Mbi Statujat, Homilia XII

1. Dje thashë: «Qoftë i bekuar Perëndia!» Edhe sot po të njëjtën gjë them. Sepse, ndonëse të këqijat që na trembnin kaluan, kujtimin e tyre s'duhet ta lëmë të treten. Jo që të hidhërohemi, por që të falënderojmë. Sepse, po të mbetet me ne kujtimi i atyre tmerreve, kurrë s'do të na kapë përjetimi i njëmendtë i tmerreve të tilla. Ç'nevojë kemi për përjetimin, kur kujtesa jonë na shërben si paralajmërues? Meqë, pra, Perëndia nuk lejoi që të na përmbyste vala e atyre mundimeve kur ranë mbi ne, le të mos e lëmë veten të bëhemi të pakujdesshëm tani që ato shkuan. Atëherë, kur ishim të pikëlluar, Ai na ngushëlloi; le ta falënderojmë tani që jemi të gëzuar. Në ankthin tonë na dha zemër dhe nuk na braktisi; prandaj le të mos e tradhtojmë veten në begati duke rrëshqitur në përtaci. «Mos harro, thotë dikush, kohën e urisë në ditën e bollëkut.» Prandaj, le ta mbajmë ndër mend kohën e sprovës në ditën e prehjes; e të njëjtën gjë le të bëjmë edhe me mëkatet tona. Nëse ke mëkatuar dhe Perëndia ta ka falur mëkatin, prano faljen dhe falëndero; por mos e harro mëkatin. Jo që të mundohesh me kujtimin e tij, por që ta stërvitësh shpirtin të mos shthuret e të mos bjerë sërish në të njëjtat kurthe.

2. Kështu bëri edhe Pavli. Pasi tha: «Më çmoi besnik, duke më vënë në shërbesë», shtoi: «që më parë isha blasfemues, përndjekës dhe i dhunshëm.» «Le të dalë hapur, thotë, jeta e shërbëtorit, që të duket qartë dashamirësia e Zotit. Sepse, ndonëse mora ndjesën e mëkateve, nuk e hedh poshtë kujtimin e atyre mëkateve.» Kjo jo vetëm e tregoi dashamirësinë e Zotit, por e bëri edhe vetë njeriun më të shquar. Sepse, kur të mësosh se ç'ishte më parë, do të çuditesh më shumë me të. Kur të shohësh se nga ç'gjendje erdhi e u bë ai që u bë, do ta lëvdosh më tepër. Dhe, po të kesh mëkatuar rëndë, prapë, kur të ndryshosh, do të marrësh shpresë të mirë nga ky shembull. Sepse, veç asaj që u tha, një shembull i tillë ngushëllon ata që janë në dëshpërim dhe i bën të ngrihen sërish më këmbë. E njëjta gjë do të ndodhë edhe me qytetin tonë. Sepse gjithçka që ndodhi tregon virtytin tuaj, ju që me anë të pendimit arritët të largoni një zemërim të tillë. Në të njëjtën kohë, këto shpallin dashamirësinë e Perëndisë, që e hoqi renë kaq kërcënuese për një ndryshim të vogël sjelljeje. Kështu Ai i ngre sërish të gjithë ata që janë zhytur në dëshpërim, kur mësojnë, nga rasti ynë, se ai që shikon lart drejt ndihmës hyjnore nuk do të mbytet, edhe sikur ta rrethojnë nga çdo anë valë të panumërta.

3. Sepse kush ka parë, kush ka dëgjuar ndonjëherë vuajtje si tonat? Çdo ditë prisnim që qyteti ynë të përmbysej nga themelet, bashkë me banorët e tij. Por, kur djalli shpresonte ta fundoste anijen, atëherë Perëndia solli një qetësi të plotë. Le të mos e harrojmë, pra, madhësinë e atyre tmerreve, që të kujtojmë madhështinë e të mirave që morëm nga Perëndia. Kush nuk e njeh natyrën e sëmundjes, s'do ta kuptojë artin e mjekut. Le t'ua tregojmë këto edhe fëmijëve tanë; le t'ua përcjellim brezave më të largët, që të gjithë të mësojnë si u përpoq djalli të shkatërronte vetë themelin e qytetit; dhe si Perëndia mundi ta ngrinte sërish dukshëm, kur ishte rrëzuar e shtrirë përtokë; dhe nuk lejoi t'i vinte as dëmi më i vogël, por ia hoqi frikën dhe ia largoi me shpejtësi rrezikun në të cilin kishte rënë. Sepse edhe gjatë javës që shkoi, të gjithë prisnim që të na merrej pasuria; që të lëshoheshin ushtarët mbi ne; e ëndërronim një mijë tmerre të tjera. Por ja, të gjitha këto kaluan, si një re a si një hije që ikën. U ndëshkuam vetëm me pritjen e së tmerrshmes; ose, më mirë, nuk u ndëshkuam, por u ndreqëm dhe u bëmë më të mirë, sepse Perëndia e zbuti zemrën e perandorit. Le të themi, pra, gjithnjë e çdo ditë: «Qoftë i bekuar Perëndia!» Le t'i kushtojmë me zell më të madh mbledhjeve tona; le të nxitojmë drejt kishës, prej nga korrëm këtë të mirë. Sepse e dini ku ikët në fillim; ku u mblodhët tok; dhe nga ç'anë erdhi shpëtimi ynë. Le të kapemi, pra, fort pas kësaj spirance të shenjtë. Ashtu si nuk na tradhtoi në kohën e rrezikut, kështu edhe tani të mos e braktisim në kohën e prehjes; por le të presim me kujdes të plotë mbledhjet dhe lutjet e caktuara; e çdo ditë le t'u vëmë veshin fjalëve hyjnore. E gjithë ajo kohë e lirë që e harxhonim duke vrapuar pas atyre që vinin nga oborri perandorak, kur mundoheshim nga ankthi për të këqijat që na kërcënonin, le ta shpenzojmë tërësisht duke dëgjuar ligjet hyjnore, në vend të dëfrimeve të pavend e të pamend; që të mos e katandisim përsëri veten në nevojën e atij lloj zanati.

4. Në tri ditët e shkuara shqyrtuam një mënyrë për të njohur Perëndinë dhe e çuam deri në fund; shpjeguam si «qiejt tregojnë lavdinë e Perëndisë», dhe ç'do të thotë ajo që thotë Pavli: «se gjërat e padukshme të tij, që nga krijimi i botës, shihen qartë, duke u kuptuar nga gjërat e krijuara.» Treguam si lavdërohet Krijuesi nga krijimi i botës, nga qielli, nga toka e nga deti. Por sot, pasi të mendojmë shkurt rreth së njëjtës temë, do të kalojmë te një çështje tjetër. Sepse Ai jo vetëm e krijoi botën, por bëri që, pasi u krijua, ajo t'i vazhdonte veprimet e veta; nuk e la të tërën të palëvizshme, as nuk e urdhëroi të tërën të ishte në lëvizje. Qielli, për shembull, ka mbetur i palëvizshëm, ashtu si thotë profeti: «E vendosi qiellin si një kupë dhe e shtriu si një tendë mbi dhe.» Por, nga ana tjetër, dielli, bashkë me yjet e tjera, e bën udhën e vet çdo ditë. Sërish, toka është e ngulitur, kurse ujërat janë vazhdimisht në lëvizje; dhe jo vetëm ujërat, po edhe retë, edhe shirat e shpeshtë e të njëpasnjëshëm, që kthehen në stinën e tyre. Natyra e reve është një, por gjërat që dalin prej tyre janë të ndryshme. Sepse shiu bëhet verë në rrush, por vaj në ulli; e në bimët e tjera shndërrohet në lëngjet e tyre; dhe barku i tokës është një, e prapë lind fryte të ndryshme. Edhe nxehtësia e rrezeve të diellit është një, por i pjek gjërat ndryshe: disa i sjell në pjekuri më ngadalë, e të tjera më shpejt. Kush, pra, s'do të ndiente habi e mahnitje para këtyre gjërave?

5. Jo, kjo s'është e vetmja mrekulli, që Ai e formoi botën me kaq larmi e shumëllojshmëri; por edhe se e shtroi para të gjithëve njësoj: para të pasurve e të varfërve, para mëkatarëve po aq sa para të drejtëve. Ashtu siç e tha edhe Krishti: «Ai e bën diellin e tij të lindë mbi të këqijtë dhe mbi të mirët, dhe dërgon shiun mbi të drejtët dhe mbi të padrejtët.» Për më tepër, kur e mbushi botën me kafshë të ndryshme dhe u mbolli krijesave prirje të llojllojshme, na urdhëroi t'i imitojmë disa prej tyre e t'i shmangim të tjerat. Për shembull: milingona është punëtore dhe kryen një detyrë të mundimshme. Po t'i vësh veshin, do të marrësh nga kjo kafshë këshillën më të fortë të mos i dorëzohesh përtacisë, as të mos ikësh nga mundi e nga puna. Prandaj edhe Shkrimi e dërgon përtacin te milingona, duke thënë: «Shko te milingona, o përtac, merr shembull nga rrugët e saj dhe bëhu më i urtë se ajo.» A s'do të mësosh, do të thotë, nga Shkrimet, se është mirë të punosh dhe se kush nuk do të punojë, as të hajë nuk duhet? Mësoje nga krijesat e paarsyeshme! Këtë bëjmë edhe në shtëpitë tona: kur ata që janë më të rritur e që i mbajmë për më të lartë kanë gabuar, u themi t'u vënë mendjen fëmijëve të matur. U themi: «Shiko atë, që është më i vogël se ti, sa i zellshëm e syçelët është.» Bëj, pra, edhe ti kështu: merr nga kjo kafshë nxitjen më të mirë për punë; dhe mrekullohu me Zotin tënd, jo vetëm se bëri qiellin e diellin, por edhe se bëri milingonën. Sepse, ndonëse kafsha është e vogël, ajo jep provë të bollshme për madhështinë e urtësisë së Perëndisë. Mendo, pra, sa e mençur është milingona; mendo si i ka mbjellë Perëndia në një trup kaq të vogël një dëshirë të pandërprerë për punë! Por, teksa nga kjo kafshë mëson zellin për punë, merr nga bleta menjëherë një mësim pastërtie, zelli e harmonie shoqërore! Sepse bleta s'punon e s'mundohet çdo ditë më shumë për vete se për ne; e kjo është diçka posaçërisht e denjë për një të krishterë: të mos kërkojë të vetat, por ato të të tjerëve. Ashtu si ajo përshkon të gjitha livadhet për t'i shtruar një gosti tjetrit, po ashtu edhe ti, o njeri, bëj kështu. Nëse ke grumbulluar pasuri, shpenzoje për të tjerët; nëse ke dhuntinë e të mësuarit, mos e varros talentin, por nxirre haptas për hir të atyre që kanë nevojë! Ose, po të kesh ndonjë përparësi tjetër, bëhu i dobishëm për ata që kanë nevojë për mundin tënd! A s'e sheh se pikërisht për këtë arsye bleta nderohet më shumë se kafshët e tjera: jo se punon, por se punon për të tjerët? Sepse edhe merimanga punon e mundohet, e shtrin pëlhurat e veta të imëta mbi mure, duke ia kaluar mjeshtërisë më të madhe të gruas; por krijesa mbetet pa vlerë, sepse puna e saj s'na sjell asnjë dobi. Të tillë janë ata që punojnë e mundohen, por vetëm për vete! Imito edhe thjeshtësinë e pëllumbit! Imito gomarin për dashurinë ndaj të zotit, e po ashtu edhe kaun! Imito zogjtë, që s'i mundon merak! Sepse e madhe, vërtet e madhe është dobia që mund të nxjerrësh nga krijesat e paarsyeshme për ndreqjen e sjelljes.

6. Nga këto kafshë na mëson edhe Krishti, kur thotë: «Bëhuni të urtë si gjarpërinjtë dhe të thjeshtë si pëllumbat.» Dhe sërish: «Vështroni zogjtë e qiellit, se nuk mbjellin, as nuk korrin, as nuk mbledhin në hambarë; e prapëseprapë Ati juaj qiellor i ushqen.» Edhe profeti, për të turpëruar hebrenjtë mosmirënjohës, flet kështu: «Kau e njeh të zotin, dhe gomari grazhdin e zotit të tij; por Izraeli nuk më njeh.» Dhe përsëri: «Turtulli, dallëndyshja dhe krili e ruajnë kohën e ardhjes së tyre, por populli im nuk e njeh gjyqin e Zotit, Perëndisë së tij.» Nga këto kafshë, dhe nga të ngjashme me to, mëso ta arrish virtytin; e nga të kundërtat mëso t'i shmangesh ligësisë. Sepse, ashtu si bleta ndjek të mirën, kështu nepërka është vdekjeprurëse. Prandaj shmangju ligësisë, që të mos dëgjosh të thuhet për ty: «Helmi i nepërkave është nën buzët e tyre.» Sërish, qeni s'ka turp. Urreje, pra, këtë lloj ligësie. Edhe dhelpra është dinake dhe mashtruese. Mos e imito këtë ves. Por, ashtu si bleta, kur fluturon mbi livadhe, nuk zgjedh çdo lloj luleje, por merr atë që është e dobishme dhe i lë të tjerat, kështu bëj edhe ti. Ndërsa vështron tërë racën e kafshëve të paarsyeshme, nëse mund të nxirret prej tyre diçka e dobishme, pranoje; e përparësitë që ato i kanë nga natyra, bëje për detyrë t'i arrish vetë, me zgjedhjen tënde të lirë. Sepse edhe në këtë je nderuar prej Perëndisë: se atë që ato e kanë si përparësi të natyrshme, Ai të lejoi ta arrish me zgjedhjen tënde të lirë, që kështu të marrësh edhe shpërblim. Sepse te ato veprat e mira s'burojnë nga vullneti i lirë e nga arsyeja, por vetëm nga natyra. Me fjalë të tjera, bleta e bën mjaltin jo se e ka mësuar këtë me arsye e me mendim, por se e mëson prej natyre. Sepse, po të mos ishte puna e natyrshme dhe e dhënë për tërë racën, disa prej tyre me siguri do të ishin të pazonja në zanatin e vet; kurse, që nga çasti kur u krijua bota e deri në ditën e sotme, askush s'ka parë bletë të pushojnë nga puna e të mos bëjnë mjaltë. Sepse tipare të tilla të natyrshme janë të përbashkëta për tërë racën. Kurse ato gjëra që varen nga zgjedhja jonë e lirë nuk janë të përbashkëta; sepse duhet mund që të kryhen.

7. Merri, pra, të gjitha gjërat më të mira dhe vishu me to; sepse ti je vërtet mbret i krijesave të paarsyeshme. Po mbretërit, kur nënshtetasit e tyre kanë diçka të shkëlqyer, qoftë ar a argjend, gurë të çmuar a rroba të shtrenjta, zakonisht i zotërojnë vetë ato në sasi më të madhe. Edhe nga krijimi, mëso ta admirosh Zotin tënd! Dhe, nëse ndonjë nga gjërat që sheh e kalon kuptimin tënd e s'ke si t'ia gjesh arsyen, prapë për këtë lavdëro Krijuesin: se urtësia e këtyre veprave ia kalon mendjes sate. Mos thuaj: përse është kjo? ose: për ç'qëllim? sepse gjithçka është e dobishme, edhe në mos ia ditshim arsyen. Prandaj, ashtu si, po të hysh në një sallë kirurgjie dhe të shohësh shumë vegla shtrirë përpara, çuditesh me larminë e tyre, ndonëse s'ua di përdorimin, kështu bëj edhe me krijimin. Ndonëse sheh shumë kafshë, barishte, bimë e gjëra të tjera, të cilave s'ua di përdorimin, admiroje larminë e tyre; e për këtë arsye habitu para mjeshtërisë së përsosur të Perëndisë: se Ai as nuk t'i bëri të gjitha gjërat të dukshme, as nuk lejoi që të gjitha të mbeteshin të panjohura. Sepse nuk lejoi që të gjitha të ishin të panjohura, që të mos thuash se gjërat që ekzistojnë nuk vijnë nga providenca. As nuk lejoi që të gjitha të ishin të njohura për ty, që madhësia e diturisë sate të mos të nxiste në kryelartësi. Pikërisht kështu e rrëzoi demoni i lig njeriun e parë me kokë poshtë: me anë të shpresës për dituri më të madhe, e privoi nga ajo që tashmë kishte. Prandaj edhe një njeri i urtë këshillon, duke thënë: «Mos kërko gjërat që janë tepër të vështira për ty, as mos hulumto gjërat që janë tepër të thella për ty. Por atë që të është urdhëruar, mendoje me nderim; sepse pjesa më e madhe e veprave të tij bëhen në fshehtësi.» Dhe sërish: «Të janë treguar më shumë gjëra nga sa kuptojnë njerëzit.» Por këtë e thotë për të ngushëlluar njeriun që është i pikëlluar e i mërzitur ngaqë s'i di të gjitha; sepse edhe ato gjëra që sheh, të cilat të lejohet t'i dish, ia kalojnë shumë mendjes sate; sepse s'do të mund t'i gjeje vetë, por t'i ka mësuar Perëndia. Prandaj, kënaqu me pasurinë që të është dhënë dhe mos kërko më shumë; për atë që ke marrë, falëndero; dhe mos u zemëro për ato gjëra që s'i ke marrë. Për atë që di, jep lavdi; dhe mos u pengo në ato gjëra që s'i njeh. Sepse Perëndia i bëri të dyja me dobi: ca gjëra i zbuloi, e ca të tjera i fshehu, duke u kujdesur për sigurinë tënde.

8. Një mënyrë, pra, për ta njohur Perëndinë është ajo nga krijimi, për të cilën fola; dhe kjo mund të na zinte shumë ditë. Merr, për shembull, vetëm formimin e njeriut. Sikur të donim ta shqyrtonim me përpikëri (e flas për një përpikëri të mundshme për ne, jo për përpikërinë e vërtetë, sepse, sado të shumta janë arsyet që kemi dhënë tashmë për veprat e krijimit, shumë më tepër janë ato të tjerat, të parrëfyeshme, që i di Perëndia, i cili i bëri, sepse sigurisht ne s'i dimë të gjitha), sikur, pra, të donim ta vrojtonim me saktësi tërë modelimin e njeriut, të zbulonim mjeshtërinë në çdo gjymtyrë, të shqyrtonim shpërndarjen e vendosjen e nervave, të venave e të arterieve, dhe formësimin e çdo pjese tjetër, as një vit i tërë s'do të mjaftonte për një shtjellim të tillë.

9. Prandaj, duke e lënë këtu këtë temë dhe duke u dhënë të zellshmëve e të kujdesshmëve rastin që, prej asaj që u tha, të shqyrtojnë edhe pjesët e tjera të Krijimit, tani do ta drejtojmë fjalën tonë te një pikë tjetër, që edhe ajo vetë dëshmon për providencën e Perëndisë. Cila është, pra, kjo pikë e dytë? Është kjo: se, kur Perëndia e formoi njeriun, i mbolli që në fillim një ligj të natyrshëm. E cili ishte, pra, ky ligj i natyrshëm? Ai i dha zë ndërgjegjes brenda nesh dhe bëri që njohjen e gjërave të mira, e po ashtu edhe e të kundërtave, ta mësojë njeriu vetë. Sepse s'kemi nevojë të mësojmë se kurvëria është gjë e keqe dhe se dëlirësia është gjë e mirë, por këtë e dimë që në fillim. E që të mësosh se këtë e dimë që në fillim: Ligjvënësi, kur më vonë dha ligje dhe tha «Mos vrit», nuk shtoi «sepse vrasja është gjë e keqe», por thjesht tha «Mos vrit»; sepse ai vetëm e ndaloi mëkatin, pa dhënë mësim. Si ndodhi, pra, që, kur tha «Mos vrit», nuk shtoi «sepse vrasja është gjë e ligë»? Arsyeja ishte se ndërgjegjja e kishte mësuar këtë që më parë; e Ai flet kështu, si me ata që e njohin dhe e kuptojnë çështjen. Prandaj, kur na flet për një urdhërim tjetër, që s'e njohim nga zëri i ndërgjegjes, Ai jo vetëm e ndalon, por shton edhe arsyen. Kur, për shembull, dha urdhërimin për të shtunën: «Në ditën e shtatë mos bëj asnjë punë», shtoi edhe arsyen për këtë pushim. Cila ishte kjo? «Sepse në ditën e shtatë Perëndia pushoi nga të gjitha veprat e tij që kishte nisur të bënte.» Dhe sërish: «Sepse ishe shërbëtor në vendin e Egjiptit.» Për ç'qëllim, pra, pyes, shtoi një arsye për të shtunën, por s'bëri asgjë të tillë për vrasjen? Sepse ky urdhërim nuk ishte një nga ata kryesorët. Nuk ishte nga ata që i ka përcaktuar saktë ndërgjegjja jonë, por një lloj urdhërimi i pjesshëm e i përkohshëm; dhe pikërisht për këtë u shfuqizua më vonë. Kurse ata që janë të domosdoshëm e që mbajnë jetën tonë, janë këta: «Mos vrit; mos shkel kurorën; mos vidh.» Prandaj, për këto s'shton asnjë arsye, as nuk hyn në ndonjë mësim mbi to, por mjaftohet me ndalimin e thjeshtë.

10. Dhe jo vetëm nga kjo, por edhe nga një gjë tjetër do të përpiqem t'ju tregoj se si njeriu e mësoi vetë njohjen e virtytit. Adami bëri mëkatin e parë; dhe pas mëkatit menjëherë u fsheh. Por, po të mos e dinte se po bënte diçka të gabuar, përse u fsheh? Sepse atëherë s'kishte as shkronja, as ligj, as Moisi. Nga e njeh, pra, mëkatin dhe fshihet? E prapë, jo vetëm fshihet, por, kur i kërkohet llogari, përpiqet ta hedhë fajin mbi një tjetër, duke thënë: «Gruaja që më dhe, ajo më dha nga pema dhe unë hëngra.» E ajo grua, sërish, ia kalon akuzën një tjetri, domethënë gjarprit. Vër re edhe urtësinë e Perëndisë. Sepse, kur Adami tha: «Dëgjova zërin tënd dhe pata frikë, sepse isha lakuriq, dhe u fsheha», Perëndia nuk ia nxjerr menjëherë fajin për atë që kishte bërë, as nuk i thotë: «Përse hëngre nga pema?» Po si? «Kush të tha, e pyet, se ishe lakuriq, veç në pafsh ngrënë nga ajo Pemë, e vetmja për të cilën të urdhërova të mos haje?» Nuk heshti, as nuk e nxori fajtor haptas. Nuk heshti, që ta nxiste drejt rrëfimit të krimit të vet. Nuk e nxori fajtor haptas, që mos të vinte e gjitha prej Tij, e njeriu kështu të mos privohej nga ajo falje që na jepet me anë të rrëfimit. Prandaj Ai nuk e shpalli hapur nga vinte kjo njohje, por e çoi bisedën në trajtë pyetjeje, duke ia lënë vetë njeriut të vinte te rrëfimi.

11. Sërish, në rastin e Kainit dhe të Abelit, vihet re e njëjta ecuri. Sepse, së pari, ata i veçuan për Perëndinë frytet e mundit të vet. Sepse duam të tregojmë, jo vetëm nga mëkati i tij, por edhe nga virtyti, se njeriu ishte i zoti t'i njihte të dyja këto gjëra. Prandaj, se njeriu e dinte që mëkati ishte gjë e keqe, e tregoi Adami; e se e dinte që virtyti ishte gjë e mirë, e bëri të qartë sërish Abeli. Sepse, pa e mësuar nga askush, pa dëgjuar ndonjë ligj të shpallur për frytet e para, por i mësuar përbrenda, nga ndërgjegjja e vet, ai e paraqiti atë flijim. Për këtë arsye s'e çoj argumentin deri në një kohë më të vonshme, por e mbështes te koha e këtyre njerëzve më të hershëm, kur ende s'kishte shkronja, ende s'kishte ligj, as ende profetë e gjykatës; por vetëm Adami me fëmijët e vet; që të mësosh se njohja e së mirës dhe e së keqes ishte mbjellë më parë në natyrën e tyre. Sepse nga e mësoi Abeli që të bëje flijim ishte gjë e mirë; se ishte mirë ta nderoje Perëndinë dhe të falënderoje për çdo gjë? «Po pse, pra, përgjigjet dikush, Kaini nuk e solli blatën e vet?» Edhe ky njeri bëri flijim, por jo në të njëjtën mënyrë. E prej andej, sërish, del e qartë njohja e ndërgjegjes. Sepse, kur, duke i pasur zili atij që ishte nderuar, ai mendoi për vrasje, e fsheh vendimin e vet dinak. E ç'thotë? «Eja, të dalim në fushë.» Pamja e jashtme ishte një gjë, shtirja e dashurisë; mendimi tjetër, qëllimi për vëllavrasje. Por, po të mos e dinte se plani ishte i lig, përse e fshehu? E sërish, pasi u krye vrasja, kur u pyet nga Perëndia: «Ku është Abeli, yt vëlla?», ai përgjigjet: «Nuk e di; mos jam unë ruajtësi i vëllait tim?» Përse e mohon krimin? A s'është kjo qartë sepse e dënon veten pa masë? Sepse, ashtu si i ati u fsheh, kështu edhe ky njeri e mohon fajin e vet; e pasi u nxor fajtor, sërish thotë: «Faji im është tepër i madh për të marrë falje.»

12. Por mund të kundërshtohet se johebreu s'e pranon asgjë të tillë. Eja, pra, ta shqyrtojmë këtë pikë; dhe, ashtu siç bëmë me krijimin, kur e çuam luftën kundër këtyre kundërshtarëve jo vetëm me ndihmën e Shkrimeve, po edhe me arsye, kështu le të bëjmë tani edhe për ndërgjegjen. Sepse edhe Pavli, kur ishte në grindje me njerëz të tillë, iu fut kësaj teme. Çfarë është, pra, ajo që ngrenë ata? Thonë se s'ka ndonjë ligj që kuptohet vetvetiu, të vendosur në ndërgjegjet tona; dhe se Perëndia nuk e ka mbjellë këtë në natyrën tonë. Por, në qoftë kështu, nga vjen, pyes, që ligjvënësit kanë shkruar ata ligje që gjenden ndër ta për martesat, për vrasjet, për testamentet, për amanetet, për ndalimin nga cenimet mbi njëri-tjetrin dhe një mijë gjëra të tjera? Sepse njerëzit që rrojnë sot ndoshta i kanë mësuar prej të parëve; e ata prej atyre që qenë para tyre; e këta, sërish, prej atyre edhe më të hershëm. Po prej kujt i mësuan ata që qenë nismëtarët e ligjvënësit e parë ndër ta? A s'është e qartë se prej ndërgjegjes? Sepse s'mund të thonë se patën lidhje me Moisiun, ose se dëgjuan profetët. Si mund të ishte kështu, kur ishin johebrenj? Por është e qartë se pikërisht nga ligji që Perëndia e vuri te njeriu kur e formoi që në fillim, u vendosën ligjet, u zbuluan artet dhe gjithçka tjetër. Sepse edhe artet kështu u themeluan: nismëtarët e tyre erdhën te njohja e tyre në mënyrë të vetëmësuar.

13. Kështu erdhën edhe gjyqet, e kështu u përcaktuan edhe dënimet, siç e vëren edhe Pavli. Sepse, meqë shumë nga johebrenjtë ishin gati ta kundërshtonin këtë dhe të thoshin: «Si do ta gjykojë Perëndia njerëzimin që rroi para Moisiut? Ai s'dërgoi ndonjë ligjvënës; s'solli ndonjë ligj; s'ngarkoi ndonjë profet, as apostull, as ungjillor; si mund t'ua kërkojë atëherë llogarinë?» Meqë Pavli, pra, deshi të provonte se ata kishin një ligj të vetëmësuar dhe se e dinin qartë ç'duhej të bënin, dëgjo si flet: «Sepse, kur johebrenjtë, që s'kanë ligj, bëjnë prej natyre gjërat e ligjit, këta, ndonëse s'kanë ligj, janë ligj për veten e tyre; dhe tregojnë veprën e ligjit të shkruar në zemrat e tyre.» Po si, pa shkronja? «Duke dëshmuar edhe ndërgjegjja e tyre, e mendimet e tyre që herë akuzojnë e herë shfajësojnë njëri-tjetrin. Në ditën kur Perëndia do të gjykojë të fshehtat e njerëzve, me anë të Jisu Krishtit, sipas ungjillit tim.» Dhe sërish: «Të gjithë sa mëkatuan pa ligj, do të humbasin pa ligj; e të gjithë sa mëkatuan nën ligj, do të gjykohen me anë të ligjit.» Ç'do të thotë «do të humbasin pa ligj»? Se s'i akuzon ligji, por mendimet e tyre e ndërgjegjja e tyre; sepse, po të mos kishin ligj ndërgjegjeje, s'do të ishte nevoja të humbnin ngaqë kishin bërë keq. Sepse si do të ishte ashtu, po të kishin mëkatuar pa ligj? Por, kur thotë «pa ligj», nuk pohon se s'kishin fare ligj, por se s'kishin ligj të shkruar, ndonëse kishin ligjin e natyrës. Dhe sërish: «Por lavdi, nder e paqe kujtdo që bën të mirën: hebreut më parë, e pastaj edhe johebreut.»

14. Por këto gjëra i tha për kohët e hershme, para ardhjes së Krishtit; dhe johebreu që përmend këtu nuk është idhujtar, por një njeri që adhuronte vetëm Perëndinë, i palidhur nga detyrimi i rregullave judaike (e kam fjalën për të shtunat, për rrethprerjen dhe për larje të ndryshme), e prapë tregonte çdo lloj urtësie e devotshmërie. E sërish, kur flet për një adhurues të tillë, vëren: «Zemërim e indinjatë, shtrëngim e ankth mbi çdo shpirt njeriu që bën të keqen: të hebreut më parë, e pastaj edhe të johebreut.» Këtu sërish e quan grek atë që ishte i lirë nga zbatimi i zakoneve judaike. Po të mos e kishte dëgjuar ligjin, as të mos kishte biseduar me hebrenjtë, si mund të kishte zemërim, indinjatë e shtrëngim kundër tij për të bërit keq? Arsyeja është se ai kishte një ndërgjegje që e këshillonte përbrenda, e mësonte dhe e udhëzonte për çdo gjë. Nga del kjo e qartë? Nga mënyra si i ndëshkonte të tjerët kur bënin keq; nga mënyra si vinte ligje; nga mënyra si ngrinte gjykatat e drejtësisë. Për ta bërë këtë më të qartë, Pavli foli për ata që rronin në ligësi: «Të cilët, ndonëse e njohin urdhërimin e Perëndisë, se ata që bëjnë të tilla gjëra janë të denjë për vdekje, jo vetëm i bëjnë ato, por edhe miratojnë ata që i praktikojnë.» «Po nga e dinin, thotë dikush, se është vullneti i Perëndisë që ata që rrojnë në paudhësi të ndëshkohen me vdekje?» Nga? Ç'pyetje, nga mënyra si gjykonin të tjerët që mëkatonin! Sepse, po të mos e quash vrasjen gjë të keqe, kur të kesh një vrasës para teje në gjyq, s'do të duhej ta ndëshkoje. Kështu, po të mos e quash gjë të keqe të shkelësh kurorën, kur kurorëshkelësi të bjerë në duart e tua, liroje nga ndëshkimi! Por, nëse harton ligje, cakton dënime dhe je gjykatës i rreptë i mëkateve të të tjerëve, ç'mbrojtje mund të bësh, në gjërat ku ti vetë bën keq, duke thënë se nuk di ç'duhet bërë? Sepse, ta zëmë se ti dhe një tjetër keni bërë njësoj kurorëshkelje. Për ç'arsye e ndëshkon atë, kurse veten e quan të denjë për falje? Sepse, po të mos e dije se kurorëshkelja ishte ligësi, s'do të ishte drejt ta ndëshkoje te tjetri. Por, nëse e ndëshkon dhe mendon t'i shpëtosh vetë ndëshkimit, si pajtohet me arsyen që të njëjtat faje të mos paguajnë të njëjtin dënim?

15. Pikërisht këtë gjë qorton Pavli, kur thotë: «A mendon vallë, o njeri, ti që gjykon ata që bëjnë të tilla gjëra e po të njëjtat i bën edhe vetë, se do t'i shpëtosh gjyqit të Perëndisë?» S'është, s'mund të jetë e mundur. Sepse, pikërisht nga vendimi që shqipton për një tjetër, thotë, nga ai vendim do të të gjykojë Perëndia. Sepse, sigurisht, s'ka si të jesh ti i drejtë e Perëndia i padrejtë! Por, nëse ti s'e lë pa parë një tjetër që pëson padrejtësi, si do ta lërë Perëndia? Dhe, nëse ti i ndreq mëkatet e të tjerëve, si nuk do të të ndreqë Perëndia ty? E, ndonëse mund të mos e sjellë menjëherë ndëshkimin mbi ty, mos u bëj i sigurt për këtë, por kij më shumë frikë. Kështu të porositi edhe Pavli, duke thënë: «A e përçmon pasurinë e mirësisë së tij, të durimit dhe të zemërgjerësisë, pa ditur se mirësia e Perëndisë të prin drejt pendimit?» Sepse për këtë, thotë, të duron: jo që të bëhesh më i keq, por që të pendohesh. Por, po të mos duash, kjo zemërgjerësi bëhet shkak për një ndëshkim më të madh, meqë ti vazhdon të jesh i papenduar. Pikërisht këtë do të thotë, kur thotë: «Por, me ashpërsinë tënde dhe me zemrën tënde të papenduar, po grumbullon për vete zemërim për ditën e zemërimit dhe të zbulimit të gjyqit të drejtë të Perëndisë, i cili do t'ia shpaguajë secilit sipas veprave të tij.» Meqë, pra, Ai ia shpaguan secilit sipas veprave të tij, prandaj edhe na mbolli një ligj të natyrshëm, e më vonë na dha edhe një të shkruar, që të kërkonte llogari për mëkatet dhe të kurorëzonte ata që veprojnë drejt. Le ta rregullojmë, pra, sjelljen tonë me kujdesin më të madh, si njerëz që së shpejti do të dalin para një gjyqi të tmerrshëm, duke ditur se s'do të gëzojmë asnjë falje, nëse, pas një ligji të natyrshëm e po ashtu të shkruar, dhe pas kaq mësimi e këshillimi të pandërprerë, e lëmë pas dore shpëtimin tonë.

16. Dua, pra, t'ju flas sërish për çështjen e betimeve; por ndiej turp. Sepse për mua, vërtet, s'është e lodhshme t'jua përsëris të njëjtat gjëra ditë e natë. Por kam frikë se mos, pasi ju kam ndjekur kaq ditë, duket sikur po ju dënoj për një plogështi të madhe, ngaqë ju duhet këshillim i pandërprerë për një gjë kaq të lehtë. Dhe s'kam vetëm turp, por edhe frikë për ju! Sepse mësimi i shpeshtë, për ata që i vënë veshin, është shërues e i dobishëm; por për ata që rrinë plogësht, është i dëmshëm dhe tepër i rrezikshëm; sepse sa më shpesh të dëgjojë dikush, aq më të madh ndëshkim tërheq mbi vete, po të mos e zbatojë atë që i thuhet. Me këtë, pikërisht, i qortoi Perëndia hebrenjtë, duke thënë: «Dërgova profetët e mi, u ngrita herët dhe i dërgova; e prapë ju s'dëgjuat.» Ne, pra, e bëjmë këtë nga kujdesi ynë i madh për ju. Por kemi frikë se mos, në atë Ditë të tmerrshme, kjo këshillë e kjo porosi ngrihen kundër jush të gjithëve. Sepse, kur gjëja që duhet arritur është e lehtë, dhe ai që e ka për detyrë të këshillojë vazhdimisht s'pushon nga puna e vet, ç'mbrojtje do të kemi për të dhënë? ose ç'argument do të na shpëtojë nga ndëshkimi? Më thuaj: po të kesh për të marrë një shumë parash, a s'ia kujton gjithnjë huanë borxhliut, sa herë e takon? Bëj edhe ti kështu. Le ta mendojë secili se i afërmi i tij i ka borxh para, domethënë zbatimin e këtij urdhërimi; dhe, kur ta takojë, le t'ia kujtojë pagesën, duke ditur se s'është rrezik i vogël ai që na rri te dera, kur i lëmë pas dore vëllezërit tanë. Për këtë arsye edhe unë s'pushoj së përmenduri këto gjëra. Sepse kam frikë se mos ndonjëherë e dëgjoj të thuhet për mua në atë ditë: «O shërbëtor i lig dhe përtac, ti duhej t'ua kishe dhënë paratë e mia këmbyesve.» Ja, pra, unë e kam vënë përpara, jo një herë a dy, po shumë herë. Ju mbetet, pra, të shlyeni kamatën e saj. E kamata e të dëgjuarit është shfaqja e tij me vepra, sepse depozita është e Zotit. Le të mos e presim, pra, me shkujdesje atë që na është besuar, por le ta ruajmë me kujdes, që ta kthejmë me shumë kamatë në atë Ditë. Sepse, po të mos i sjellësh të tjerët të kryejnë po ato vepra të mira, do ta dëgjosh atë zë që dëgjoi ai që fshehu talantin. Por mos e dhëntë Perëndia të jetë kështu! Përkundrazi, dëgjofshi atë zë tjetër që shqiptoi Krishti, kur i tha atij që kishte nxjerrë fitim: «Të lumtë, shërbëtor i mirë dhe besnik; ke qenë besnik në pak gjëra, do të të vë përmbi shumë gjëra.»

17. Dhe këtë zë do ta dëgjojmë, po të tregojmë të njëjtin zell si ai. E do ta tregojmë këtë zell, po të bëjmë atë që po ju them. Kur të largoheni, ndërsa ajo që dëgjuat është ende e ngrohtë brenda jush, nxitni njëri-tjetrin! Dhe, ashtu si përshëndeteni njëri-tjetrin kur ndaheni, kështu le të ikë secili që këtej me një këshillë, e t'i thotë të afërmit të vet: «Ki kujdes dhe mbaj mend ta ruash urdhërimin.» E kështu, me siguri, do të dalim fitimtarë. Sepse, kur edhe shokët të përcjellin me një këshillë të tillë, e kur, sapo të kthehesh në shtëpi, të porosit sërish për të njëjtën gjë edhe gruaja, dhe kur fjala jonë të mban fort edhe kur je vetëm, shpejt do ta heqim qafe këtë zakon të keq. E di, vërtet, se çuditeni pse jam kaq këmbëngulës për këtë urdhërim. Por kryeni detyrën që ju ngarkohet, e atëherë do t'jua them. Ndërkaq, këtë po them: se ky urdhërim është ligj hyjnor, dhe s'është e sigurt të shkelet. Por, po ta shoh se zbatohet si duhet, do t'ju flas për një arsye tjetër, që s'është më e vogël se kjo, që të mësoni se me drejtësi bëj kaq zhurmë për këtë ligj. Por tani është koha ta mbyllim këtë fjalim me një lutje. Prandaj, le të themi të gjithë bashkë: «O Perëndi, që s'do vdekjen e mëkatarit, por që ai të kthehet e të rrojë; jepna që ne, pasi të kemi zbatuar këtë e çdo urdhërim tjetër, të gjendemi të denjë të qëndrojmë përpara gjyqit të Krishtit tënd, që, pasi të gëzojmë guxim të madh, të arrijmë mbretërinë, për lavdinë tënde. Sepse ty të takon lavdia, bashkë me Birin tënd të Vetëmlindur dhe me Frymën e Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve.» Amin.