Mateu 18:7

«Edhe në qoftë se ‹duhet të vijnë skandalet›,» mund të thotë ndoshta ndonjë nga kundërshtarët tanë, «përse vajton Ai për botën, kur më mirë do të duhej t'i jepte ndihmë dhe të shtrinte dorën për të? Sepse kjo do të ishte puna e një mjeku dhe e një mbrojtësi, kurse ajo tjetra mund të pritej edhe nga cilido njeri i zakonshëm.»

Ç'do të mund t'i thoshim, pra, kësaj gjuhe kaq të paturpshme? Ç'kujdes tjetër kërkon ti, të barabartë me këtë kujdes shërues të Tij? Sepse Ai, ndonëse ishte Perëndi, u bë njeri për ty, mori formën e robit, hoqi çdo lloj vuajtjeje dhe s'la pa bërë asgjë nga ato që duhej të bënte. Po njerëzit mosmirënjohës aspak s'u bënë më të mirë prej kësaj, prandaj Ai vajton për ta, sepse, pas kaq shumë kujdesi, mbetën në sëmundjen e tyre.

Ishte njësoj sikur dikush të vajtonte për një të sëmurë, që kishte pasur shumë përkujdesje, po që nuk kishte dashur t'u bindej urdhrave të mjekut, dhe të thoshte: «Mjerë ky njeri për sëmundjen e tij, të cilën e ka rënduar me shkujdesjen e vet.» Po atje vërtet s'ka dobi nga vajtimi, kurse këtu edhe kjo është një farë kurimi: të parathuash ç'do të ndodhte dhe ta vajtosh. Sepse shpesh shumë veta, edhe pse s'nxorën asnjë dobi kur i këshilluan, u përmirësuan kur i vajtuan.

Pikërisht për këtë arsye përdori fjalën «Mjerë»: që t'i zgjonte plotësisht, t'i bënte të kujdesshëm dhe t'i shtynte të rrinin zgjuar. Njëkohësisht tregon dashamirësinë që kishte për ata vetë njerëz dhe butësinë e vet, sepse vajton për ta edhe kur e kundërshtojnë, pa ndier thjesht neveri, po duke i ndrequr me vajtimin dhe me parashikimin, që t'i fitonte për vete.

Po si është e mundur kjo? mund të thotë dikush. Sepse, në qoftë se «duhet të vijnë skandalet», si mund të shpëtojmë prej tyre? Sepse, që të vijnë skandalet, kjo vërtet duhet të ndodhë, po që njerëzit të humbasin, kjo nuk është aspak e domosdoshme. Është njësoj sikur mjeku të thoshte (sepse asgjë s'na ndalon ta përdorim përsëri të njëjtin shembull): duhet të vijë kjo sëmundje, po s'del si pasojë e domosdoshme që ai që tregon kujdes të shkatërrohet patjetër prej saj. Edhe këtë e tha, siç e përmenda, që të zgjonte edhe nxënësit e tij bashkë me të tjerët. Që të mos flinin, si të ishin dërguar drejt paqes e drejt një jete pa trazira, u tregon shumë luftëra pranë tyre, nga jashtë e nga brenda. Për ta shpallur këtë, Pavli tha: «Jashtë ishin luftëra, brenda ishin frikëra»; edhe: «në rreziqe ndër vëllezër të rremë»; edhe, në fjalimin drejtuar milesianëve, tha: «Edhe prej jush do të ngrihen njerëz që do të flasin gjëra të shtrembëra»; edhe vetë Ai tha: «Armiqtë e njeriut do të jenë ata të shtëpisë së tij.» Po kur tha «duhet», s'i tha këto për t'u hequr fuqinë e zgjedhjes së lirë, as lirinë e vullnetit moral, as sikur ta vinte jetën e njeriut nën ndonjë shtrëngesë të pashmangshme të rrethanave, po parathotë atë që do të ndodhte me siguri; edhe këtë Lluka e ka parashtruar me një shprehje tjetër: «Është e pamundur të mos vijnë skandalet.»

Po ç'janë skandalet? Pengesat në udhën e drejtë. Kështu i quajnë edhe njerëzit e skenës ata të mësuarit me këto gjëra, ata që përdredhin trupin.

Pra, nuk është parashikimi i Tij ai që i sjell skandalet, larg qoftë; as ndodh ngaqë e parashikoi, po e parashikoi sepse kishte për të ndodhur me siguri. Sepse, po të mos kishin pasur ndër mend të bënin ligësi ata që sjellin skandalet, as skandalet nuk do të vinin; edhe po të mos kishin për të ardhur, as nuk do të ishin parathënë. Po, ngaqë ata njerëz bënë keq dhe ishin sëmurë pashërueshëm, erdhën skandalet, dhe Ai parathotë atë që ka për të ndodhur.

Po sikur këta njerëz të ishin mbajtur në udhë të drejtë, mund të thuhet, dhe të mos kishte njeri që të sillte skandal, a nuk do të dilte e rreme kjo fjalë? Kurrsesi, sepse as nuk do të ishte thënë. Sepse, po të ishin mbajtur të gjithë në udhë të drejtë, Ai nuk do të kishte thënë «duhet të vijnë», po, ngaqë e dinte që më parë se ata do të ishin vetë të pandreqshëm, prandaj tha se skandalet do të vijnë me siguri.

Po përse nuk i hoqi ata nga mesi? mund të thuhet. E pse, përse duhej t'i hiqte nga mesi? Për hir të atyre që lëndohen? Po prishja e atyre që lëndohen s'vjen prej andej, po nga shkujdesja e tyre. Këtë e vërtetojnë njerëzit e virtytshëm, të cilët jo vetëm nuk dëmtohen prej skandaleve, po nxjerrin edhe dobinë më të madhe, siç ishte Jobi, siç ishte Josifi, siç ishin gjithë të drejtët dhe apostujt. Po, në qoftë se shumë veta humbasin, kjo vjen nga gjumi i tyre. Sikur të mos ishte kështu, po sikur prishja të ishte pasojë e skandaleve, të gjithë do të kishin humbur. Dhe, në qoftë se ka nga ata që shpëtojnë, ai që nuk shpëton le t'ia vërë fajin vetes. Sepse skandalet, siç e thashë, zgjojnë dhe e bëjnë më largpamës e më të mprehtë jo vetëm atë që ruhet, po edhe atë që ka rënë në to, po të ngrihet shpejt përsëri, sepse e bëjnë më të sigurt dhe më të vështirë për t'u mundur. Kështu, po të rrimë zgjuar, jo pak dobi nxjerrim prej andej: pikërisht që të rrimë përherë syhapur. Sepse, në qoftë se, kur kemi armiq dhe kur na rëndojnë kaq shumë rreziqe, prapë flemë, ç'do të ishim po të jetonim në siguri? Po deshe, shih njeriun e parë. Rrojti pak kohë në parajsë (ndoshta as edhe një ditë të tërë), shijoi kënaqësitë, e megjithatë arriti deri në atë shkallë ligësie, sa përfytyroi se ishte i barabartë me Perëndinë, e quajti gënjeshtarin bamirës dhe nuk mbajti as një urdhërim të vetëm; e pra, sikur të kishte jetuar edhe pjesën tjetër të jetës pa asnjë vuajtje, ç'nuk do të kishte bërë?

2. Po kur i themi këto, ata bëjnë prapë kundërshtime të tjera dhe pyesin: E pse e bëri Perëndia të tillë? Perëndia s'e bëri të tillë, larg qoftë, sepse atëherë as nuk do ta kishte ndëshkuar. Sepse, në qoftë se ne nuk ia vëmë fajin shërbëtorit tonë për ato gjëra ku shkaku jemi vetë, aq më tepër nuk do t'ia vinte fajin Perëndia i të gjithëve. «Po nga erdhi kjo?» mund të thotë dikush. Nga vetë ai dhe nga shkujdesja e tij. «Ç'do të thotë, nga vetë ai?» Pyet veten. Sepse, në qoftë se të këqijtë s'janë të këqij prej vetes së tyre, mos e ndësho shërbëtorin tënd, mos e qorto gruan tënde për gabimet që bën, mos e rrih birin tënd, mos ia gjej fajin mikut, as mos e urre armikun që të bën keq: sepse të gjithë këta janë për t'i mëshiruar, jo për t'i ndëshkuar, veç në qofshin fajtorë prej vetes së tyre. «Po unë s'jam në gjendje të përmbahem,» mund të thotë dikush. E megjithatë, kur e sheh se shkaku s'është tek ata, po vjen nga një domosdoshmëri tjetër, atëherë je në gjendje të përmbahesh. Kur, të paktën, një shërbëtor, i zënë nga sëmundja, nuk i bën gjërat që i urdhërove, në vend që t'ia vësh fajin, ti më shumë e fal. Kështu, ti vetë je dëshmitar se njëra gjë vjen prej vetes, tjetra jo prej vetes. Prandaj edhe këtu, po ta dije se ai ishte i keq ngaqë kishte lindur i tillë, në vend që t'ia vije fajin, do t'i tregoje më shumë butësi. Sepse, me siguri, kur e fal për sëmundjen e tij, s'mund të ishte që të mos e falje veprën krijuese të Perëndisë, po të ishte bërë vërtet i tillë që në fillim.

Edhe në një mënyrë tjetër është e lehtë t'ua mbyllësh gojën njerëzve të tillë, sepse e madhe është fuqia e panumërt e së vërtetës. Sepse përse s'ia gjen kurrë fajin shërbëtorit tënd që s'ka fytyrë të bukur, që s'ka shtat të hijshëm, që s'di të fluturojë? Sepse këto gjëra janë të natyrës. Pra, për fajin kundër natyrës së tij ai shfajësohet, dhe askush s'e kundërshton. Kur, pra, ti e qorton, tregon se faji s'është i natyrës, po i zgjedhjes së tij. Sepse, në qoftë se për ato gjëra që s'i qortojmë dëshmojmë se e tëra vjen prej natyrës, është e qartë se, atje ku qortojmë, shpallim se faji vjen prej zgjedhjes.

Mos sill, pra, të lutem, arsyetime të shtrembëra, as sofizma e rrjeta më të holla se ato të merimangës, po përgjigjmu prapë kësaj: A i bëri Perëndia të gjithë njerëzit? Kjo është e qartë për këdo. Si nuk janë atëherë të gjithë të barabartë përsa i përket virtytit dhe vesit? Nga vijnë të mirët, të butët e zemërbutët? Nga vijnë të pavlerët e të këqijtë? Sepse, në qoftë se këto gjëra s'kërkojnë asnjë qëllim, po janë të natyrës, si vjen që njëri është kështu e të tjerët ashtu? Sepse, po të ishin të gjithë të këqij prej natyre, s'do të ishte e mundur që dikush të ishte i mirë; po të ishin të mirë prej natyre, atëherë askush s'do të ishte i keq. Sepse, po të kishte një natyrë të vetme për të gjithë njerëzit, do të duhej që në këtë pikë të ishin të gjithë njësoj, qoftë po të bëheshin kështu, qoftë po të bëheshin ashtu.

Po sikur të thoshim se prej natyre disa janë të mirë e të tjerët të këqij (gjë që s'do të ishte e arsyeshme, siç e treguam), atëherë këto gjëra do të ishin të pandryshueshme, sepse gjërat e natyrës janë të pandryshueshme. Po ja, vër re. Të gjithë të vdekshmit janë të nënshtruar ndaj vuajtjes; askush s'është i lirë prej vuajtjes, sado që të përpiqet pafund. Mirëpo tani shohim shumë veta që nga të mirë bëhen të pavlerë, e nga të pavlerë bëhen të mirë, njëri prej shkujdesjes, tjetri prej zellit; gjë që tregon më së miri se këto s'vijnë prej natyre.

Sepse gjërat e natyrës as ndryshojnë, as kanë nevojë për zell që t'i fitojmë. Sepse, ashtu si për të parë e për të dëgjuar s'kemi nevojë për mund, kështu as për virtytin s'do të kishim nevojë për mundim, po të na ishte dhënë prej natyre.

«Po përse i bëri fare njerëzit e pavlerë, kur mund t'i kishte bërë të gjithë të mirë? Nga vijnë, pra, të këqijat?» thotë ai. Pyet veten; sepse detyra ime është të tregoj se ato s'janë prej natyre, as prej Perëndisë.

«A vijnë, pra, vetvetiu?» thotë ai. Kurrsesi. «Po mos janë pa fillim?» Fol me nderim, o njeri, dhe tërhiqu nga kjo marrëzi, se po e nderon me një nderim Perëndinë dhe të këqijat, madje me nderimin më të lartë. Sepse, po të ishin pa fillim, do të ishin të fuqishme dhe as nuk do të mund të shkuleshin, as nuk do të mund të zhdukeshin. Sepse është e qartë për të gjithë se ajo që është pa fillim, është e paprishshme.

3. E nga vijnë, pastaj, kaq shumë të mirë, kur e keqja ka fuqi kaq të madhe? Si bëhet që ata që kanë një fillim janë më të fortë se ajo që është pa fillim?

«Po Perëndia i shkatërron këto,» thotë ai. Kur? E si do t'i shkatërrojë ato që janë me nderim të barabartë, me fuqi të barabartë dhe, si të thuash, të së njëjtës moshë me Të?

O ligësi e djallit! Ç'e keqe e madhe që ka shpikur! Me ç'blasfemi i ka bindur njerëzit të rrethojnë Perëndinë! Me ç'petk perëndishmërie ka sajuar një shpjegim tjetër të pabesë! Sepse, duke dashur të tregonin se e keqja s'ishte prej Tij, sollën një tjetër mësim të lig, duke thënë se këto gjëra janë pa fillim.

«Nga vijnë, pra, të këqijat?» mund të thotë dikush. Nga vullneti e nga mungesa e tij. «Po vetë kjo, që duam ose nuk duam, nga vjen?» Nga ne vetë. Po ti bën si ai që, pasi ka pyetur «nga vjen të parët dhe të mos parët?», kur t'i thosha «nga të mbyllurit e syve ose nga të mos mbyllurit», do të pyeste prapë: «po vetë të mbyllurit e syve ose jo, nga vjen?», edhe, pasi të kishte dëgjuar se ishte prej nesh e prej vullnetit tonë, do të kërkonte përsëri një shkak tjetër.

Sepse e keqja s'është gjë tjetër veçse mosbindje ndaj Perëndisë. «Nga e gjeti, pra, njeriu këtë?» mund të thotë dikush. «E ç'punë e madhe ishte ta gjente këtë, të lutem?» «Jo, as unë s'them se kjo gjë është e vështirë; po nga i lindi dëshira për të mos u bindur?» «Nga shkujdesja. Sepse, ndonëse kishte fuqi për të dyja, u prir më shumë nga kjo.»

Po, në qoftë se prapë je i hutuar dhe të merren mendtë kur dëgjon këtë, s'do të të pyes asgjë të vështirë ose të ndërlikuar, po një pyetje të thjeshtë e të qartë. A je bërë ndonjëherë i keq? Edhe a je bërë ndonjëherë i mirë? Ja çfarë dua të them. A e munde ndonjëherë pasionin, edhe a të zuri prapë pasioni? A të mundi dehja, edhe a e munde ti dehjen? A u zemërove njëherë, edhe një herë tjetër nuk u zemërove? A e le pas dore një të varfër, edhe a nuk e le pas dore? A bëre kurvëri njëherë, edhe a u bëre i dëlirë prapë? Nga vijnë, pra, gjithë këto? Thuamë, nga? Në qoftë se s'do ta thuash ti vetë, do ta them unë. Sepse njëherë e përmbajte veten dhe u përpoqe, po pastaj u bëre i shkujdesur dhe i pakujdesshëm. Sepse atyre që janë të dëshpëruar, janë vazhdimisht në ligësi, janë në një gjendje pandjeshmërie, janë të çmendur dhe as që duan të dëgjojnë atë që do t'i ndreqte, atyre unë as që do t'u flas për vetëpërmbajtjen; po atyre që herë kanë qenë në njërën gjendje, herë në tjetrën, do t'u flas me gëzim. A i more ndonjëherë me dhunë gjërat që s'të takonin, e pastaj, i mposhtur nga dhembshuria, i dhe edhe nga të tuat atij që kishte nevojë? Nga vjen, pra, ky ndryshim? A s'është fare e qartë se vjen nga mendja dhe nga zgjedhja e vullnetit?

Është fare e qartë, dhe s'ka njeri që të mos e thotë këtë. Prandaj ju lutem të jeni të kujdesshëm dhe të kapeni pas virtytit, dhe s'do të keni nevojë për këto pyetje. Sepse të këqijat tona janë thjesht emra, po të duam. Mos pyet, pra, nga vijnë të këqijat, as mos e mundo veten; po, pasi ke gjetur se ato vijnë vetëm nga shkujdesja, ik nga veprat e liga.

Dhe, në qoftë se dikush thotë se këto gjëra s'vijnë prej nesh, sa herë ta shohësh të zemëruar me shërbëtorët e tij, të irrituar me gruan, duke qortuar një fëmijë dhe duke dënuar ata që i bëjnë keq, thuaji: si e the, pra, që të këqijat s'vijnë prej nesh? Sepse, po të mos ishin prej nesh, përse ia gjen fajin? Thuaji prapë: a mos vallë prej vetes tënde shan dhe fyen? Sepse, po të mos ishte prej teje, askush s'do të zemërohej me ty; po, në qoftë se është prej teje, prej teje dhe prej shkujdesjes sate janë veprat e tua të liga.

Po ç'të themi? A mendon se ka disa njerëz të mirë? Sepse, po të mos ishte njeri i mirë, nga e ke këtë fjalë? Nga vijnë lëvdatat? Po, në qoftë se ka njerëz të mirë, është fare e qartë se ata do të qortojnë edhe të këqijtë. E megjithatë, po të mos ishte askush i lig me dashje e prej vetes së tij, atëherë do të dilte se të mirët i qortojnë padrejtësisht të këqijtë, dhe kështu edhe ata vetë do të ishin prapë të këqij. Sepse ç'mund të jetë më keq sesa t'i nënshtrosh të pafajshmit ndaj akuzave? Po, në qoftë se ata mbeten në sytë tanë njerëz të mirë ndonëse qortojnë (madje kjo është pikërisht një provë e mirësisë së tyre), edhe vetë të marrëve u bëhet e qartë prej kësaj se askush s'është kurrë i keq nga domosdoshmëria.

Po, në qoftë se pas gjithë kësaj do të pyesje ende: nga vijnë të këqijat? Do të të thosha: nga shkujdesja, nga përtacia, nga shoqërimi me të këqijtë, nga përbuzja e virtytit; nga këto vijnë edhe vetë të këqijat, edhe fakti që disa pyesin nga vijnë të këqijat. Sepse, me siguri, prej atyre që veprojnë drejt askush s'pyet për këto, prej atyre që kanë vendosur të jetojnë me drejtësi e me përmbajtje; po ata që guxojnë të bëjnë vepra të liga dhe duan të sajojnë ndonjë ngushëllim të marrë për veten me anë të këtyre bisedave, endin rrjeta merimange.

Po le t'i grisim këto copë-copë jo vetëm me fjalët tona, po edhe me veprat tona. Sepse as këto s'janë prej domosdoshmërie. Sepse, po të ishin prej domosdoshmërie, Ai s'do të kishte thënë: «Mjerë njeriu nëpërmjet të cilit vjen skandali.» Sepse vetëm ata vajton, që janë të këqij prej zgjedhjes së tyre.

Dhe, në qoftë se thotë «nëpërmjet të cilit», mos u çudit. Sepse s'e thotë këtë sikur ndonjë tjetër ta sillte skandalin nëpërmjet tij, po duke e parë atë vetë si shkaktar të gjithçkaje. Sepse Shkrimi e ka zakon të thotë «nëpërmjet», në vend të «prej»; siç thotë: «Fitova një njeri nëpërmjet Perëndisë», duke vënë jo shkakun e dytë, po të parin; edhe përsëri: «A nuk është shpjegimi i tyre nëpërmjet Perëndisë?», edhe: «Besnik është Perëndia, nëpërmjet të cilit u thirrët në pjesëmarrjen e Birit të tij.»

4. Edhe që të mësosh se s'është prej domosdoshmërie, dëgjo edhe ç'vjen më pas. Sepse, pasi i vajton, thotë: «Në qoftë se dora jote ose këmba jote të skandalizon, preji dhe hidhi larg teje: sepse më mirë të hysh në jetë i çalë ose i gjymtuar, sesa të kesh dy duar a dy këmbë dhe të hidhesh në zjarr. Edhe në qoftë se syri yt i djathtë të skandalizon, nxirre; më mirë të hysh në jetë me një sy, sesa të kesh dy sy dhe të hidhesh në furrën e zjarrit»; e i thotë këto jo për gjymtyrët, larg qoftë, po për miqtë, për të afërmit, të cilët i mbajmë në radhën e gjymtyrëve të domosdoshme. Këtë e kishte thënë edhe më parë, dhe tani e thotë. Sepse asgjë s'është aq e dëmshme sa shoqëria e keqe. Sepse ato që s'i bën dot detyrimi, shpesh i bën miqësia, si për dëm, si për dobi. Prandaj, me shumë ngulm, Ai na urdhëron t'i presim ata që na dëmtojnë, duke lënë të kuptohet se bëhet fjalë për ata që sjellin skandalet.

A e sheh si e largoi Ai dëmin që do të vinte nga skandalet? Duke parathënë se me siguri do të ketë skandale, që të mos gjenin njeri të shkujdesur, po që njerëzit, duke i pritur, të rrinin zgjuar. Duke treguar se të këqijat janë të mëdha (sepse s'do të kishte thënë kot «Mjerë bota për shkak të skandaleve», po e tha për të treguar se i madh është dëmi prej tyre), duke vajtuar përsëri me fjalë më të forta për atë që i sjell. Sepse fjala «Po mjerë ai njeri» ishte e atij që tregon se i madh ishte ndëshkimi; po jo vetëm kaq, po edhe me krahasimin që shtoi, e shtoi frikën.

Pastaj Ai nuk kënaqet me kaq, po tregon edhe udhën me anë të së cilës mund t'u shmangesh skandaleve.

Po cila është kjo? Të këqijtë, thotë Ai, edhe në qofshin miq tepër të dashur për ty, preji nga miqësia jote.

Dhe jep një arsye që s'kundërshtohet dot. Sepse, po të mbeten miq, ti s'do t'i fitosh ata, po veç kësaj do të humbasësh edhe veten; kurse, po t'i presësh, të paktën do të fitosh shpëtimin tënd. Prandaj, në qoftë se miqësia e dikujt të dëmton, preje nga vetja. Sepse, në qoftë se prej gjymtyrëve tona shpesh presim shumë, kur ato janë të pashërueshme dhe po prishin të tjerat, aq më tepër duhet ta bëjë njeriu këtë me miqtë.

Po, në qoftë se të këqijat do të ishin prej natyre, i tepërt do të ishte gjithë ky këshillim e porosi, e tepërt kjo masë paraprake me mjetet që u përmendën. Po, në qoftë se s'është e tepërt, siç vërtet s'është e tepërt, është fare e qartë se ligësia vjen prej vullnetit.

«Shikoni të mos përbuzni një nga këta të vegjël; sepse po ju them se engjëjt e tyre shohin gjithnjë fytyrën e Atit tim që është në qiej.»

«Të vegjël» s'i quan ata që janë vërtet të vegjël, po ata që shumica i quan të tillë: të varfrit, të përbuzurit, të panjohurit (sepse si mund të jetë i vogël ai që vlen sa gjithë bota? Si mund të jetë i vogël ai që është i dashur për Perëndinë?); po ata që në përfytyrimin e shumicës quhen kështu.

Dhe s'flet vetëm për shumë veta, po edhe për një të vetëm, duke larguar edhe me këtë dëmin e skandaleve të shumta. Sepse, ashtu si t'u ikësh të këqijve, po ashtu edhe t'i nderosh të mirët, ka dobi shumë të madhe dhe do të ishte një siguri e dyfishtë për atë që tregon kujdes: e para, duke shkulur miqësitë me ata që skandalizojnë, e dyta, duke i parë këta shenjtorë me respekt e me nder.

Pastaj, edhe në një mënyrë tjetër, i bën ata të denjë për nderim, duke thënë: «Engjëjt e tyre shohin gjithnjë fytyrën e Atit tim që është në qiej.»

Prej kësaj është e qartë se shenjtorët kanë engjëj, madje ndoshta të gjithë njerëzit. Sepse edhe apostulli thotë për gruan: «se ajo duhet të ketë pushtet mbi kokën e saj për shkak të engjëjve.» Edhe Moisiu tha: «Ai vuri kufijtë e kombeve sipas numrit të engjëjve të Perëndisë.»

Po këtu Ai s'flet vetëm për engjëj, po më tepër për engjëj që janë më të mëdhenj se të tjerët. Dhe, kur thotë «fytyrën e Atit tim», s'nënkupton gjë tjetër veçse guximin e tyre më të plotë dhe nderin e tyre të madh.

«Sepse Biri i Njeriut erdhi të shpëtojë atë që kishte humbur.»

Përsëri, Ai sjell një arsye tjetër, më të fortë se e para, dhe lidh me të një shëmbëlltyrë, me anë të së cilës e sjell edhe Atin si të tillë që i dëshiron këto gjëra. «Si ju duket?» thotë Ai; «Në qoftë se një njeri ka njëqind dele, dhe një prej tyre humbet, a nuk i lë të nëntëdhjetë e nëntat, shkon nëpër male dhe kërkon atë që ka humbur? Edhe në e gjeti, gëzohet për të më shumë sesa për të nëntëdhjetë e nëntat që s'kishin humbur. Po kështu, nuk është vullneti përpara Atit tuaj që të humbasë një nga këta të vegjël.»

A e sheh me sa gjëra të nxit të kujdesesh për vëllezërit tanë të përvuajtur? Mos thuaj, pra: «Filani është farkëtar, është këpucar, është lërues, është i marrë», e kështu ta përbuzësh. Sepse, që të mos e ndiesh këtë, shih me sa shtysa të bind të tregosh maturi dhe të shtyn të kujdesesh për ta. Vuri një fëmijë të vogël dhe tha: «Bëhuni si fëmijët e vegjël.» Edhe: «Kush pret një fëmijë të tillë, më pret mua»; edhe: «Kush të skandalizojë», do të pësojë ndëshkimet më të rënda. Dhe as që u kënaq me krahasimin e «gurit të mullirit», po shtoi edhe «mjerën» e vet, dhe na urdhëroi t'i presim të tillët, edhe në qofshin për ne në vend të duarve e të syve. Edhe me anë të engjëjve, përsëri, që janë ngarkuar me këta vetë vëllezër të përvuajtur, i bën ata të denjë për nderim; edhe nga vullneti e nga Pësimi i vet (sepse, kur tha «Biri i Njeriut erdhi të shpëtojë atë që kishte humbur», tregon edhe kryqin, ashtu si thotë Pavli, kur flet për një vëlla: «për të cilin vdiq Krishti»); edhe nga Ati, sepse as Atij s'i duket e drejtë që të humbasë një i vetëm; edhe nga zakoni i përbashkët, sepse bariu lë ato që janë të sigurta dhe kërkon atë që ka humbur, edhe, kur e gjen atë që kishte marrë udhë të gabuar, gëzohet shumë për gjetjen dhe shpëtimin e saj.

5. Në qoftë se, pra, Perëndia gëzohet kaq shumë për të voglin që gjendet, si i përbuz ti ata për të cilët Perëndia kujdeset me aq zell, kur njeriu duhet të japë edhe vetë jetën për një nga këta të vegjël? Po a është ai i dobët e i përvuajtur? Atëherë, pikërisht për këtë arsye mbi të gjitha, njeriu duhet të bëjë gjithçka për ta ruajtur. Sepse edhe vetë Ai i la të nëntëdhjetë e nëntë delet, shkoi pas kësaj, dhe siguria e kaq shumë delve s'e errësoi dot humbjen e njërës. Ndërsa Lluka thotë se Ai madje e mori mbi supe, dhe se «Ka më shumë gëzim për një mëkatar që pendohet, sesa për nëntëdhjetë e nëntë të drejtë.» Edhe nga fakti që i braktisi ata që ishin shpëtuar për hir të kësaj, dhe nga fakti që u gëzua më shumë për këtë të vetmen, tregoi se ishte i madh kujdesi i tij për të.

Le të mos jemi, pra, të shkujdesur për shpirtra të tillë. Sepse gjithë këto thuhen për këtë qëllim. Sepse, duke kërcënuar se ai që s'është bërë fëmijë i vogël s'do të vërë as edhe këmbë në qiej, dhe duke folur për «gurin e mullirit», Ai e uli mendjemadhësinë e mburravecëve; sepse asgjë s'është aq armiqësore ndaj dashurisë sa kryelartësia. Edhe, duke thënë «duhet të vijnë skandalet», i bëri të rrinin zgjuar; edhe, duke shtuar «Mjerë ai nëpërmjet të cilit vjen skandali», bëri që secili të përpiqet që skandali të mos vijë prej tij. Dhe, ndërkohë që me urdhrin për të prerë ata që skandalizojnë e bëri të lehtë shpëtimin, me porosinë për të mos i përbuzur, e jo thjesht duke porositur, po me ngulm (sepse «shikoni», thotë, «të mos përbuzni një nga këta të vegjël»), edhe duke thënë «Engjëjt e tyre shohin fytyrën e Atit tim», edhe «Për këtë kam ardhur», edhe «Ati im e do këtë», i bëri më të zellshëm ata që duhet të kujdesen për të tillët.

A e sheh ç'mur ka ngritur rreth tyre dhe me sa zell kujdeset për ata që janë të përbuzur e që po humbasin? Njëherësh u kërcënon të këqija të pashërueshme atyre që i bëjnë të rrëzohen, dhe u premton bekime të mëdha atyre që u shërbejnë e kujdesen për ta, dhe sjell përsëri një shembull nga vetë Ai dhe nga Ati.

Le ta imitojmë edhe ne Atë, pa refuzuar asnjë nga punët që duken të ulëta e të mundimshme për hir të vëllezërve tanë; po, edhe në qoftë se na duhet të shërbejmë, edhe në qoftë i vogël, edhe në qoftë i përvuajtur ai për të cilin bëhet kjo, edhe në qoftë e lodhshme puna, edhe në na u dashtë të kalojmë male e humnera, le t'i durojmë të gjitha për shpëtimin e vëllait tonë. Sepse një shpirt është objekt i një kujdesi kaq të madh për Perëndinë, sa Ai «nuk e kurseu Birin e vet».

Prandaj ju lutem, kur të zbardhë mëngjesi, sapo të dalim nga shtëpia, le të kemi parasysh këtë qëllim të vetëm, këtë kujdes të zellshëm mbi të gjitha: të shpëtojmë atë që është në rrezik. Nuk e kam fjalën vetëm për këtë rrezik që njihet me shqisa, sepse ky s'është rrezik fare, po për rrezikun e shpirtit, atë që djalli u sjell njerëzve.

Sepse edhe tregtari, për të shtuar pasurinë, përshkon detin; edhe zejtari, për të shtuar të mirat e tij, bën gjithçka. Le të mos kënaqemi, pra, as ne vetëm me shpëtimin tonë, sepse përndryshe shkatërrojmë edhe këtë. Sepse edhe në luftë, edhe në betejë, ushtari që kujdeset vetëm si të shpëtojë veten me të ikur, shkatërron bashkë me veten edhe të tjerët; kurse, përkundrazi, zemërmadhi, ai që rri me armë në mbrojtje të të tjerëve, bashkë me të tjerët ruan edhe veten. Meqenëse, pra, edhe gjendja jonë është luftë, madje më e hidhura nga të gjitha luftërat, dhe përleshje e betejë, ashtu siç na urdhëroi Mbreti ynë, le të rreshtohemi në betejë, të gatshëm për therje, për gjak e për vrasje, me shpëtimin e të gjithëve para syve, duke u dhënë zemër atyre që rrinë në këmbë e duke ngritur ata që kanë rënë. Sepse vërtet shumë nga vëllezërit tanë dergjen të rrëzuar në këtë përleshje, plot plagë, të mbytur në gjak, dhe s'ka kush t'i shërojë: askush nga populli, asnjë prift, askush tjetër, askush që t'u rrijë pranë, asnjë mik, asnjë vëlla, po secili prej nesh kujdeset vetëm për punët e veta.

Për këtë arsye gjymtojmë edhe interesat tona. Sepse siguria më e madhe dhe mjeti më i mirë për të fituar miratimin është pikërisht të mos kujdesesh për punët e tua.

Prandaj them: a mos jemi të dobët dhe të lehtë për t'u mundur si prej njerëzve, si prej djallit, ngaqë kërkojmë të kundërtën e kësaj dhe s'i lidhim mburojat tona njëra me tjetrën, as nuk forcohemi me dashurinë hyjnore, po kërkojmë për vete arsye të tjera miqësie: dikush prej farefisnisë, dikush prej njohjes së gjatë, dikush prej interesit të përbashkët, dikush prej fqinjësisë? Nga çdo shkak jemi miq, më shumë sesa prej përshpirtshmërisë, ndonëse miqësitë duhet të lindnin vetëm prej kësaj. Po tani bëhet e kundërta: me hebrenj e me grekë bëhemi ndonjëherë miq, më shumë sesa me bijtë e Kishës.

6. Po, thotë ai, sepse njëri është i pavlerë, kurse tjetri i mirë e i butë. Ç'thua? E quan të pavlerë vëllanë tënd, ti që je urdhëruar të mos e quash qoftë as «Raka»? Dhe s'të vjen turp, as s'skuqesh, që e turpëron vëllanë tënd, gjymtyrën tënde, atë që ndan të njëjtën lindje me ty, që ka ndarë të njëjtën tryezë me ty?

Po, në qoftë se ke ndonjë vëlla sipas mishit, edhe sikur të bënte dhjetë mijë vepra të liga, ti mundohesh ta fshehësh dhe e quan veten pjesëtar të turpit, kur ai turpërohet; kurse vëllanë tënd shpirtëror, kur duhej ta çlirosh nga shpifja, ti më shumë e rrethon me dhjetë mijë akuza kundër tij?

«E pse, është i pavlerë dhe i padurueshëm,» mund të thuash. Jo, po pikërisht për këtë arsye bëhu miku i tij, që t'i japësh fund të qenit të tillë, që ta kthesh, që ta çosh prapë te virtyti. «Po ai s'bindet,» do të thuash, «as pranon këshillë.» Nga e di ti? A e ke këshilluar dhe a je përpjekur ta ndreqësh? «E kam këshilluar shpesh,» do të thuash. Sa herë? Shpesh, si njëherë, si të dytën herë. Oh! Kjo është shpesh? Sepse, edhe po ta kishe bërë këtë gjatë gjithë kohës, a duhej të lodheshe e të hiqje dorë? A s'e sheh si na këshillon Perëndia gjithnjë, me anë të profetëve, të apostujve, të ungjillorëve? E ç'ndodh, pra? A i kryem të gjitha? A u bindëm në çdo gjë? Kurrsesi. A pushoi Ai atëherë së këshilluari? A heshti? A s'thotë çdo ditë: «Nuk mund t'i shërbeni Perëndisë e mamonit», dhe te shumë veta prapë shtohet teprica e tirania e pasurisë? A s'bërtet me zë të lartë çdo ditë: «Falni, edhe do të faleni», e ne bëhemi gjithnjë e më shumë egërsira? A s'na këshillon vazhdimisht të frenojmë dëshirën dhe të mbajmë nën sundim epshin e lig, e prapë shumë veta zhyten në këtë mëkat më keq se derrat? E megjithatë, Ai s'pushon së foluri.

Përse, pra, nuk i mendojmë këto gjëra me veten dhe të themi se edhe me ne Perëndia arsyeton dhe s'heq dorë nga kjo, ndonëse ne s'i bindemi në shumë gjëra?

Prandaj tha se «Të pakët janë ata që shpëtojnë.» Sepse, në qoftë se virtyti ynë s'na mjafton për shpëtimin tonë, po duhet të marrim me vete edhe të tjerë kur të ikim, atëherë, kur s'kemi shpëtuar as veten, as të tjerët, ç'do të pësojmë? Nga do të kemi më shpresë shpëtimi?

Po përse qortoj për këto, kur s'marrim aspak parasysh as ata që rrojnë me ne: gruan, fëmijët e shërbëtorët, po kujdesemi për një gjë në vend të një tjetre, si njerëz të dehur? Kujdesemi që shërbëtorët tanë të jenë sa më shumë në numër e të na shërbejnë me shumë zell, që fëmijët tanë të marrin prej nesh një trashëgimi të madhe, dhe që gruaja jonë të ketë stoli ari, rroba të shtrenjta e pasuri; kurse për vetë ata s'kujdesemi fare, po vetëm për gjërat që u përkasin. Sepse s'kujdesemi për vetë gruan tonë, as përpiqemi për të, po vetëm për gjërat që i përkasin gruas; as për vetë fëmijën, po vetëm për gjërat e fëmijës.

Edhe ne bëjmë njësoj si ai që, kur sheh një shtëpi në gjendje të keqe, me muret që po shemben, i lë pas dore këto e ngre gardhe të mëdha rreth e rrotull jashtë; ose si ai që, kur trupi ishte i sëmurë, s'kujdesej për këtë, po i endte rroba të praruara; ose si ai që, kur zonja e shtëpisë ishte e sëmurë, u kushtonte vëmendje shërbëtoreve, vegjeve e enëve të shtëpisë dhe merrej me gjëra të tjera, duke e lënë atë të dergjet e të rënkojë.

Sepse kjo bëhet edhe tani: kur shpirti ynë është në gjendje të keqe e të mjerë, i zemëruar, që shan, që lakmon shtrembër, plot mendjemadhësi, në grindje, i tërhequr poshtë drejt tokës dhe i copëtuar nga kaq shumë egërsira, ne s'kujdesemi t'ia dëbojmë pasionet, po kujdesemi për shtëpinë e për shërbëtorët. Dhe, ndërsa, po të kishte ikur një ari fshehtazi, do të mbyllnim shtëpitë dhe do të vraponim nëpër kalimet e ngushta, që të mos ndesheshim me egërsirën, tani, ndërsa jo një egërsirë e vetme, po shumë mendime të tilla po e copëtojnë shpirtin, ne as që e ndiejmë fare. Edhe në qytet kujdesemi aq shumë, sa i mbyllim egërsirat në vende të vetmuara e në kafaze, dhe as pranë kuvendit të qytetit, as pranë gjykatave, as pranë pallatit të mbretit, po diku larg, në një farë largësie, i mbajmë të lidhura me zinxhirë; kurse te shpirti, atje ku është kuvendi, atje ku është pallati i mbretit, atje ku është gjykata, egërsirat janë lëshuar të lira, duke bërtitur e duke bërë rrëmujë rreth vetë mendjes dhe fronit mbretëror. Prandaj gjithçka është përmbysur dhe gjithçka është plot trazirë: gjërat përbrenda e gjërat përjashta, dhe s'jemi aspak ndryshe nga një qytet i futur në rrëmujë prej pushtimit të barbarëve. Ajo që ndodh brenda nesh është si të vinte një gjarpër mbi një çerdhe harabelash, dhe harabelat, me cicërimat e tyre të dobëta, të fluturonin sa andej-këndej të trembur e plot ankth, pa pasur ku të shkojnë e t'i japin fund tmerrit të tyre.

7. Prandaj ju lutem: le ta vrasim gjarprin, le t'i mbyllim egërsirat, le t'i mbysim, le t'i therim, dhe këto mendime të liga le t'ia dorëzojmë shpatës së Frymës, që të mos na kërcënojë edhe ne profeti me ato që i kërcënoi Judesë, se «Gomarët e egër do të kërcejnë atje, edhe iriqët, edhe gjarpërinjtë.»

Sepse ka, ka vërtet edhe njerëz më të këqij se gomarët e egër, që rrojnë si të thuash në shkretëtirë dhe shkelmojnë; po, pjesa më e madhe e të rinjve tanë është e tillë. Sepse, duke pasur epshe të egra, kështu hidhen e shkelmojnë, sillen pa fre dhe s'e vënë zellin e tyre në asnjë gjë të hijshme.

Edhe etërit kanë faj, të cilët, ndërsa i detyrojnë zbutësit e kuajve t'i stërvitin kuajt me shumë kujdes dhe s'e lënë mëzin të rrijë gjatë i pazbutur, po që në fillim i vënë edhe frerin edhe gjithçka tjetër, të bijtë e tyre i lënë pas dore, duke i lënë të sillen gjatë pa fre e pa përmbajtje, duke e turpëruar veten me kurvëri, me kumar e me qëndrime nëpër teatrot e liga; kur, para se ai të binte në kurvëri, duhej t'ia jepnin një gruaje, një gruaje të dëlirë e shumë të pajisur me urtësi; sepse ajo do ta largojë të shoqin nga mënyra e tij fort e çrregullt e jetesës dhe do t'i shërbejë mëzit në vend të frerit.

Sepse vërtet kurvëritë e tradhtitë bashkëshortore s'vijnë nga ndonjë shkak tjetër, veçse nga mospërmbajtja e të rinjve. Sepse, po të kishte një grua të mençur, ai do të kujdesej për shtëpinë, për nderin e për karakterin. «Po ai është i ri,» thoni ju. E di edhe unë. Sepse, në qoftë se Isaku ishte dyzet vjeç kur mori nusen, duke e kaluar gjithë atë kohë të jetës në virgjëri, aq më tepër duhet të rinjtë nën hir ta ushtrojnë këtë vetëpërmbajtje. Po, o sa dhembje! Ju s'duroni të kujdeseni për dëlirësinë e tyre, po i lini të turpërohen, të përlyhen e të bëhen të mallkuar; sikur të mos e dinit se dobia e martesës është të ruajë trupin të pastër, dhe, po të mos jetë kështu, s'ka asnjë dobi prej martesës. Po ju bëni të kundërtën: kur ata janë mbushur me njolla të panumërta, atëherë i çoni në martesë pa qëllim e pa fryt.

«E pse, më duhet të pres,» do të thuash, «që ai të bëhet i njohur, që të shquhet në punët e shtetit»; po për shpirtin s'keni asnjë kujdes, po e lini pas dore si diçka të hedhur tej. Për këtë arsye gjithçka është plot ngatërresë, çrregullim e trazirë: sepse kjo bëhet gjë dytësore, sepse gjërat e nevojshme lihen pas dore, kurse ato pa rëndësi marrin shumë kujdes.

A nuk e di se s'mund t'i bësh të riut mirësi më të madhe sesa ta ruash të pastër nga fëlligështia e kurvërisë? Sepse asgjë s'është e barabartë me shpirtin. Sepse «Ç'dobi ka njeriu», thotë Ai, «po të fitojë gjithë botën, dhe të humbasë shpirtin e vet?» Po, ngaqë lakmia e parasë i ka përmbysur e rrëzuar të gjitha dhe e ka shtyrë tej frikën e rreptë të Perëndisë, duke pushtuar shpirtrat e njerëzve, si ndonjë kryengritës që zë një kala, prandaj rrimë të shkujdesur si për shpëtimin e fëmijëve tanë, si për tonin, duke pasur parasysh vetëm një qëllim: që, pasi të bëhemi më të pasur, t'ua lëmë pasuritë të tjerëve, e këta prapë të tjerëve pas tyre, dhe ata që vijnë pas këtyre pasardhësve të tyre, duke u bërë kështu një farë përcjellësish të zotërimeve e të parave tona, po jo zotër të tyre.

Prej kësaj është e madhe marrëzia jonë; prej kësaj të lirët nderohen më pak se skllevërit. Sepse skllevërit i qortojmë, në mos për hir të tyre, të paktën për hir tonë; kurse të lirët s'e gëzojnë as këtë kujdes, po në sytë tanë janë më të pavlerë se këta skllevër. E ç'them, se më të pavlerë se skllevërit tanë? Sepse fëmijët tanë nderohen më pak se bagëtia; dhe kujdesemi më shumë për kuaj e gomarë sesa për fëmijët. Dhe, po të ketë dikush një mushkë, e madhe është shqetësimi i tij për të gjetur kujdestarin më të mirë, jo ndonjë të ashpër, të pandershëm, të dehur ose të pazot në mjeshtërinë e vet; po, kur na duhet të vëmë një edukator mbi shpirtin e një fëmije, marrim menjëherë e rastësisht cilindo që na del përpara. E megjithatë s'ka mjeshtëri tjetër më të madhe se kjo. Sepse ç'mund të barazohet me stërvitjen e shpirtit dhe me formimin e mendjes së një të riu? Sepse ai që e ka këtë mjeshtëri, duhet të jetë vëzhgues më i saktë se çdo piktor e çdo skulptor.

Po ne s'e vëmë fare në llogari këtë, po shohim vetëm një gjë: që ai të stërvitet për sa i përket gjuhës. Edhe këtë kujdes prapë e kemi drejtuar për hir të parave. Sepse mëson të flasë jo që të jetë i zoti të flasë, po që të fitojë para; sepse, po të ishte e mundur të pasurohej edhe pa këtë, s'do të kujdeseshim as për këtë.

A e sheh sa e madhe është tirania e pasurisë? Si i ka pushtuar të gjitha dhe, pasi i ka lidhur si ndonjë skllevër a bagëti, i tërheq zvarrë atje ku do?

Po ç'dobi kemi nga akuza të tilla kundër saj? Sepse ne vërtet e godasim me fjalë, po ajo na mund me vepra. E megjithatë, as kështu s'do të pushojmë ta godasim me fjalët e gjuhës sonë. Sepse, po të bëhet ndonjë përparim, fitojmë edhe ne edhe ju; po, në qoftë se ju vazhdoni në të njëjtat gjëra, të paktën pjesa jonë është kryer e tëra.

Po Perëndia ju çliroftë nga kjo sëmundje dhe na bëftë të mburremi me ju, sepse atij i qoftë lavdia dhe pushteti, në jetë të jetëve. Amin.