Mateu 23:1-3

«Atëherë.» Kur? Kur u kishte thënë këto fjalë, kur ua kishte mbyllur gojën, kur i kishte sjellë në atë gjendje sa të mos guxonin më ta ngisnin, kur kishte treguar se gjendja e tyre ishte e pashërueshme.

Dhe, pasi kishte përmendur «Zotin» dhe «Zotin tim», ai kthehet përsëri te ligji. Megjithatë ligji nuk thoshte gjë të tillë, po: «Zoti, Perëndia yt, është një Zot i vetëm.» Por Shkrimi tërë Dhiatën e Vjetër e quan ligj.

Por këto i thotë duke treguar në çdo gjë pajtimin e tij të plotë me atë që e lindi. Sepse, po të ishte kundër tij, do të kishte thënë të kundërtën për ligjin; kurse tani ai urdhëron t'i tregohet një nderim aq i madh, saqë, edhe kur ata që e mësojnë janë të prishur, u porosit ta mbajnë atë.

Por këtu ai flet për jetën dhe zakonet e tyre, sepse pikërisht kjo ishte shkaku kryesor i mosbesimit të tyre: jeta e tyre e prishur dhe dashuria për lavdi. Pra, për të ndrequr dëgjuesit e tij, atë që më së shumti ndihmon për shpëtimin, që të mos i përbuzim mësuesit tanë e të mos ngrihemi kundër priftërinjve tanë, këtë ai e urdhëron me zell të jashtëzakonshëm. Por jo vetëm që e urdhëron, po edhe vetë e bën. Sepse, ndonëse ishin të prishur, ai nuk ua heq dinjitetin. Kështu ua rëndon atyre dënimin, kurse nxënësve të tij nuk u lë asnjë shfajësim për mosbindje.

Dua të them: që të mos thotë ndokush «meqë mësuesi im është i keq, prandaj u bëra edhe unë më i shkujdesur», ai ia heq edhe këtë shfajësim. Aq shumë e forcoi pushtetin e tyre, megjithëse ishin njerëz të ligj, sa edhe pas një akuze kaq të rëndë tha: «Gjithçka që t'ju urdhërojnë të bëni, bëjeni.» Sepse ata nuk flasin fjalët e veta, po të Perëndisë, ato që ai i caktoi si ligje me anë të Moisiut. Dhe vër re sa nder i tregoi Moisiut, duke treguar edhe një herë pajtimin e tij me Dhiatën e Vjetër, sepse pikërisht me këtë i bën ata të denjë për nderim. «Sepse ata rrinë,» thotë, «në fronin e Moisiut.» Meqë nuk mund t'i paraqiste të besueshëm nga jeta e tyre, e bën këtë prej asaj që kishte në dorë: prej fronit të tyre dhe prej trashëgimisë që u vinte nga Moisiu. Por ti, kur dëgjon «gjithçka», mos e kupto tërë ligjin, si për shembull rregullat për ushqimet, ato për flijimet e të tjera si këto, sepse si mund të fliste ai kështu për gjëra që i kishte hequr që më parë? Ai kishte parasysh gjithçka që ndreq parimin moral, që përmirëson prirjen, që pajtohet me ligjet e Dhiatës së Re dhe që nuk i lë më njerëzit nën zgjedhën e ligjit.

Përse pra ua jep këtyre gjërave pushtetin hyjnor jo nga ligji i hirit, po nga Moisiu? Sepse nuk kishte ardhur ende koha, para kryqëzimit, që këto të shpalleshin haptas.

Por, veç asaj që u tha, mua më duket se, duke thënë këto, ai kishte parasysh edhe një qëllim tjetër. Meqë ishte gati t'i akuzonte, që të mos dukej para njerëzve të marrë sikur lakmonte këtë pushtet të tyre, ose sikur i bënte këto nga armiqësia, së pari e hoqi këtë mendim dhe, pasi u çlirua nga çdo dyshim, atëherë e nis akuzën. E për ç'qëllim i qorton dhe zgjatet në një fjalim të gjatë kundër tyre? Për ta bërë turmën të ruhej, që të mos binte në po ato mëkate. Sepse të këshillosh kundër së keqes nuk është njësoj si të tregosh me gisht ata që kanë gabuar, ashtu si të lëvdosh të drejtën nuk është njësoj si të nxjerrësh para ata që kanë bërë mirë. Prandaj edhe e thotë që më parë: «Mos bëni sipas veprave të tyre.» Sepse, që të mos mendonin se, meqë i dëgjonin, duhej edhe t'i imitonin, ai përdor këtë mjet ndreqjeje dhe atë që duket si dinjiteti i tyre e kthen në akuzë kundër tyre. Sepse ç'mund të jetë më i mjerë se një mësues, kur nxënësit e tij shpëtojnë vetëm nëse nuk ia vënë veshin jetës së tij? Kështu, ajo që duket si dinjiteti i tyre bëhet akuza më e rëndë kundër tyre, kur del se bëjnë një jetë të tillë, sa ata që i imitojnë shkatërrohen.

Për këtë arsye u sulet me akuza kundër tyre, por jo vetëm për këtë, po edhe që të tregonte se mosbesimi i tyre i mëparshëm, me të cilin nuk kishin besuar, dhe kryqëzimi që erdhi më pas, të cilin guxuan ta kryenin, nuk ishin faj i atij që u kryqëzua e nuk u besua, po i prapësisë së tyre.

Por shih nga fillon dhe nga e rëndon qortimin kundër tyre. «Sepse ata thonë,» thotë ai, «dhe nuk bëjnë.» Sepse kushdo është për t'u qortuar kur shkel ligjin, po sidomos ai që mban pushtetin e të mësuarit, sepse dyfish e trefish e meriton dënimin. Për një arsye, sepse shkel vetë; për një tjetër, sepse, ndonëse duhet të ndreqë të tjerët, ai vetë çalon e kështu meriton dënim të dyfishtë për shkak të dinjitetit të tij; e së treti, sepse prish edhe më shumë, duke bërë një shkelje të tillë në vendin e mësuesit.

Dhe bashkë me këto, ai përmend edhe një akuzë tjetër kundër tyre: se janë të ashpër me ata që janë nën ta.

«Sepse lidhin barrë të rënda e të papërballueshme dhe ua vënë mbi supe njerëzve, po vetë nuk duan t'i luajnë as me gisht.» Këtu ai përmend një ligësi të dyfishtë: nga ata që i kanë nën sundim kërkojnë një jetë tepër të rreptë, pa asnjë lëshim, kurse vetes i lejojnë çdo rehati. Sundimtari vërtet i mirë duhet të mbajë të kundërtën: për veten të jetë gjykatës i rreptë e i pafalshëm, kurse për ata që ka nën sundim të jetë i butë e gati për lëshime. Por sjellja e këtyre njerëzve ishte pikërisht e kundërta.

2. Sepse të tillë janë të gjithë ata që e ushtrojnë vetëpërmbajtjen vetëm me fjalë: të pafalshëm dhe të rëndë për t'u duruar, ngaqë nuk e kanë provuar vetë vështirësinë e veprave. Dhe kjo në vetvete nuk është faj i vogël, madje e shton jashtë mase akuzën e mëparshme.

Po vër re, të lutem, si e rëndon edhe këtë akuzë. Sepse nuk tha «nuk munden», po «nuk duan». Dhe nuk tha «të mbajnë», po «të luajnë me gisht», domethënë as t'u afrohen, as t'i prekin.

Po në ç'gjë janë të zellshëm e të fortë? Në gjërat e ndaluara. Sepse «të gjitha veprat e tyre,» thotë ai, «i bëjnë që t'i shohin njerëzit.» Këto i thotë duke i akuzuar për mendjemadhësi, e cila ishte shkatërrimi i tyre. Sepse gjërat e mëparshme ishin shenja ashpërsie e shkujdesjeje, kurse këto, shenja të etjes së çmendur për lavdi. Kjo i largoi nga Perëndia, kjo i bëri të garonin para shikuesve të tjerë dhe i shkatërroi. Sepse çfarëdo shikuesish të ketë dikush, meqë tërë kujdesi i tij bëhet t'u pëlqejë atyre, të tilla janë edhe garat që shfaq. Ai që ndeshet mes fisnikëve, të tilla janë edhe përleshjet që ndërmerr; kurse ai që gjendet mes njerëzve të ftohtë e të plogësht, bëhet edhe vetë më i shkujdesur. Për shembull, a ka dikush një shikues që kënaqet me tallje? Atëherë edhe ai vetë bëhet tallës, që të kënaqë shikuesin. A ka një tjetër që është serioz e ushtron vetëpërmbajtje? Atëherë përpiqet të bëhet i tillë siç është ai, sepse e tillë është prirja e atij që e lëvdon.

Po shih përsëri se edhe këtu akuza vjen e rënduar. Sepse nuk është që disa gjëra i bëjnë kështu e disa ndryshe, po krejt gjithçka pikërisht kështu.

Pastaj, pasi i qortoi për mendjemadhësi, tregon se ata nuk mburren as për gjëra të mëdha e të nevojshme (sepse as këto nuk i kishin, po ishin fare pa vepra të mira), po për gjëra të ftohta e pa vlerë, të tilla që ishin dëshmi të sigurta të poshtërsisë së tyre: filakteret dhe thekët e rrobave. «Sepse i bëjnë të gjera filakteret e tyre,» thotë ai, «dhe i zgjerojnë thekët e rrobave.»

E ç'janë këto filaktere dhe këta thekë? Meqë ata harronin vazhdimisht të mirat e Perëndisë, ai urdhëroi që veprat e tij të mrekullueshme të shkruheshin në rrasa të vogla e këto të vareshin nga duart e tyre (prandaj edhe tha: «Le të jenë të palëvizshme para syve të tu»); këto i quanin filaktere, ashtu si shumë nga gratë tona sot mbajnë Ungjij të varur në qafë. Dhe, që të kujtoheshin edhe me diçka tjetër, Perëndia i urdhëroi ata, si të ishin fëmijë, «të qepnin një shirit të kaltër në rrobat e tyre, mbi thekun që u varej rreth këmbëve, që ta shihnin e të kujtonin urdhërimet»; dhe këto quheshin «thekë». Kështu bëjnë edhe shumë veta që, ngaqë kanë gjasa të harrojnë, lidhin rreth gishtit një copë liri a një fije.

Pra, në këto gjëra ishin të zellshëm: i bënin të gjera rripat e rrasave e i zmadhonin thekët e rrobave, gjë që ishte shenjë e kotësisë më të skajshme. Sepse përse mburresh dhe i bën të gjera këto? Vallë, kjo është vepra jote e mirë? Ç'të vlen fare, po të mos nxjerrësh prej tyre fryte të mira? Sepse Perëndia nuk kërkon zmadhimin dhe zgjerimin e tyre, po që të kujtojmë të mirat e tij. Po nëse, edhe për lëmoshën dhe lutjen, ndonëse janë vepra që kërkojnë mund dhe janë të mira nga ana jonë, nuk duhet të kërkojmë mendjemadhësi, si mburresh ti, o hebre, për këto gjëra, që më së shumti nxjerrin në shesh shkujdesjen tënde?

Po ata nuk e vuanin këtë sëmundje vetëm në këto, po edhe në gjëra të tjera të vogla.

Sepse «ata duan,» thotë ai, «vendet e para në gosti, fronet e para në sinagoga, përshëndetjet nëpër sheshe, dhe që t'i quajnë njerëzit ‹Rabbi›.» Këto gjëra, ndonëse dikush mund t'i quajë të vogla, janë prapëseprapë shkak i të këqijave të mëdha. Këto kanë përmbysur si qytete ashtu edhe kisha.

Dhe më vjen tani që të qaj, kur dëgjoj për vendet e para e për përshëndetjet, dhe mendoj sa të këqija lindën prej këtej për kishat e Perëndisë, të cilat nuk është nevoja t'jua tregoj tani; madje ata prej jush që janë në moshë as që kanë nevojë t'i mësojnë këto prej nesh.

Po vër re, të lutem, sa fort mbizotëroi mendjemadhësia: madje edhe në sinagoga, ku kishin hyrë për të ndrequr të tjerët, e ku ishin urdhëruar të mos ishin mendjemëdhenj.

Sepse ta kesh këtë ndjenjë në gosti, sado i madh të jetë ky pëlqim, nuk duket gjë aq e tmerrshme; ndonëse edhe atje mësuesit duhet të mbahen me nderim, e jo vetëm në kishë, po kudo. Dhe ashtu si njeriu, kudo që të shfaqet, dallohet qartë nga kafshët, kështu edhe mësuesi, si kur flet, si kur hesht, kur ha e kur bën çfarëdo gjëje, duhet të dallohet edhe nga ecja, edhe nga vështrimi, edhe nga veshja, edhe nga çdo gjë tjetër. Po ata ishin nga çdo anë objekt talljeje dhe në çdo pikë turpëronin veten, duke bërë synim të ndiqnin atë prej së cilës duhej të iknin. Sepse «i duan», thuhet; po nëse edhe dashuria për to është për t'u qortuar, ç'gjë duhet të jetë atëherë t'i bësh ato? E të gjuash e të vraposh pas tyre, sa e madhe e keqe!

3. Gjërat e tjera, pra, ai nuk i çoi më tej se t'i akuzojë, si të vogla e të parëndësishme, sikur nxënësit e tij të mos kishin fare nevojë të ndreqeshin për to; po atë që ishte shkaku i të gjitha të këqijave, pra lakminë për pushtet dhe rrëmbimin e dhunshëm të fronit të mësuesit, këtë e nxjerr në pah dhe e ndreq me kujdes: e prek me forcë dhe i qorton me zell.

Sepse ç'thotë ai? «Po ju mos u quani ‹Rabbi›.» Pastaj vjen edhe arsyeja: «Sepse një është mësuesi juaj, e ju të gjithë jeni vëllezër.» Dhe askush nuk ka gjë më tepër se tjetri, sepse asnjë nuk di gjë prej vetes. Prandaj edhe Pavli thotë: «Sepse kush është Pavli e kush është Apolloi? Veçse shërbëtorë.» Nuk tha «mësues». Dhe përsëri: «Mos quani njeri ‹atë›», jo se nuk duhet të quajnë kënd atë, po që të dinë cilin duhet ta quajnë Atë në kuptimin më të lartë. Sepse, ashtu si mësuesi nuk është mësues në kuptimin e parë, kështu as babai nuk është baba në atë kuptim. Sepse ai është shkaku i të gjithëve, edhe i mësuesve, edhe i etërve.

Dhe përsëri shton: «As mos u quani udhëheqës, sepse një është udhëheqësi juaj, Krishti»; dhe nuk tha «unë». Sepse, ashtu si më sipër tha «Ç'mendoni për Krishtin?» dhe nuk tha «për mua», kështu edhe këtu.

Po këtu do të doja të pyesja se ç'do të thoshin ata që fjalën «një, një» ia veshin vetëm Atit, duke përjashtuar të Vetëmlindurin. A është udhëheqës Ati? Të gjithë do ta pohonin dhe askush nuk do ta kundërshtonte. E megjithatë «një,» thotë ai, «është udhëheqësi juaj, Krishti.» Sepse, ashtu si Krishti, që quhet i vetmi udhëheqës, nuk e përjashton Atin nga të qenët udhëheqës, kështu edhe Ati, që quhet Mësues, nuk e përjashton Birin nga të qenët Mësues. Sepse shprehja «një, një» thuhet në dallim nga njerëzit dhe nga pjesa tjetër e krijimit.

Pra, pasi i paralajmëroi kundër kësaj murtaje të rëndë dhe i ndreqi, ai i mëson edhe si t'i shpëtojnë asaj: me anë të përulësisë. Prandaj shton edhe: «Ai që është më i madhi ndër ju, do të jetë shërbëtori juaj. Sepse kushdo që e lartëson veten, do të përulet, dhe kushdo që e përul veten, do të lartësohet.»

Sepse asgjë nuk i barazohet ushtrimit të përulësisë, prandaj ua kujton vazhdimisht këtë virtyt: edhe kur solli fëmijët në mes, edhe tani. Dhe kur, në mal, filloi lumturimet, pikërisht prej këtej nisi. E këtu ai e shkul me rrënjë të keqen, duke thënë: «Ai që e përul veten, do të lartësohet.»

A e sheh si e tërheq dëgjuesin krejt drejt së kundërtës? Sepse jo vetëm që ia ndalon të vërë zemrën te vendi i parë, po i kërkon të ndjekë vendin e fundit. Sepse vetëm kështu do ta arrish dëshirën tënde, thotë ai. Prandaj ai që lakmon vendin e parë, duhet të ndjekë vendin e fundit. «Sepse ai që e përul veten, do të lartësohet.»

E ku do ta gjejmë këtë përulësi? A doni të shkojmë përsëri në qytetin e virtytit, te tendat e njerëzve të shenjtë, dua të them te malet e te pyjet? Sepse edhe atje do ta shohim këtë lartësi të përulësisë.

Sepse atje njerëzit, disa të shquar për gradën e tyre në botë, disa për pasurinë, në çdo mënyrë e ulin veten: me veshjen, me banesën, me ata që u shërbejnë; dhe, si me shkronja, në çdo gjë gdhendin përulësinë.

Dhe gjërat që nxisin kryelartësinë, si të vishesh mirë, të ndërtosh shtëpi madhështore e të kesh shumë shërbëtorë, gjëra që shpesh e shtyjnë njeriun në kryelartësi edhe kundër vullnetit, janë hequr të gjitha atje. Sepse ata vetë e ndezin zjarrin, vetë çajnë drutë, vetë gatuajnë, vetë u shërbejnë atyre që vijnë atje.

Atje askush nuk dëgjohet të fyejë, askush nuk shihet i fyer, i urdhëruar a duke urdhëruar të tjerët; po të gjithë i përkushtohen atyre që shërbehen, dhe secili lan këmbët e të huajve, madje garojnë me njëri-tjetrin për këtë. Dhe e bën pa pyetur kush është, as në qoftë skllav, as në qoftë i lirë, po këtë shërbim e kryen për këdo. Atje askush nuk është i madh a i vogël. Atëherë ç'ndodh? A ka rrëmujë? Kurrsesi, po rregulli më i lartë. Sepse, po të jetë ndokush i vogël, ai që është i madh nuk e vë re këtë, po e ka quajtur veten më të ulët edhe se ai, dhe kështu bëhet i madh.

Atje ka një tryezë të vetme për të gjithë, si për ata që shërbehen, ashtu edhe për ata që shërbejnë; i njëjti ushqim, të njëjtat rroba, të njëjtat banesa, e njëjta mënyrë jetese. I madh atje është ai që rrëmben me gjithë zemër punën më të ulët. Nuk ka «e imja» dhe «e jotja», po kjo shprehje është zhdukur, kjo që është shkak i luftërave të panumërta.

4. E përse çuditesh, po të ketë një mënyrë të vetme jetese, tryezë e veshje për të gjithë, kur në të vërtetë ata kanë madje edhe një shpirt të vetëm, jo vetëm në thelb (sepse këtë e kanë të gjithë njerëzit), po në dashuri? Si do të ngrihej pra ndonjëherë shpirti kundër vetvetes? Atje nuk ka pasuri e varfëri, nder e çnderim; si do të gjenin pra hyrje mendjemadhësia dhe kryelartësia? Sepse, sa i përket virtytit, ata janë vërtet të vegjël e të mëdhenj; po, siç thashë, askush nuk e sheh këtë. Ai që është i vogël nuk ndien dhimbje sikur të përbuzej, sepse s'ka njeri që ta përbuzë; dhe po ta përçmojë ndokush, pikërisht këtë janë mësuar mbi çdo gjë: të përbuzen, të përçmohen, të mos përfillen fare, me fjalë e me vepër. Dhe shoqërohen me të varfrit e të gjymtuarit, e tryezat e tyre janë plot me këta të ftuar, kështu që për këtë janë të denjë për qiejt. Dhe njëri lidh plagët e të sakatuarit, tjetri e merr të verbrin për dore, i treti mban në krah atë që është i çalë nga këmba.

Atje s'ka mori lajkatarësh a parazitësh; madje as që dinë ç'është lajka; nga do të mund të ngriheshin pra ndonjëherë në kryelartësi? Sepse mes tyre ka barazi të madhe, prandaj edhe virtyti është shumë i lehtë.

Sepse me anë të këtyre, ata të një shtrese më të ulët mësohen më mirë, sesa po të detyroheshin t'u linin vendin e parë.

Sepse, ashtu si njeriu i rrëmbyer mëson prej atij që, kur e godasin, nënshtrohet, kështu edhe ai që lakmon lavdinë mëson prej atij që nuk kërkon lavdi, po e përbuz atë. Këtë e bëjnë atje me shumicë, dhe ashtu si te ne është e madhe përpjekja për të fituar vendin e parë, po aq e madhe është te ata për të mos e fituar, po për ta hedhur poshtë krejtësisht. Dhe e madhe është dëshira e tyre e zjarrtë se kush do të dalë përpara në nderimin e tjetrit, jo në të qenët i nderuar.

Për më tepër, edhe vetë punët e tyre i bindin të ushtrojnë përmbajtje e të mos fryhen nga vetja. Sepse kush, të lutem, që rëmon në tokë, ujit e mbjell, bën shporta a end thes, a merret me ndonjë punë tjetër dore, do të bëhet ndonjëherë krenar? Kush, që jeton në varfëri e përleshet me urinë, do të sëmuret ndonjëherë nga kjo sëmundje? Askush. Prandaj përulësia u vjen lehtë. Dhe ashtu si këtu është gjë e vështirë të jesh i përulur, për shkak të morisë së atyre që na duartrokasin e na admirojnë, kështu atje është jashtëzakonisht e lehtë.

Dhe ai njeri i vë veshin vetëm shkretëtirës: sheh zogj që fluturojnë, pemë që tunden, një puhi që fryn dhe përrenj që vërshojnë nëpër gryka. Nga do të mund të ngrihej pra në mendjemadhësi ai që rron në një vetmi kaq të madhe?

Megjithatë, kjo nuk na jep neve ndonjë shfajësim që të jemi mendjemëdhenj kur jetojmë në mes të njerëzve. Sepse Abrahami, kur ishte mes kananitëve, tha: «Unë s'jam veçse pluhur e hi»; dhe Davidi, kur ishte mes ushtrive, tha: «Unë jam krimb, e jo njeri»; dhe apostulli, në mes të botës, tha: «Unë nuk jam i denjë të quhem apostull.» Ç'ngushëllim do të kemi atëherë, ç'shfajësim, kur, edhe pse kemi shembuj kaq të mëdhenj, nuk ushtrojmë përmbajtje? Sepse, ashtu si ata janë të denjë për kurora të panumërta, sepse qenë të parët që ecën udhën e virtytit, po ashtu ne jemi të denjë për ndëshkime të panumërta, ne që as nga ata që kanë ndërruar jetë e që na vihen përpara në libra, as nga ata që jetojnë e admirohen për veprat e tyre, nuk nxitemi drejt së njëjtës garë.

Sepse ç'do të mund të thoshe ti, që nuk ndreqesh? Mos je i pashkolluar dhe nuk ke shikuar në Shkrimet që të mësoje virtytet e të lashtëve? Në të vërtetë, edhe kjo në vetvete është për t'u qortuar: kur kisha rri gjithnjë e hapur, të mos hysh e të mos marrësh nga ato rryma të shenjta.

Sido që të jetë, edhe po të mos i njohësh të vdekurit nga Shkrimet, këta njerëz të gjallë duhet t'i shohësh. Po a s'ka njeri të të udhëheqë? Eja tek unë, dhe do të të tregoj strehët e këtyre njerëzve të shenjtë; eja e mëso prej tyre diçka të dobishme. Këta janë kandile që shkëlqejnë në çdo anë të dheut; si mure janë ngritur rreth qyteteve. Për këtë arsye i kanë zënë shkretëtirat, që të të mësojnë të përbuzësh trazirat në mes të botës.

Sepse ata, duke qenë të fortë, mund të gëzojnë qetësi edhe mes tërbimit të ujërave; po ti, që fut ujë nga çdo anë, ke nevojë për qetësi, që të marrësh pak frymë pas valëve të njëpasnjëshme. Shko pra atje vazhdimisht, që, pasi ta kesh larë njollën e ngulitur me lutjet e me këshillat e tyre, ta kalosh sa më mirë këtë jetë të tashme dhe të arrish të mirat që do të vijnë, me anë të hirit dhe të njeridashjes së Zotit tonë Jisu Krisht, nëpërmjet të cilit e bashkë me të cilin i qoftë Atit, tok me Frymën e Shenjtë, lavdi, fuqi e nder, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.