Mateu 2:1, 2

Na duhet shumë vigjilencë dhe shumë lutje, që të arrijmë te kuptimi i pjesës që kemi para nesh, dhe që të mësojmë se cilët ishin këta magë, nga erdhën e si; me nxitjen e kujt, dhe çfarë ishte ai yll. Ose më mirë, po deshët, le të parashtrojmë më parë atë që thonë armiqtë e së vërtetës. Sepse djalli u ka fryrë me një frymë kaq të egër, sa që, edhe nga kjo pjesë, përpiqen të armatosen kundër fjalëve të së vërtetës.

Ç'pohojnë pra ata? «Ja, thonë, edhe kur lindi Krishti u shfaq një yll; e kjo është shenjë se astrologjisë mund t'i zihet besë.» Po si atëherë, nëse lindja e tij ndodhi sipas atij ligji, e hoqi astrologjinë, zhduku fatin, ua mbylli gojët demonëve, dëboi mashtrimin dhe përmbysi çdo magji të tillë?

Dhe ç'mësojnë veç kësaj magët nga ylli në vetvete? Se ai ishte Mbreti i hebrenjve? Por ai nuk ishte mbret i kësaj mbretërie; siç i tha edhe Pilatit: «Mbretëria ime nuk është e kësaj bote.» Sido që të jetë, ai nuk bëri kurrfarë parade të tillë, sepse nuk kishte rreth vetes as roje të armatosur me heshtë a mburojë, as kuaj, as qerre me mushka, as gjë tjetër të ngjashme; përkundrazi, ndoqi një jetë të përunjur e të varfër, duke pasur me vete dymbëdhjetë burra të shtresës së ulët.

Edhe po ta dinin se ishte mbret, për ç'qëllim erdhën? Sepse kjo, sigurisht, nuk është puna e astrologjisë, të njohë nga yjet se cilët lindin, por, nga ora kur lindin njerëzit, të parathotë ç'do t'u ndodhë: kështu thuhet. Por këta as ishin të pranishëm pranë nënës në dhembjet e lindjes, as e dinin kohën kur ai lindi, as nisën që në atë çast të llogaritnin nga lëvizja e yjeve se ç'do të ndodhte; përkundrazi, meqë kishin parë shumë kohë më parë një yll të shfaqej në vendin e tyre, vijnë të shohin atë që kishte lindur.

Kjo rrethanë në vetvete do të sillte një vështirësi edhe më të madhe se e para. Sepse cila arsye i shtyu, apo shpresa për ç'të mira, që të adhuronin një mbret kaq të largët? Sepse, edhe po të kishte për të mbretëruar mbi ta vetë, kurrsesi, as atëherë, rrethana nuk do të pranonte një shpjegim të arsyeshëm. Vërtet, po të kishte lindur në oborre mbretërore, me të atin, edhe ai vetë mbret, të pranishëm pranë tij, gjithkush do të thoshte natyrshëm se ata, nga dëshira për të fituar hirin e të atit, adhuruan fëmijën që lindi, e kështu po i siguronin vetes që më parë shumë përkrahje. Por tani, kur ata as e prisnin fare të ishte mbreti i tyre, por i një kombi të huaj, larg vendit të tyre, e as e shihnin ende të rritur si burrë, përse nisen për një udhëtim kaq të gjatë e sjellin dhurata, dhe kjo pikërisht atëherë kur rreziqet do t'u dilnin patjetër përpara në gjithë atë punë? Sepse edhe Herodi, kur e dëgjoi, u trondit së tepërmi, dhe gjithë populli u hutua kur ata ua treguan këto gjëra.

«Por këta njerëz nuk e parashikuan këtë.» Jo, kjo nuk qëndron. Sepse, sado të marrë të kenë qenë, këtë s'mund të mos e dinin: se, kur vinin në një qytet nën një mbret, e shpallnin gjëra të tilla, e paraqitnin një mbret tjetër përveç atij që mbretëronte atëherë, patjetër do të tërhiqnin mbi kokën e tyre një mijë vdekje.

2. Dhe përse vallë adhuruan një foshnjë në pelena? Sepse, po të kishte qenë burrë i rritur, dikush do të thoshte se, në pritje të ndihmës që do të merrnin prej tij, hidheshin në një rrezik që e parashikonin; megjithatë, është gjë krejt e paarsyeshme që një pers, një barbar, njeri që s'kishte asgjë të përbashkët me kombin e hebrenjve, të pranonte të linte shtëpinë, të hiqte dorë nga atdheu, nga farefisi e nga miqtë, e t'i nënshtrohej një mbretërie tjetër.

Por, në qoftë kjo gjë e marrë, ajo që vjen më pas është shumë më e marrë. Ç'është pra? Se, pasi kishin nisur një udhëtim kaq të gjatë, e kishin adhuruar dhe kishin trazuar gjithçka, u larguan menjëherë. E ç'shenjë mbretërie panë, kur panë një kasolle, një grazhd, një fëmijë në pelena dhe një nënë të varfër? E kujt, veç kësaj, ia dhanë dhuratat, dhe për ç'qëllim? A ishte vallë punë e zakonshme dhe e rëndomtë, t'u bëje kështu nderime mbretërve që lindnin kudo? A silleshin gjithnjë nëpër tërë botën, duke adhuruar ata që i dinin se do të bëheshin mbretër nga një gjendje e ulët dhe e përvuajtur, para se të hipnin në fronin mbretëror? Jo, këtë s'mund ta thotë askush.

E për ç'qëllim vallë e adhuruan? Në qoftë për gjërat e tashme, ç'prisnin të merrnin nga një foshnjë dhe nga një nënë e gjendjes së ulët? Në qoftë për gjërat e ardhshme, nga e dinin se fëmija që e kishin adhuruar në pelena, do të kujtonte atë që u bë atëherë? Po edhe sikur e ëma t'ia kujtonte, prapë s'ishin të denjë për nder, por për ndëshkim, sepse e vunë në një rrezik që duhet ta kishin parashikuar. Prej andej, sido që të jetë, Herodi u trondit, e kërkoi, e gjurmoi dhe nisi ta vriste. Dhe, vërtet, kudo, ai që tregon të ardhshmin mbret, kur e kujton ende në moshën më të njomë e në gjendje të thjeshtë, s'bën gjë tjetër veçse e dorëzon për ta vrarë dhe ndez kundër tij një luftë të pambarim.

A e sheh se sa marrëzira dalin në pah, po t'i shqyrtojmë këto ngjarje sipas rrjedhës së punëve njerëzore dhe zakonit të rëndomtë? Sepse jo vetëm këto çështje, por edhe më shumë se këto do të mund të përmendeshin, që përmbajnë më shumë lëndë për pyetje sesa ajo për të cilën folëm. Por, që të mos ju hutojmë duke varur pyetje mbi pyetje, ejani të hyjmë tani në zgjidhjen e gjërave për të cilat u pyet, duke e nisur zgjidhjen tonë nga vetë ylli.

3. Sepse, po të mundni të mësoni ç'ishte ylli, ç'lloji, a ishte një nga yjet e zakonshme apo i ri e ndryshe nga të tjerët, dhe a ishte yll nga natyra apo vetëm nga pamja, do t'i njohim lehtë edhe gjërat e tjera. Nga do të dalin pra të qarta këto pika? Nga vetë ato që janë shkruar. Kështu, që ky yll nuk ishte nga lloji i zakonshëm, ose më mirë nuk ishte fare yll, siç më duket të paktën mua, por ndonjë fuqi e padukshme e shndërruar në këtë pamje, del në radhë të parë nga vetë udha e tij. Sepse nuk ka, nuk ka asnjë yll që lëviz në këtë mënyrë, por, qoftë dielli që përmend, qoftë hëna, qoftë tërë yjet e tjera, i shohim që shkojnë nga lindja në perëndim; kurse ky lundronte nga veriu në jug; sepse kështu ndodhet Palestina përkundrejt Persisë.

Së dyti, kjo mund të shihet edhe nga koha. Sepse ai nuk shfaqet natën, por në mesditë, ndërsa dielli po ndrit; e kjo s'është në fuqinë e një ylli, madje as të hënës; sepse hëna, që i kalon aq shumë të gjithë, sapo shfaqen rrezet e diellit, menjëherë fshihet dhe zhduket. Kurse ky, me tepricën e shkëlqimit të vet, mundi edhe rrezet e diellit, u duk më i ndritshëm se ato dhe, mes gjithë asaj drite, shkëlqeu edhe më madhërishëm.

Së treti, nga të shfaqurit dhe të fshehurit e tij përsëri. Sepse gjatë udhës, deri në Palestinë, ai dukej dhe u printe, por, pasi vunë këmbën brenda Jerusalemit, u fsheh; pastaj përsëri, kur ata u larguan nga Herodi, mbasi i treguan për ç'arsye kishin ardhur, e ishin gati të niseshin, ai shfaqet; e gjithë kjo s'i ngjan lëvizjes së një ylli, por të një fuqie plot arsye. Sepse ai s'kishte fare ndonjë rrjedhë të vetën, por, kur ata duhej të nisnin, nisej edhe ai; kur duhej të ndalnin, ndalej, duke rregulluar gjithçka sipas nevojës: në po atë mënyrë si shtylla e resë, që herë ndalte e herë ngrinte fushimin e hebrenjve, kur ishte e nevojshme.

Së katërti, kjo mund të kuptohet qartë nga mënyra si e tregoi. Sepse ai nuk e tregoi vendin duke qëndruar lart, kur atyre nuk u ishte e mundur ta gjenin kështu, por zbriti dhe e kreu këtë detyrë. Sepse ju e dini se një vend kaq i vogël, sa ç'do të zinte një kasolle, ose më mirë sa ç'do të zinte trupi i një foshnjeje të vogël, s'kishte se si të shënohej nga një yll. Sepse, për shkak të lartësisë së tij të stërmadhe, ai s'mund ta dallonte mjaftueshëm një vend kaq të ngushtë, e t'ua tregonte atyre që dëshironin ta shihnin. E këtë secili mund ta shohë te hëna, e cila, ndonëse aq më e lartë se yjet, u duket e afërt të gjithëve që banojnë në botë e janë shpërndarë në një hapësirë kaq të madhe toke, po them, u duket e afërt gjithsecilit. Si, atëherë, më thuaj, e tregoi ylli një vend kaq të ngushtë, pikërisht hapësirën e një grazhdi e të një kasolleje, po të mos e kishte lënë atë lartësi e të mos kishte zbritur, e të mos kishte qëndruar mu përmbi kokën e Fëmijës? E këtë e linte të kuptohej Ungjillori, kur tha: «Ja, ylli shkonte para tyre, derisa erdhi e ndaloi përmbi vendin ku ishte Fëmija.»

4. A e sheh me sa dëshmi tregohet se ky yll nuk ishte një nga të shumtët, as u shfaq sipas rendit të krijimit të jashtëm? E për ç'qëllim u shfaq? Për të qortuar hebrenjtë për pandjeshmërinë e tyre dhe për t'u prerë çdo shkak justifikimi për mosdijen e tyre të qëllimshme. Sepse, meqë ai që erdhi kishte për t'i dhënë fund rregullit të lashtë, e për të thirrur botën në adhurimin e tij, e për t'u adhuruar në çdo tokë e det, që në fillim ua hap menjëherë derën johebrenjve, sepse deshi t'i qortonte të vetët nëpërmjet të huajve. Kështu, ngaqë profetët dëgjoheshin vazhdimisht të flisnin për ardhjen e tij, e ata nuk ia vinin veshin, ai bëri që edhe barbarët të vinin nga një vend i largët, për të kërkuar mbretin që ishte mes tyre. E ata e mësojnë së pari nga një gjuhë perse atë që s'pranonin ta mësonin nga profetët; që, po të ishin nga njëra anë të gatshëm të pranonin të vërtetën, të kishin arsyen më të fortë për bindje; e po të ishin, nga ana tjetër, kokëfortë, të mbeteshin që atëherë pa asnjë justifikim. Sepse ç'do të mund të thoshin ata që nuk e pranuan Krishtin pas kaq shumë profetësh, kur panë se disa magë, sapo panë një yll të vetëm, e pranuan po atë e adhuruan atë që u shfaq? Pra, ashtu si veproi në rastin e ninivasve, kur dërgoi Jonën, e si në rastin e gruas samaritane e të asaj kananease, kështu veproi edhe në rastin e magëve. Për këtë arsye tha edhe: «Njerëzit e Ninevisë do të ngrihen dhe do ta dënojnë,» dhe: «Mbretëresha e Jugut do të ngrihet dhe do ta dënojë këtë brez,» sepse këta besuan gjërat më të vogla, kurse hebrenjtë as ato më të mëdhat.

«E përse, mund të thotë dikush, i tërhoqi me një pamje të tillë?» Po pse, ç'duhej të bënte? Të dërgonte profetë? Por magët nuk do t'u nënshtroheshin profetëve. Të lëshonte një zë nga lart? Jo, nuk do ta vinin veshin. Të dërgonte një engjëll? Por edhe atë do ta kishin lënë pas dore. E kështu, pra, duke i lënë mënjanë të gjitha ato mjete, Perëndia i thërret nëpërmjet gjërave që u janë të njohura, me përuljesi të pamasë; dhe u tregon një yll të madh e të jashtëzakonshëm, që t'i mahnitë, si nga madhështia e bukuria e pamjes, ashtu edhe nga mënyra e udhës së tij.

Në ndjekje të kësaj, edhe Pavli u flet grekëve duke u nisur nga një altar pagan, e sjell dëshmi nga poetët. E jo pa rrethprerjen u drejtohet hebrenjve. Flijimet i bën fillimin e mësimit të tij për ata që jetojnë nën ligj. Sepse, meqë secilit i është e dashur ajo që i është e njohur, si Perëndia, ashtu edhe njerëzit që dërgohen prej tij, i drejtojnë gjërat sipas kësaj rregulle, për shpëtimin e botës. Mos e quaj, pra, të padenjë për të që i thirri me anë të një ylli; sepse me po atë rregull do të gjeje të meta edhe në gjithë ritet e hebrenjve: në flijimet, në pastrimet, në hënat e reja, në arkë, madje edhe në vetë tempullin. Sepse edhe këto e kishin zanafillën nga trashësia e johebrenjve. E megjithatë, Perëndia, për shpëtimin e atyre që qenë në gabim, duroi t'i shërbenin me këto gjëra, me të cilat ata të jashtmit u shërbenin dikur demonëve; vetëm se i ndryshoi paksa, që t'i shkëpuste dalëngadalë nga zakonet e tyre e t'i çonte drejt urtësisë më të lartë. Pikërisht kështu veproi edhe në rastin e magëve, kur nuk e pati për turp t'i thërriste me anë të pamjes së një ylli, që t'i ngrinte gjithnjë e më lart pastaj. Prandaj, pasi i solli, duke i marrë për dore, e i vuri pranë grazhdit, s'është më me anë të një ylli, por me anë të një engjëlli që u flet tani. Kështu ata, pak nga pak, u bënë njerëz më të mirë.

Këtë e bëri edhe me ata të Ashkalonit e të Gazës. Sepse edhe ato pesë qytete (kur, me ardhjen e arkës, qenë goditur nga një murtajë vdekjeprurëse e s'gjenin çlirim nga të këqijat që i mundonin) thirrën profetët e tyre, mblodhën një kuvend dhe kërkuan të gjenin një rrugëdalje nga kjo fshikullimë hyjnore. Atëherë, kur profetët e tyre thanë të mbërthenin në arkë mëshqerra të pazbutura, që sapo kishin pjellë të parët viça, e t'i linin të shkonin udhës së tyre, pa i prirë asnjeri, sepse kështu do të dukej qartë a ishte murtaja nga Perëndia apo ndonjë rastësi që solli sëmundjen («sepse, thuhet, po ta thyejnë zgjedhën ngaqë s'janë mësuar, ose po të kthehen andej nga pëllasin viçat e tyre, ‹është një rastësi që ndodhi›; por, po të ecin drejt e të mos gabojnë udhën, e po të mos ndikojë mbi to as pëllasja e të vegjëlve, as mosnjohja e udhës, atëherë është krejt e qartë se është dora e Perëndisë ajo që i ka goditur ato qytete»), kur, po them, banorët e atyre qyteteve iu bindën këtyre fjalëve të profetëve të tyre e vepruan si u urdhërua, edhe Perëndia i doli krah këshillës së profetëve, duke treguar edhe në atë rast përuljesi, dhe nuk e pati të padenjë për veten të çonte në vend parathënien e profetëve e t'i bënte të dukeshin të besueshëm në atë që kishin thënë atëherë. Sepse kështu e mira e arritur ishte më e madhe, ngaqë vetë armiqtë e tij dëshmuan për fuqinë e Perëndisë; po, vetë mësuesit e tyre dhanë zërin e tyre për të. E dikush mund të shohë shumë gjëra të tjera të tilla të sjella në vend nga Perëndia. Sepse ajo që ndodhi me shtrigën i ngjan përsëri kësaj lloj ikonomie; e këtë rrethanë tani do të mund ta shpjegoni nga ato që u thanë.

Për yllin i thamë këto gjëra, e ndoshta edhe më shumë mund të thoni ju; sepse, thuhet: «Jepi rast një njeriu të urtë, dhe ai do të bëhet edhe më i urtë;» por tani duhet të kalojmë te fillimi i asaj që u lexua.

5. E cili është fillimi? «Kur Jisui lindi në Betlehem të Judesë, në ditët e mbretit Herod, ja, erdhën disa magë nga lindja në Jerusalem.» Ndërsa magët po ndiqnin nën udhëheqjen e një ylli, këta nuk besuan, ndonëse profetët u kumbonin madje në vesh. Po përse na e përmend Ungjillori si kohën, ashtu edhe vendin, kur thotë «në Betlehem» dhe «në ditët e mbretit Herod»? E për ç'arsye ia shton edhe titullin? Titullin, sepse kishte edhe një Herod tjetër, ai që vrau Joanin: por ai ishte tetrark, ky mbret. Edhe vendin, po ashtu, edhe kohën, i vë që të na sjellë ndër mend profeci të lashta; njërën prej të cilave e shqiptoi Mikea, kur tha: «Edhe ti, Betlehem, tokë e Judës, nuk je aspak më e vogla ndër princat e Judës;» e tjetrën patriarku Jakob, duke na e shënuar qartë kohën dhe parashtruar shenjën e madhe të ardhjes së tij. Sepse, «nuk do të mungojë,» thotë, «një sundimtar nga Juda, as një udhëheqës nga ijët e tij, derisa të vijë ai për të cilin është caktuar, dhe ai është pritja e johebrenjve.»

Edhe kjo, përsëri, ia vlen të hetohet: nga u erdhi që të kishin një mendim të tillë, dhe kush ishte ai që i nxiti për këtë. Sepse mua nuk më duket të jetë vepër vetëm e yllit, por edhe e Perëndisë, që ua preku shpirtin; të njëjtën gjë bëri edhe në rastin e Kirit, kur e vuri të linte hebrenjtë të iknin. Megjithatë, nuk e bëri këtë aq sa t'ua shkatërronte vullnetin e lirë, sepse edhe kur e thirri Pavlin nga lart me një zë, tregoi si hirin e vet, ashtu edhe bindjen e Pavlit.

E përse, mund të pyesë dikush, nuk ua zbuloi këtë të gjithë magëve të Lindjes? Sepse jo të gjithë do të kishin besuar, kurse këta ishin më të përgatitur se të tjerët; ashtu si kishte edhe kombe të panumërta që u zhdukën, por vetëm te ninivasit u dërgua profeti; e ishin dy kusarë në kryq, por vetëm njëri u shpëtua. Shihe të paktën virtytin e këtyre njerëzve jo vetëm nga të ardhurit e tyre, por edhe nga guximi i fjalës. Sepse, që të mos dukeshin si ndonjë lloj mashtruesish, tregojnë kush ua tregoi udhën dhe sa e gjatë qe udhëtimi i tyre; e, sapo mbërritën, folën me guxim: «sepse kemi ardhur,» kjo është thënia e tyre, «ta adhurojmë atë;» dhe nuk patën frikë as nga zemërimi i popullit, as nga tirania e mbretit. Nga kjo, të paktën për mua, duket se ata, edhe në atdhe, kanë qenë mësues të bashkatdhetarëve të vet. Sepse ata që këtu nuk u tërhoqën nga të thënët e kësaj, aq më shumë do të flisnin me guxim në vendin e tyre, si ata që kishin marrë si orakullin nga engjëlli, ashtu edhe dëshminë nga profeti.

6. Por «kur Herodi,» thotë Shkrimi, «e dëgjoi, u trondit, dhe gjithë Jerusalemi bashkë me të.» Herodi natyrshëm, si mbret që ishte, i frikësuar si për veten, si për fëmijët e tij; po përse Jerusalemi? Profetët, pa dyshim, ia kishin parathënë atë si Shpëtimtar, si Bamirës e si Çlirimtar nga lart. Përse pra u trondit Jerusalemi? Nga po ajo ndjenjë që i bëri edhe më parë t'i kthenin shpinën Perëndisë, ndërsa ai po u derdhte të mirat e veta, e të kujtonin kusitë me mish të Egjiptit, kur gëzonin një liri të madhe.

Por vër re, të lutem, saktësinë e profetëve. Sepse pikërisht këtë gjë e kishte parathënë profeti që në krye, kur tha: «Do të donin më mirë të ishin djegur në zjarr; sepse për ne lindi një Fëmijë, për ne u dha një Bir.»

E megjithatë, ndonëse të trazuar, ata nuk kërkojnë të shohin se ç'ka ndodhur, as nuk i ndjekin magët, as nuk bëjnë ndonjë hetim të veçantë; deri në atë shkallë ishin njëherësh kokëfortë e të shkujdesur, mbi të gjithë njerëzit. Sepse, kur kishin arsye përkundrazi të krenoheshin që mbreti lindi mes tyre e kishte tërhequr drejt tij vendin e persëve, e ishin gati t'i kishin të gjithë të nënshtruar, sikur punët e tyre të kishin ecur drejt së mirës e që në fillim perandoria e tij të ishte bërë kaq e lavdishme, prapëseprapë, as për këtë nuk bëhen më të mirë. E, megjithatë, sapo ishin çliruar nga robëria e tyre atje; e ishte e natyrshme të mendonin (edhe po të mos dinin asgjë nga ato gjëra të larta e të fshehta, por të gjykonin vetëm nga e tashmja): «Në qoftë se kështu dridhen para mbretit tonë që në lindjen e tij, aq më shumë, kur të rritet, do t'i kenë frikë e do t'i binden, dhe gjendja jonë do të jetë më e lavdishme se ajo e barbarëve.»

7. Por asnjë nga këto gjëra nuk i zgjon plotësisht, aq e madhe ishte topitja e tyre, e bashkë me të edhe smira e tyre: dhe të dyja këto duhet t'i shkulim me kujdes të përpiktë nga mendja jonë; e ai që ka për të qëndruar në një radhë të tillë beteje duhet të jetë më i zjarrtë se zjarri. Prandaj edhe Krishti tha: «Erdha të hedh zjarr mbi dhe, dhe sa do të doja të ishte ndezur tashmë!» E, në një short me të, po kështu edhe lotët e perëndishëm janë fara e një gëzimi të përjetshëm e të pavyshkur. Kështu vetë lavirja u bë më e nderuar se virgjëreshat, kur e pushtoi ky zjarr. Domethënë, e ngrohur mirë nga pendimi, që atëherë u rrëmbye jashtë vetes nga malli i saj i zjarrtë për Krishtin: zgjidhi flokët, ia lagu me lotët e saj këmbët e shenjta, ia fshiu me gërshetat e veta e shteroi tërë vajin e parfumuar. E të gjitha këto qenë pasoja të jashtme, kurse ato që u bënë brenda mendjes së saj qenë shumë më të zjarrta se këto; dhe ato vetëm Perëndia i pa. Prandaj gjithsecili, kur i dëgjon, gëzohet bashkë me të e kënaqet me veprat e saj të mira, dhe e shfajëson nga çdo faj. Por, në qoftë se ne që jemi të ligj japim një gjykim të tillë, mendo se ç'vendim mori ajo nga ai Perëndi njeridashës; e sa shumë, madje edhe para dhuratave të Perëndisë, i solli pendimi i saj në formën e bekimit.

Sepse, ashtu si pas një shpërthimi të rrëmbyer shiu vjen një qiell i kthjellët e i hapur, po kështu, kur derdhen lotët, lind një qetësi e një kthjelltësi, dhe errësira që vjen pas mëkateve tona zhduket krejt. Dhe, ashtu si me anë të ujit e të Frymës, po kështu me anë të lotëve e të rrëfimit pastrohemi për të dytën herë; veç në qoftë se veprojmë kështu për t'u dukur e nga kotësia: sepse një grua, lotët e së cilës do të ishin nga ata, do ta quaja me të drejtë të dënueshme, më shumë sesa sikur të ishte stolisur me vija e me ngjyra. Sepse unë kërkoj ata lot që derdhen jo për t'u dukur, por nga brenga e zemrës; ata që rrjedhin fshehtas e në dhomë të mbyllur, larg syve të çdo njeriu, butë e pa zhurmë; ata që dalin nga një thellësi e caktuar e mendjes, ata që derdhen në ankth e në pikëllim, ata që janë vetëm për Perëndinë; të tillë ishin lotët e Anës, sepse «buzët e saj lëviznin,» thuhet, «por zëri i saj nuk dëgjohej;» e megjithatë, vetëm lotët e saj lëshuan një britmë më të kthjellët se çdo bori. Dhe për këtë Perëndia ia hapi barkun e ia bëri shkëmbin e fortë arë pjellore.

Në qoftë se edhe ti qan kështu, je bërë ndjekës i Zotit tënd. Po, sepse edhe ai qau, si për Llazarin, ashtu edhe për qytetin; e për Judën u trondit thellë. Dhe këtë, vërtet, mund ta shohësh shpesh ta bëjë, por askund s'mund ta shohësh të qeshë, madje as të buzëqeshë veçse pak; të paktën asnjë nga Ungjillorët nuk e ka përmendur këtë. Prandaj, edhe për Pavlin, se qau, se e bëri këtë tri vjet natë e ditë, e ka thënë si vetë ai për veten, e edhe të tjerët e thonë këtë për të; por se qeshi, as nuk e ka thënë ai vetë askund, as qoftë edhe një i vetëm nga shenjtorët, qoftë për të, qoftë për ndonjë tjetër si ai; përkundrazi, kjo thuhet vetëm për Sarën, kur qortohet, dhe për të birin e Noeut, kur nga i lirë u bë skllav.

9. E këto gjëra i them jo për të shtypur çdo të qeshur, por për të hequr shkapërderdhjen e mendjes. Sepse përse, të lutem, je i dhënë pas rehatisë e i shthurur, ndërkohë që je ende përballë padive kaq të rënda, dhe do të dalësh para një froni të tmerrshëm gjyqi, e do të japësh llogari të rreptë për gjithçka që është bërë këtu? Po: sepse do të japim llogari si për ato që kemi mëkatuar me dashje, ashtu edhe për ato pa dashje, sepse «kushdo që të më mohojë,» thotë ai, «përpara njerëzve, edhe unë do ta mohoj përpara Atit tim;» dhe një mohim i tillë, sigurisht, është pa dashje; e megjithatë, s'i shpëton ndëshkimit, por edhe për të kemi për të dhënë llogari; si për ato që i dimë, ashtu edhe për ato që s'i dimë; «sepse ndërgjegjja ime s'më qorton për asgjë,» thotë njëri, «por për këtë nuk jam i drejtësuar;» si për ato që kemi bërë nga padija, ashtu edhe për ato me dije; «sepse dëshmoj për ta,» thuhet, «se kanë zell për Perëndinë, por jo sipas njohurisë;» e megjithatë kjo nuk mjafton si justifikim për ta. Edhe kur u shkruan korinthianëve, thotë: «Sepse kam frikë se mos, ashtu si gjarpri e mashtroi Evën me dinakërinë e vet, kështu edhe mendjet tuaja të prishen nga thjeshtësia që është në Krishtin.»

Meqë, pra, janë kaq të mëdha gjërat për të cilat do të japësh llogari, ti rri e qesh, e flet me mprehtësi e i jepesh rehatisë? «Po pse, mund të thotë dikush, po të mos veproja kështu, por të vajtoja, ç'dobi do të kisha?» Shumë të madhe, vërtet; aq të madhe, sa s'është e mundur as ta shprehësh me fjalë. Sepse, ndërsa para gjykatave të kësaj bote, sado i bollshëm të jetë vajtimi yt, s'i shpëton dot ndëshkimit pas vendimit, këtu, përkundrazi, mjafton vetëm të psherëtish, e ke prishur vendimin dhe ke fituar faljen. Prandaj Krishti na flet shumë për vajtimin, e lumëron ata që vajtojnë, e i quan të mjerë ata që qeshin. Sepse ky nuk është teatri i së qeshurës, as u mblodhëm për këtë qëllim, që t'i lëshohemi një gazi të pamasë, por që të rënkojmë e, me anë të këtij rënkimi, të trashëgojmë një mbretëri. Por ti, kur rri pranë një mbreti, s'e duron as edhe thjesht të buzëqeshësh; e atëherë, kur ke brenda teje Zotin e engjëjve, a nuk rri me dridhje e me gjithë vetëpërmbajtjen e duhur, por përkundrazi qesh, shpeshherë kur ai është i pakënaqur? E a nuk e mendon se kështu e zemëron më shumë sesa me mëkatet e tua? Sepse Perëndia nuk e ka zakon të largohet aq shumë nga ata që mëkatojnë, sa nga ata që nuk drithërohen pas mëkatit të tyre.

Por, me gjithë këtë, disa janë të një natyre kaq të pandjeshme, sa edhe pas këtyre fjalëve thonë: «Jo, larg qoftë prej meje të qaj ndonjëherë, por Perëndia më dhëntë të qesh e të luaj gjithë ditët e mia.» E ç'mund të jetë më fëminore se ky mendim? Sepse nuk është Perëndia ai që të jep të luash, por djalli. Të paktën dëgjo, cila qe pjesa e atyre që luajtën. «Populli,» thuhet, «u ul të hante e të pinte, dhe u ngrit të luante.» Të tillë ishin ata në Sodomë, të tillë ishin në kohën e përmbytjes. Sepse edhe për ata të Sodomës thuhet se «në kryelartësi, në bollëk e në ngopje buke, u shfrenuan.» Edhe ata që qenë në kohën e Noeut, ndonëse e shihnin arkën që përgatitej për kaq vjet, jetonin në një gaz të marrë, pa parashikuar asgjë nga ç'po vinte. Për këtë arsye edhe erdhi përmbytja e i fshiu të gjithë, e solli në atë çast anijembytjen e përbashkët të botës.

Mos i kërko, pra, Perëndisë ato gjëra që i merr prej djallit. Sepse është punë e Perëndisë të japë një zemër të thyer e të përulur, të matur, të përmbajtur e me frikë të shenjtë, plot pendim e brengë. Këto janë dhuratat e tij, sepse pikërisht për këto gjëra kemi më shumë nevojë. Po, sepse na pret një përleshje e rëndë, dhe mundja jonë është kundër fuqive të padukshme; lufta jonë është kundër «ligësive frymërore,» beteja jonë «kundër principatave, kundër pushteteve;» e mirë është për ne, në qoftë se, kur jemi të zellshëm e të matur e krejt të zgjuar, arrijmë ta durojmë atë falangë të egër. Por, në qoftë se qeshim e lozim e i marrim gjithnjë gjërat shkel e shko, do të përmbysemi nga plogështia jonë qysh para përleshjes.

10. Nuk na ka hije, pra, të qeshim pa pushim, e të jemi të shthurur e të dhënë pas rehatisë, por kjo u përket atyre që dalin në skenë, grave lavire, njerëzve që zbukurohen për këtë qëllim, parazitëve e lajkatarëve; jo atyre që janë thirrur në qiell, jo atyre që janë rreshtuar në qytetin e epërm, jo atyre që mbajnë armë frymërore, por atyre që janë regjistruar në anën e djallit. Sepse është ai, po, është ai që e bëri edhe këtë gjë një art, që të dobësonte ushtarët e Krishtit e t'ua ligështonte damarët e zellit. Për këtë arsye ndërtoi edhe teatro nëpër qytete e, pasi i stërviti ata palaço, me ndikimin e tyre të dëmshëm bën që ai lloj murtaje të bjerë mbi tërë qytetin, duke i mbushur mendjen njerëzve të ndjekin ato gjëra që Pavli na urdhëroi t'i shmangnim: «fjalët e marra dhe shakatë.» E ajo që është edhe më e rëndë se këto gjëra është vetë ajo për të cilën qeshin. Sepse, kur ata që luajnë ato marrëzira thonë ndonjë fjalë blasfemie a ndyrësie, atëherë shumëkush nga më të pamendët qesh e kënaqet, duke duartrokitur tek ata atë për të cilën duhej t'i vrisnin me gurë; e me këtë dëfrim tërheqin mbi kokën e tyre furrën e zjarrit. Sepse ata që i lëvdojnë folësit e fjalëve të tilla, janë pikërisht këta që, mbi të gjithë, i shtyjnë njerëzit të flasin kështu: prandaj duhet të japin llogari më me të drejtë për ndëshkimin e caktuar për këto gjëra. Sepse, po të mos kishte njeri që të shihte në raste të tilla, s'do të kishte as njeri që të luante; por, kur ju shohin se braktisni punishtet tuaja, zejet tuaja e të ardhurat prej tyre, me një fjalë, gjithçka, sa për të qëndruar atje, prej kësaj marrin një pafytyrësi më të madhe e tregojnë një zell më të madh për këto gjëra.

E këtë e them jo për t'i liruar ata nga qortimi, por që të mësoni se jeni ju kryesisht ata që i jepni fillimin dhe rrënjën një paligjshmërie të tillë; ju që e harxhoni tërë ditën me këto punë, e që i nxirrni në shesh pa nderim gjërat e shenjta të martesës, e që tallni haptas misterin e madh. Sepse as ai që i luan këto gjëra nuk është aq fajtor sa ti para tij, ti që e nxit të bëjë shaka me këto gjëra, ose më mirë, që jo vetëm e nxit, por edhe je i zellshëm për këtë, kënaqesh, qesh e lëvdon atë që bëhet, dhe në çdo mënyrë i jep forcë punishteve të tilla të djallit.

Më thuaj, pra, me ç'sy do ta shohësh pas kësaj gruan tënde në shtëpi, pasi e ke parë atë të fyer atje? Apo si nuk skuqesh, kur të bie ndër mend shoqja e shtëpisë sate, teksa sheh vetë natyrën të vënë në turp të hapur? Jo, mos më thuaj se ajo që bëhet është vetëm lojë; sepse kjo lojë ka bërë shumë kurorëshkelës e ka shkatërruar shumë familje. Dhe pikërisht për këtë pikëllohem më së shumti: që ajo që bëhet as duket e keqe, por ka madje duartrokitje e brohori e shumë të qeshura, kur kryhet një kurorëshkelje kaq e ndyrë. Ç'thua ti? Se ajo që bëhet është lojë? Po, pikërisht për këtë arsye ata janë të denjë për dhjetë mijë vdekje, sepse ato gjëra që të gjitha ligjet urdhërojnë njerëzit t'i ikin, ata u munduan t'i imitojnë. Sepse, po të jetë vetë gjëja e keqe, edhe imitimi i saj është i keq. E s'po them ende sa kurorëshkelës bëjnë ata që luajnë këto skena kurorëshkeljeje, si i bëjnë të pacipë e të paturpshëm shikuesit e gjërave të tilla; sepse asgjë nuk është më plot kurvëri e paturpësi se një sy që duron të shikojë gjëra të tilla.

E ti, në një treg, nuk do të pranoje të shihje një grua të zhveshur lakuriq, ose më mirë, as edhe në shtëpi, por një gjë të tillë do ta quaje poshtërsi. E ngjitesh në teatër, për të fyer natyrën e përbashkët të burrave e të grave e për të turpëruar sytë e tu? Sepse mos e thuaj këtë, që ajo që zhvishet është një lavire; përkundrazi, natyra është e njëjtë, dhe janë trupa njëlloj, si ai i laviresë, ashtu edhe ai i gruas së lirë. Sepse, po të mos ishte kjo asgjë e keqe, cila është arsyeja që, po ta shihje këtë të bëhej në një treg, do të nxitoje edhe vetë të largoheshe e do ta dëboje andej atë që po sillej në mënyrë të pahijshme? Apo ndoshta, kur jemi veç e veç, atëherë një gjë e tillë është poshtërsi, por, kur jemi mbledhur e po rrimë të gjithë bashkë, s'është më njëlloj e turpshme? Jo, kjo është marrëzi e turp, e fjalë të një çmendurie të skajshme; e do të ishte më mirë t'i lyeje sytë krejt me baltë e me llucë, sesa të ishe shikues i një shkeljeje të tillë. Sepse, sigurisht, lluca nuk i bën aq dëm syrit, sa një pamje e pandershme e shfaqja e një gruaje të zhveshur lakuriq. Dëgjo, për shembull, se ç'ishte ajo që solli lakuriqësinë në krye, dhe lexo shkakun e një turpi të tillë. Ç'e solli, pra, lakuriqësinë? Mosbindja jonë dhe këshilla e djallit. Kështu, që në fillim, qysh në krye të herës, kjo qe shpikja e tij. E megjithatë, ata të paktën u turpëruan kur qenë lakuriq, kurse ju krenoheni me të; «duke pasur,» sipas asaj fjale të apostullit, «lavdinë tuaj në turpin tuaj.»

Si do të të shohë, pra, gruaja jote që andej e tutje, kur të kthehesh nga një ligësi e tillë? Si do të të presë? Si do të flasë me ty, pasi ke turpëruar kaq botërisht natyrën e përbashkët të gruas, e je bërë nga një pamje e tillë rob e skllav i lavireve?

Tani, në qoftë se ju pikëlloheni duke i dëgjuar këto gjëra, ju falënderoj shumë, sepse «kush është ai që më gëzon mua, veç atij që unë e kam hidhëruar?» Mos pushoni, pra, kurrë së pikëlluari e së brengosuri për to, sepse hidhërimi që vjen nga gjëra të tilla do të jetë për ju një fillim ndryshimi për më mirë. Për këtë arsye e bëra edhe unë fjalën time më të fortë, që, duke prerë më thellë, t'ju çliroj nga helmi i atyre që ju dehin; që t'ju kthej në një shëndet të pastër të shpirtit; të cilin Perëndia dhëntë ta gëzojmë të gjithë me çdo mënyrë e të arrijmë shpërblimet e ruajtura për këto vepra të mira; me anë të hirit dhe të dashurisë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit i qoftë lavdia dhe pushteti në jetë të jetëve. Amin.