Për martirin e shenjtë, Shën Vavilën

1. Sot doja fort ta shlyeja borxhin që ju kisha premtuar herën e fundit kur isha këtu. Por ç'të bëj? Ndërkohë u shfaq i lumi Vavila dhe më thirri pranë vetes. Nuk nxori asnjë zë, por na e tërhoqi vëmendjen me shkëlqimin e fytyrës së tij. Prandaj mos u mërzitni për vonesën në pagesë. Sido që të jetë, sa më shumë të zgjatet koha, aq më shumë do të rritet kamata. Sepse këto para do t'i vëmë me kamatë. Ashtu na urdhëroi zotëria që na i besoi. Prandaj, meqë jemi të sigurt për atë që kemi dhënë hua, se ju presin si vetë shuma, ashtu edhe fitimi, le të mos e lëmë pas dore fitimin që na del përpara sot. Përkundrazi, le të ngazëllehemi me bëmat fisnike të të lumit Vavila.

Se si e drejtoi Kishën tonë dhe e shpëtoi atë anije të shenjtë mes stuhisë, mes dallgëve e valëve; se sa guximshëm iu kundërvu perandorit; se si e dha jetën për delet dhe pësoi atë therje të bekuar, të gjitha këto e të tjera si këto, do t'ia lëmë më të moshuarit ndër mësuesit tanë, atit tonë të përbashkët, që të flasë për to. Sepse ngjarjet më të largëta mund t'jua tregojnë të moshuarit. Kurse ato që ndodhën së fundmi, brenda jetës sonë, këto do t'jua tregoj unë, një i ri. E kam fjalën për ato pas vdekjes, ato pas varrimit të martirit, ato që ndodhën kur ai prehej në rrethinat e qytetit. E di mirë se grekët do të tallen me premtimin tim, po të zotohem të flas për bëmat fisnike të një njeriu pas vdekjes e varrimit, të një njeriu që u varros dhe u bë pluhur. Sigurisht, nuk do të heshtim për këtë arsye. Përkundrazi, pikërisht për këtë do të flasim edhe më fort, që, duke e treguar këtë mrekulli ashtu siç është vërtet, t'ua kthejmë talljen mbi kokën e tyre. Sepse te një njeri i zakonshëm nuk do të kishte bëma fisnike pas vdekjes. Kurse te martiri ka bëma të shumta e të mëdha. Jo që ai të bëhet më i shquar, sepse s'ka nevojë për lavdinë e turmës, por që ti, o mosbesimtar, të mësosh se vdekja e martirëve nuk është vdekje, por fillimi i një jete më të mirë, parahyrja e një jetese më shpirtërore dhe kalimi nga më e keqja te më e mira. Prandaj mos u ndal te fakti që trupi i martirit dergjet i zhveshur nga energjia e shpirtit. Vështro më mirë këtë: pranë tij zë vend një fuqi më e madhe, e ndryshme nga vetë shpirti. E kam fjalën për hirin e Frymës së Shenjtë, që u dëshmon të gjithëve ngjalljen, me anë të mrekullive që bën. Sepse, nëse Perëndia u ka dhënë fuqi më të madhe trupave të vdekur e të shndërruar në pluhur sesa gjithë të gjallëve, aq më shumë do t'u japë atyre një jetë më të mirë se e para, madje edhe më të gjatë, në kohën kur do të ndajë kurorat e tij. Cilat janë, pra, bëmat fisnike të këtij shenjti? Por mos u shqetësoni, nëse e çojmë pak më mbrapa fjalën tonë. Sepse ata që duan t'i tregojnë portretet e tyre sa më bukur, nuk i zbulojnë derisa t'i vendosin shikuesit pak larg tablosë, sepse largësia e bën pamjen më të qartë. Prandaj kini edhe ju durim me mua, ndërsa e drejtoj fjalën time nga e shkuara.

Kur Juliani, që i kaloi të gjithë në pabesi, u ngjit në fronin perandorak dhe kapi skeptrin sundues, menjëherë ngriti duart kundër Perëndisë që e krijoi. Ai shpërfilli bamirësin e vet. Duke shikuar nga dheu poshtë drejt qiejve, ulëriti si qentë e tërbuar, që lehin njësoj ndaj atyre që s'i ushqejnë dhe atyre që i ushqejnë. Por ai ishte i çmendur me një çmenduri më të egër se ajo e tyre. Sepse ata, vërtet, largohen prej miqve e të huajve dhe i urrejnë njësoj. Kurse ky njeri u lëpihej demonëve, të huaj për shpëtimin e tij, dhe i adhuronte me çdo mënyrë adhurimi. Kurse bamirësin e tij, Shpëtimtarin, Atë që për hir të tij nuk e kurseu të Vetëmlindurin, e mohoi dhe e urrente. Ai shkatërroi kryqin, pikërisht atë që e ngriti gjithë botën kur ajo dergjej përtokë, që e dëboi errësirën nga çdo anë dhe solli një dritë më të shndritshme se rrezet e diellit. Por as atëherë nuk hoqi dorë nga tërbimi i tij. Përkundrazi, premtoi se do ta shkulte nga mesi i botës kombin e galileasve, sepse kështu kishte zakon të na quante. E megjithatë, po ta quante emrin e të krishterëve një neveri dhe vetë krishterimin plot turp, atëherë përse nuk deshi të na turpëronte pikërisht me atë emër, por me një emër të huaj? Po, sepse e dinte qartë se të quhesh me atë që i përket Krishtit është stoli e madhe, jo vetëm për njerëzit, por edhe për engjëjt e për fuqitë e larta. Prandaj vuri gjithçka në lëvizje, që të na e hiqte këtë stoli dhe të ndalte predikimin e saj. Por kjo ishte e pamundur, o njeri i mjerë e fatkeq! Po aq e pamundur sa të shkatërroje qiellin, të shuaje diellin, të tundje e të rrëzoje themelet e dheut. Këto i kishte parathënë Krishti, kur tha: «Qielli dhe dheu do të kalojnë, por fjalët e mia nuk do të kalojnë.»

Mirë, pra: ti nuk u nënshtrohesh fjalëve të Krishtit. Atëherë prano fjalën që të thonë veprat e tij. Sepse unë, që pata hirin të njoh se ç'është shpallja e Perëndisë, sa e fortë, sa e pathyeshme, kam besuar se ajo është më e besueshme se rendi i natyrës dhe se çdo përvojë. Por ti, që ende zvarritesh përtokë dhe trazohesh nga hulumtimet e arsyes njerëzore, prano dëshminë e veprave. Nuk kundërshtoj asgjë. Nuk grindem.

2. Ç'thonë, pra, veprat? Krishti tha se më lehtë do të shkatërroheshin qielli e dheu, sesa të binte poshtë qoftë edhe një fjalë e tij. Perandori i kundërshtoi këto fjalë dhe kërcënoi se do t'i asgjësonte urdhëresat e tij. Ku është, pra, perandori që i kërcënoi këto? Ai humbi, u kalb dhe tani është në Had, duke pritur ndëshkimin e pashmangshëm. Po ku është Krishti që i shqiptoi këto urdhëresa? Në qiell, në të djathtë të Atit, në fronin më të lartë të lavdisë. Ku janë fjalët blasfemuese të perandorit dhe gjuha e tij e shfrenuar? U bënë hi, pluhur dhe ushqim për krimbat. Ku është thënia e Krishtit? Ajo shkëlqen nga vetë e vërteta e veprës, duke marrë shndritjen nga rrjedha e ngjarjeve, si nga një shtyllë e artë. E megjithatë, kur po gatitej të ngrinte luftë kundër nesh, perandori s'la gjë pa bërë. Thërriste profetë tok, mblidhte magjistarë, dhe gjithçka ishte plot demonë e frymë të liga.

Cili qe shpërblimi për këtë adhurim? Përmbysja e qyteteve, uria më e hidhur nga të gjitha uritë. Sepse ju, pa dyshim, e dini dhe e mbani mend sa bosh ishte tregu nga mallrat, sa plot rrëmujë ishin punishtet, kur secili përpiqej të rrëmbente atë që i dilte përpara e të ikte. Po pse flas për uri, kur po shterrnin vetë burimet e ujërave, ato burime që me bollëkun e rrjedhës së tyre i linin në hije lumenjtë? Por, meqë i përmenda burimet, ejani, të ngjitemi menjëherë në Dafnë dhe ta çojmë fjalën te bëmat fisnike të martirit. Ndonëse ju doni që unë të vazhdoj t'i nxjerr në shesh ndyrësitë e grekëve, ndonëse edhe unë e dua këtë, le të përmbahemi. Sepse kudo që ka përkujtim martiri, aty është, sigurisht, edhe turpi i grekëve. Ky perandor, pra, kur ngjitej në Dafnë, e lodhte Apolonin me lutje, me përgjërime e me ngulm, që t'i parathuheshin ngjarjet e së ardhmes. E ç'bëri, pra, profeti, perëndia i madh i grekëve? «Të vdekurit,» thotë ai, «më pengojnë të flas. Por çajini varret, gërmoni eshtrat, lëvizni të vdekurit.» Ç'mund të ishte më e pabesë se këto urdhra? Demoni i grabitjes së varreve fut ligje të çuditshme dhe shpik mënyra të reja për të dëbuar të huajt. Kush ka dëgjuar ndonjëherë që të dëbohen të vdekurit? Kush ka parë ndonjëherë të urdhërohej lëvizja e trupave të pajetë, ashtu siç urdhëroi ai, duke përmbysur nga themelet ligjet e përbashkëta të natyrës? Sepse ligjet e natyrës janë të përbashkëta për të gjithë njerëzit: kush ndahet nga kjo jetë, të fshihet në dhé, t'i dorëzohet varrimit dhe të mbulohet në gjirin e dheut, nënës së të gjithëve. Dhe këto ligje s'i ndryshoi kurrë as greku, as barbari, as skiti, as ndokush më i egër se ata. Përkundrazi, të gjithë i nderojnë dhe i ruajnë. Kështu, ato janë të shenjta dhe të nderuara nga të gjithë. Kurse demoni heq maskën dhe, kokëzbuluar, u kundërvihet ligjeve të përbashkëta të natyrës. Sepse të vdekurit, thotë ai, janë ndotje. Të vdekurit nuk janë ndotje, o demon tejet i lig, por qëllimi i lig është neveri. Por, po të duhet të them diçka që të lë pa gojë, trupat e të gjallëve, plot ligësi, ndotin më shumë se ata të të vdekurve. Sepse të parët i shërbejnë urdhrave të mendjes, kurse të tjerët rrinë të palëvizshëm. E ajo që rri e palëvizshme dhe pa asnjë ndjesi, do të ishte e lirë nga çdo akuzë. Jo se dua të them që trupat e të gjallëve janë ndotës nga natyra, por se kudo qëllimi i lig dhe i shtrembër është i hapur ndaj akuzave të të gjithëve.

Trupi i vdekur, pra, nuk është ndotje, o Apolon. Por të përndjekësh një vajzë që do të jetë e ndershme, të dhunosh dinjitetin e një virgjëreshe dhe të vajtosh për dështimin e veprës së paturpshme, kjo është e denjë për akuzë e ndëshkim. Sidoqoftë, edhe ndër ne pati profetë të mëdhenj e të mrekullueshëm, që thanë shumë gjëra për të ardhmen. Por ata kurrë nuk i urdhëronin ata që i pyesnin, të gërmonin eshtrat e të vdekurve. Po, Ezekieli, kur qëndronte pranë vetë eshtrave, jo vetëm që nuk u pengua prej tyre, por u shtoi mish, nerva e lëkurë dhe i ktheu përsëri në jetë. Kurse Moisiu i madh nuk qëndroi pranë eshtrave të të vdekurve. Përkundrazi, duke marrë me vete tërë trupin e vdekur të Josifit, paratha kështu gjërat që do të vinin. Dhe kjo me shumë arsye, sepse fjalët e tyre ishin hiri i Frymës së Shenjtë. Kurse fjalët e këtyre ishin mashtrim dhe gënjeshtër, që kurrsesi nuk mund të fshihet. Sepse që të gjitha këto ishin një justifikim e një shtirje, dhe që ai kishte frikë nga i lumi Vavila, kjo duket qartë nga ajo që bëri perandori. Sepse i la të gjithë të vdekurit e tjerë dhe lëvizi vetëm atë martir. E megjithatë, po t'i bënte këto nga neveria për të, e jo nga frika, do të duhej të urdhëronte që arkivoli të thyhej, të hidhej në det, të çohej në shkretëtirë, të zhdukej me ndonjë mënyrë tjetër shkatërrimi. Sepse kështu vepron ai që ndien neveri. Kështu bëri Perëndia kur u foli hebrenjve për neveritë e johebrenjve. Ai urdhëroi që statujat e tyre të thyheshin, jo t'i sillnin neveritë e tyre nga rrethinat në qytet.

3. Martiri, pra, u zhvendos. Por as atëherë demoni nuk shijoi çlirim nga frika. Përkundrazi, mësoi menjëherë se eshtrat e një martiri mund t'i lëvizësh, por duart e tij nuk mund t'i shpëtosh. Sepse, sapo arkivoli u fut në qytet, ra një rrufe nga lart mbi kokën e shëmbëlltyrës së tij dhe e dogji krejt. E megjithatë, në mos më parë, të paktën atëherë kishte gjasa që perandori i pabesë të zemërohej dhe ta shfrynte zemërimin e tij kundër dëshmisë së martirit. Por as atëherë nuk guxoi, aq e madhe ishte frika që e kishte pushtuar. Ndonëse e pa se djegia ishte e padurueshme dhe e dinte saktë shkakun, ai heshti. Dhe e mrekullueshme është jo vetëm që nuk e shkatërroi dëshminë, por edhe që as nuk guxoi ta rivinte çatinë mbi tempull. Sepse e dinte, e dinte mirë, se goditja ishte dërguar nga Perëndia, dhe kishte frikë se mos, duke bërë ndonjë plan tjetër, e thërriste atë zjarr mbi kokën e vet. Prandaj duroi ta shihte faltoren e Apolonit të katandisur në një shkretim kaq të madh. Sepse s'kishte tjetër shkak pse nuk e ndreqi atë që kishte ndodhur, veç frikës. Për këtë arsye heshti pa dëshirë. Dhe, duke e ditur këtë, i la aq turp demonit, sa nder martirit. Sepse muret tani qëndrojnë në këmbë, në vend të trofeve, dhe lëshojnë një zë më të kthjellët se boria. Atyre në Dafnë, atyre në qytet, atyre që vijnë nga larg, atyre që janë me ne, atyre që do të vijnë më pas, muret ua rrëfejnë gjithçka me pamjen e tyre: ndeshjen, luftën, fitoren e martirit. Sepse ka gjasa që ai që banon larg rrethinës, kur të shohë kishëzën e shenjtit pa faltoren e vet dhe tempullin e Apolonit pa çati, të pyesë për arsyen e secilës prej këtyre gjërave. Pastaj, pasi të mësojë tërë historinë, do të ikë prej andej. Të tilla janë bëmat fisnike të martirit pas vdekjes. Prandaj e quaj të lumtur qytetin tuaj, që keni treguar kaq zell për këtë njeri të shenjtë. Sepse atëherë, kur ai u kthye nga Dafna, gjithë qyteti ynë u derdh në rrugë. Tregjet mbetën bosh nga burrat, shtëpitë nga gratë, dhomat e fjetjes nga vajzat. Kështu, çdo moshë e çdo gjini doli nga qyteti, sikur të priste një atë prej kohësh të munguar, që po kthehej nga një mërgim i largët. Dhe ju vërtet ia dhatë përsëri grupit të shokëve të tij të zellshëm. Por hiri i Perëndisë nuk e lejoi të mbetej atje përgjithmonë. Përkundrazi, e shpuri sërish përtej lumit, që shumë anë të vendit të mbusheshin me erën e ëmbël të martirit. As kur erdhi këtu nuk qe caktuar të ishte vetëm. Përkundrazi, shpejt mori një fqinj, një bashkëbanor, një njeri me jetë të ngjashme. Sepse ky ndante me të të njëjtin dinjitet dhe, për hir të fesë, tregoi po atë guxim. Prandaj mori të njëjtin vendbanim si ai, sepse ky njeri i mrekullueshëm, siç duket, s'ishte imitues i kotë i martirit. Sepse ai punoi atje kaq gjatë: i dërgonte vazhdimisht letra perandorit, i lodhte autoritetet dhe i shërbente martirit edhe me punën e trupit. Sepse ju, pa dyshim, e dini dhe e mbani mend se, kur dielli i mesditës verore pushtonte qiellin, ai bashkë me të njohurit e tij shkonte atje çdo ditë. Jo vetëm si shikues, por edhe si dikush që donte të merrte pjesë në atë që po bëhej. Sepse shpesh kapte gurë, tërhiqte litarë dhe, para vetë punëtorëve, i vinte veshin atij që donte të ngrinte ndonjë ndërtesë. Sepse e dinte, e dinte se ç'shpërblime e prisnin për këto gjëra. Dhe për këtë arsye vazhdoi t'u shërbente martirëve, jo vetëm me ndërtesa madhështore, as thjesht me kremtime të vazhdueshme, por me një mënyrë më të mirë se këto. Dhe cila është kjo? Ai ua imiton jetën, përpiqet të arrijë guximin e tyre dhe, sipas mundësisë së tij, e mban gjallë në vetvete shëmbëlltyrën e martirëve. Sepse shihni: ata i dhanë trupat në therje, kurse ky i ka vrarë gjymtyrët e mishit të vet që janë mbi tokë. Ata ndalën flakën e zjarrit, kurse ky shoi flakën e epshit. Ata luftuan kundër dhëmbëve të bishave, kurse ky mundi më të rrezikshmin nga pasionet tona, zemërimin. Për të gjitha këto, le ta falënderojmë Perëndinë, sepse na dhuroi kështu martirë fisnikë dhe barinj të denjë për martirët, për përsosjen e shenjtorëve, për ndërtimin e trupit të Krishtit, me të cilin Atit i qoftë lavdia, nderi dhe pushteti, bashkë me Frymën e Shenjtë e Jetëbërëse, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.