjesht një skllav, po skllavin e një skllavi, sepse shumë veta, ndonëse shërbëtorë, kanë vetë skllevër. Ky skllav i skllavit, nga ana e vet, ka vetëm një zot. E ç'ka rëndësi që ai njëri s'është njeri i lirë? Prapëseprapë është vetëm një, dhe skllavi ka parasysh vetëm dëshirën e tij. Sepse, edhe pse zoti i zotit të tij duket se ka pushtet mbi të, tani për tani ai i bindet vetëm njërit; dhe, në qoftë se punët midis atyre të dyve venë mirë, do të rrojë i qetë tërë jetën. Kurse njeriu ynë s'ka vetëm një a dy, po shumë zotër, e më të rëndë. Dhe së pari është në ankth për vetë sundimtarin. Dhe s'është njësoj të kesh një njeri të thjeshtë për zot, sa të kesh një mbret, veshët e të cilit

i mbushin shumë veta, dhe që bëhet pronë herë e njërës palë, herë e tjetrës.

Njeriu ynë, ndonëse s'ka asgjë në ndërgjegje, dyshon të gjithë: si shokët, ashtu edhe vartësit e tij; si miqtë, ashtu edhe armiqtë.

Po edhe ai njeri tjetër, mund të thuash, i ka frikën zotit të vet. Po si është e njëjta gjë të kesh një a shumë, që të të bëjnë frikacak? Ose më mirë, po ta shohë njeriu me kujdes, s'do të gjejë as edhe një. Si dhe në ç'kuptim? Ai skllav nuk ka njeri që të dëshirojë ta nxjerrë nga ajo shërbesa e tij dhe të hyjë vetë në vend të tij (prandaj as nuk ka njeri që t'i kurdisë ndonjë gjë atje); kurse këta s'kanë madje asnjë synim tjetër, veçse të lëkundin atë që e miraton dhe e do më shumë sundimtari i tyre. Prandaj edhe i duhet t'i bëjë lajka gjithkujt: eprorëve, të barabartëve, miqve të tij. Sepse, atje ku ka smirë e dashuri për lavdi, atje edhe miqësia e çiltër s'ka fuqi. Sepse, ashtu si ata të së njëjtës zanat s'mund ta duan njëri-tjetrin me një dashuri të përsosur e të vërtetë, kështu ndodh edhe me ata që bëjnë garë për nder, edhe me ata që lakmojnë të njëjtat gjëra ndër sendet e botës. Prandaj edhe lufta brenda është e madhe.

A e sheh ç'mori zotërish, e zotërish të ashpër? Do të doje të të tregoja edhe një tjetër, më të rëndë se ky? Ata që janë pas tij, të gjithë përpiqen t'i dalin përpara; të gjithë ata që janë përpara tij, të mos e lënë t'u afrohet e t'i kalojë.

7. Po, o çudi! Unë ndërmora t'ju tregoja zotër, po fjalimi ynë, siç e shohim, tek ecën e tek nxehet, ka bërë më shumë nga sa kisha ndërmarrë, duke na treguar armiq në vend të zotërve; ose më mirë, po ata njerëz, edhe si armiq edhe si zotër. Sepse, ndërsa u bëjnë lajka si zotërve, ata janë të tmerrshëm si armiq dhe kurdisin kundër nesh si armiq. Kur, pra, dikush i ka po ata njerëz edhe si zotër edhe si armiq, ç'mund të jetë më e keqe se kjo fatkeqësi? Skllavi vërtet, ndonëse është nën urdhër, prapëseprapë e ka përfitimin e kujdesit dhe të vullnetit të mirë nga ana e atyre që i japin urdhra; kurse këta, ndërsa marrin urdhra, bëhen armiq dhe vihen njëri kundër tjetrit; dhe kjo shumë më rëndë se ata në betejë, sepse edhe plagosin fshehurazi, edhe, me maskën e miqve, i trajtojnë njerëzit ashtu si do t'i trajtonin armiqtë e tyre, dhe shpeshherë nxjerrin fitim për vete nga fatkeqësia e të tjerëve.

Po jo të tilla janë rrethanat tona; përkundrazi, po t'i vejë keq njërit, ka shumë veta që hidhërohen bashkë me të; po të fitojë nderim, ka shumë që gëzohen bashkë me të. Kështu ishte edhe apostulli: «Sepse, në qoftë se vuan një gjymtyrë», thotë, «tërë gjymtyrët vuajnë bashkë me të; dhe në qoftë se nderohet një gjymtyrë, tërë gjymtyrët gëzohen bashkë me të». Dhe fjalët e atij që jep këto këshilla janë herë «Cila është shpresa ime a gëzimi im? A nuk jeni pikërisht ju?», herë «Tani rrojmë, në qoftë se ju qëndroni të patundur në Zotin», herë «Nga shumë shtrëngim e ankth zemre ju shkrova», dhe «Kush është i dobët, e të mos jem edhe unë i dobët? Kush shkandullohet, e të mos digjem edhe unë?».

Përse, pra, ende po durojmë stuhinë e valët e botës së jashtme, dhe nuk vrapojmë drejt këtij limani të qetë, dhe, duke lënë emrat e gjërave të mira, nuk kalojmë te vetë gjërat? Sepse lavdia, dinjiteti, pasuria, emri i mirë dhe gjithë të tilla, për ata janë emra, kurse për ne gjëra të vërteta; ashtu si gjërat e rënda, vdekja, çnderimi, varfëria dhe çdo gjë tjetër që u ngjan, për ne janë vërtet emra, po për ata gjëra të vërteta.

Dhe, po të duash, le të sjellim së pari lavdinë, kaq të dashur e të dëshiruar për të gjithë ata. Nuk po flas për të qenët e saj jetëshkurtër dhe që shuhet shpejt, po tregoma atë kur është në lulëzim. Mos ia hiq lyerjet dhe vijat me ngjyra lavires, po sille të stolisur dhe na e paraqit, që pastaj unë t'ia zbuloj shëmtinë. Mirë, pra, sigurisht do të flasësh për parakalimin e saj, për liktorët e saj të shumtë, për zërin e lajmëtarëve, për vëmendjen e të gjitha shtresave, për heshtjen që mban populli, për goditjet që u jepen të gjithëve që dalin në rrugë, dhe për vështrimin e mbarë botës. A nuk janë këto shkëlqimet e saj? Eja, pra, të shqyrtojmë a nuk janë këto gjëra të kota dhe një përfytyrim i kotë e i padobishëm. Sepse, në ç'gjë bëhet më i mirë prej tyre ai njeri për të cilin flasim, qoftë në trup, qoftë në shpirt? Sepse pikërisht kjo e përbën njeriun. A bëhet vallë më i gjatë prej kësaj, apo më i fortë, më i shëndetshëm, më i shpejtë, apo do t'i ketë shqisat më të mprehta e më depërtuese? Jo, askush s'do ta thoshte këtë. Le të kalojmë atëherë te shpirti, mos gjejmë vallë atje ndonjë dobi që vjen prej saj. Ç'del, pra? A do të jetë një i tillë më i përmbajtur, më i butë, më i matur, nga ai lloj shoqërimi? Aspak, po përkundrazi krejt e kundërta. Sepse përfundimi këtu nuk është si te trupi. Sepse atje trupi vërtet nuk fiton asgjë për nga vlera e vet e mirëfilltë; po këtu e keqja s'është vetëm se shpirti nuk korr asnjë fryt të mirë, po edhe se merr vërtet

shumë të keqe prej tyre, ngaqë shtyhet me mjete të tilla drejt kryelartësisë, mendjemadhësisë, marrëzisë, zemërimit dhe dhjetë mijë të metave si këto.

«Po ai gëzohet», do të thuash, «dhe ngazëllehet me këto gjëra, dhe ato ia ndriçojnë fytyrën». Pikërisht te kjo fjala jote qëndron kulmi i të këqijave të tij dhe pjesa e pashërueshme e sëmundjes. Sepse ai që gëzohet me këto gjëra, nuk do të donte të shpëtonte prej asaj që është rrënja e të këqijave të tij, sado lehtë që të mundej; madje, me këtë kënaqësi, ia ka zënë vetes udhën e shërimit. Kështu që këtu është e keqja më e madhe, që ai as nuk ndien dhembje, po përkundrazi gëzohet, kur sëmundjet po i shtohen.

Sepse as gëzimi nuk është gjithnjë gjë e mirë; sepse edhe vjedhësit gëzohen kur vjedhin, kurorëshkelësi kur ndot shtratin martesor të fqinjit, lakmuesi kur plaçkit me dhunë, dhe vrasësi kur vret. Të mos shohim, pra, a gëzohet ai, po a është për diçka të dobishme, se mos gjejmë që gëzimi i tij është si ai i kurorëshkelësit e i vjedhësit.

Sepse përse, ma thuaj, gëzohet? Për famën e vet te turma, sepse mund të fryhet dhe të shihet nga të gjithë? Po ç'mund të jetë më e keqe se kjo dëshirë dhe se ky pëlqim i keqvendosur? Ose, në qoftë se s'është gjë e keqe, duhet të hiqni dorë nga tallja me mendjemëdhenjtë dhe nga përqeshjet e pareshtura ndaj tyre; duhet të hiqni dorë nga mallkimet mbi kryelartët e përbuzësit. Po ju nuk do ta duronit këtë. Mirë, pra, edhe ata meritojnë qortim me shumicë, ndonëse kanë liktorë me shumicë. Dhe gjithë këtë e thashë për ata sundimtarë të llojit më të durueshëm; sepse pjesën më të madhe të tyre do ta gjejmë tek shkelin më rëndë se ç'shkelin ose vjedhësit, ose vrasësit, ose kurorëshkelësit, ose plaçkitësit e varreve, sepse s'e përdorin mirë pushtetin e tyre. Sepse vërtet edhe vjedhjet e tyre janë më të paturpshme, edhe masakrat e tyre më gjakftohta, edhe ndyrësitë e tyre shumë më të tepërta se të të tjerëve; dhe çajnë tejpërtej jo një mur, po pasuri e shtëpi pa fund, sepse privilegji ua bën shumë të lehtë.

Dhe ata i shërbejnë një skllavërie tejet të rëndë, si duke u përkulur poshtërsisht nën pasionet e tyre, ashtu edhe duke u dridhur para gjithë bashkëpunëtorëve. Sepse vetëm ai është i lirë, dhe vetëm ai është sundimtar, dhe më mbretëror se tërë mbretërit, ai që është çliruar nga pasionet e veta.

Duke i ditur, pra, këto gjëra, le të ndjekim lirinë e vërtetë dhe le të çlirojmë veten nga skllavëria e ligë; dhe le të mos e quajmë të lumtur as shkëlqimin e pushtetit, as sundimin e pasurisë, as ndonjë gjë tjetër të tillë, po vetëm virtytin. Sepse kështu do të gëzojmë edhe sigurinë këtu, edhe do të arrijmë të mirat që do të vijnë, me anë të hirit dhe të dashurisë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti, bashkë me Atin dhe Frymën e Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.