Mbi Statujat, Homilia XIV

1. Jo pak e trazoi dje djalli qytetin tonë, por edhe Perëndia jo pak na ngushëlloi sërish. Kështu, secili prej nesh mund të marrë me vend atë thënie profetike: «Në shumësinë e dhembjeve që pata në zemër, ngushëllimet e tua ma freskuan shpirtin.» Dhe jo vetëm duke na ngushëlluar, por edhe duke lejuar që të trazohemi, Perëndia e tregoi kujdesin e tij të butë ndaj nesh. Sepse sot do të përsëris atë që s'kam reshtur kurrë ta them: se jo vetëm çlirimi ynë nga të këqijat, por edhe lejimi i tyre vjen nga dashamirësia e Perëndisë. Sepse, kur na sheh të biem në plogështi, të ndahemi nga bashkësia me të dhe të mos i çmojmë gjërat shpirtërore, na lë për pak kohë; që, të kthjelluar kështu, të kthehemi tek ai me më shumë zjarr. E ç'për t'u çuditur, po ta bëjë këtë me ne, kaq të plogët sa jemi? Sepse edhe Pavli dëshmon se, për vete e për nxënësit e tij, kjo qe shkaku i sprovave të tyre. Kur i shkruante korintasve letrën e dytë, thotë kështu: «Nuk duam, o vëllezër, që ju të mos e dini shtrëngimin tonë që na erdhi në Azi, se u rënduam pa masë, përtej fuqisë, aq sa u dëshpëruam edhe për jetën; por e kishim në veten tonë vendimin e vdekjes.» Sikur të thoshte: «Na rrinin përsipër rreziqe kaq të mëdha, sa e dhamë veten të humbur; nuk shpresonim më se do të vinte ndonjë kthesë e mbarë, por prisnim vetëm vdekjen.» Sepse ky është kuptimi i asaj fjale: «E kishim në veten tonë vendimin e vdekjes.» Por megjithatë, pas një gjendjeje të tillë dëshpërimi, Perëndia e shpërndau furtunën, e largoi renë dhe na rrëmbeu nga vetë portat e vdekjes. Dhe pastaj, për të treguar se edhe lejimi që ai të binte në këtë rrezik qe fryt i një kujdesi të madh për të, ai përmend dobinë që lindi prej sprovave: që ai të shikonte pareshtur te Perëndia dhe të mos ishte as mendjemadh, as i mbështetur te vetja. Prandaj, pasi tha këtë, «E kishim në veten tonë vendimin e vdekjes», shton edhe arsyen: «Që të mos mbështetemi te vetja, por te Perëndia që ngjall të vdekurit.» Sepse është në natyrën e sprovave të na zgjojnë kur dremitim ose kur po biem, të na tundin dhe të na bëjnë më të përkushtuar. Prandaj, o i dashur, kur ta shohësh sprovën një herë të shuar e një herë tjetër të ndezur sërish, mos u ligështo! Mos e humb shpresën, por ruaj një shpresë të mbarë, duke arsyetuar kështu me veten: se Perëndia nuk na jep në duart e armiqve tanë ngaqë na urren ose na braktis, por ngaqë dëshiron të na bëjë më të zellshëm dhe më të afërt me veten.

2. Le të mos ligështohemi, pra, as të mos e humbim shpresën për një kthesë më të mirë, por le të shpresojmë se shpejt do të vijë qetësia. Me pak fjalë, duke ia lënë Perëndisë fundin e gjithë trazirave që na rrethojnë, le t'u rikthehemi çështjeve të zakonshme dhe le ta sjellim sërish temën tonë të njohur të mësimit. Sepse dua të flas edhe më gjatë me ju për të njëjtën gjë, që ta çrrënjosim nga shpirtrat tuaj zakonin e lig të betimeve. Prandaj më duhet të kthehem sërish te po ajo lutje që ju bëra edhe më parë. Kohët e fundit ju përgjërova që secili të merrte kokën e Joanit, të sapoprerë, me gjakun e ngrohtë që ende pikonte prej saj, e kështu të shkonte në shtëpi, duke menduar se e shihte para syve, teksa lëshonte një zë e thoshte: «Urreje vrasësin tim, betimin!» Atë që s'e bëri qortimi, e bëri një betim; atë që s'i mjaftoi zemërimi i një tirani, e solli detyrimi për të mbajtur një betim! Kur tirani u qortua botërisht, para të gjithëve, e duroi fisnikërisht qortimin; por kur e hodhi veten në detyrimin vdekjeprurës të betimeve, atëherë e preu atë kokë të bekuar. Këtë gjë, pra, ju përgjërohem, dhe s'pushoj së përgjëruari: që kudo të shkojmë, të shkojmë duke e mbajtur këtë kokë, dhe t'ua tregojmë të gjithëve, teksa bërtet, siç bën, dhe dënon betimet. Sepse, sado të plogët e të shkujdesur të ishim, po t'i shohim sytë e asaj koke që na vështrojnë tmerrshëm dhe na kërcënojnë po të betohemi, do të përmbaheshim nga ky tmerr më fort se nga çdo fre, dhe do të mund ta frenonim e ta largonim lehtë gjuhën nga prirja për betime.

3. Betimi s'e ka vetëm këtë të keqe të madhe, që i ndëshkon ata që janë fajtorë për të, si kur e shkelin, edhe kur e mbajnë (gjë që s'e shohim të ndodhë me asnjë mëkat tjetër), por ka edhe një të keqe tjetër, po aq të madhe. Cila është ajo? Se shpesh është krejt e pamundur, edhe për ata që duan e që vënë gjithë mendjen, ta mbajnë betimin e tyre. Së pari, ai që betohet vazhdimisht, me dashje a pa dashje, me vetëdije a pa vetëdije, me shaka a seriozisht, i rrëmbyer shpesh nga zemërimi e nga shumë gjëra të tjera, do të dalë pa dyshim i rremë në betim. Dhe askush s'mund ta kundërshtojë këtë, aq e qartë dhe e pranuar nga të gjithë është kjo: se njeriu që betohet shpesh, do të betohet edhe rrejshëm. Së dyti, them se, edhe sikur të mos rrëmbehej nga pasioni dhe të mos binte pa dashje e pa vetëdije viktimë e betimit të rremë, prapëseprapë, nga vetë natyra e gjërave, do të detyrohet pa dyshim të betohet rrejshëm me vetëdije e me vullnet. Kështu, shpesh, kur hamë darkë në shtëpi dhe njërit prej shërbëtorëve i ndodh të gabojë, gruaja betohet se do ta rrahin, kurse burri betohet për të kundërtën, duke e kundërshtuar e duke mos e lejuar. Në këtë rast, çfarëdo që të bëjnë, betimi i rremë do të dalë patjetër; sepse, sado të duan e të përpiqen t'i mbajnë betimet, s'është më e mundur. Çfarëdo që të ndodhë, njëri a tjetri do të bjerë në grackën e betimit të rremë, ose më mirë të dy bashkë, sido që të vejë puna.

4. Po si? Do t'jua shpjegoj, sepse këtu qëndron paradoksi. Ai që u betua se do ta rrihte shërbëtorin a shërbëtoren, po iu ndalua pastaj kjo, u betua për së rreme, ngaqë s'e bëri atë që qe betuar ta bënte; dhe, veç kësaj, ka përfshirë në fajin e betimit të rremë edhe atë që e ndaloi e s'e la betimin të mbahej. Sepse jo vetëm ata që bëjnë betim të rremë, por edhe ata që ua vënë të tjerëve këtë detyrim, i nënshtrohen së njëjtës akuzë. Dhe këtë s'e shohim vetëm nëpër shtëpi, por edhe në sheshin e tregut, sidomos në grindje, kur ata që grushtohen me njëri-tjetrin betohen për gjëra të kundërta. Njëri betohet se do të rrahë, tjetri se s'do të lërë veten ta rrahin. Njëri betohet se do të marrë mantelin, tjetri se s'do ta lejojë këtë. Njëri se do t'ia marrë paratë, tjetri se s'do t'i japë. Dhe shumë gjëra të tjera të tilla, të kundërta, betohen të bëjnë ata që janë grindavecë. Kështu edhe në dyqane e në shkolla, mund të vërehet shpesh se ndodh e njëjta gjë. Mjeshtri shpesh është betuar se s'do ta lërë çirakun të hajë a të pijë para se t'i mbarojë të gjitha detyrat e caktuara. Po ashtu ka bërë shpesh edhe pedagogu me një djalosh, edhe zonja me shërbëtoren e saj. Kur i zë mbrëmja dhe puna ka mbetur pa mbaruar, ose ata që s'e kanë kryer detyrën duhet të vdesin nga uria, ose ata që janë betuar duhet të betohen krejtësisht për së rreme. Sepse ai demon i lig, që rri gjithnjë në pritë kundër të mirave tona, teksa është i pranishëm dhe dëgjon detyrimin e betimeve, i shtyn ata që janë përgjegjës drejt shkujdesjes, ose sjell ndonjë vështirësi tjetër, që, ngaqë puna mbetet e pakryer, të ndodhin rrahje, fyerje, betime të rreme e një mijë të këqija të tjera. Dhe ashtu si fëmijët, kur tërheqin me gjithë fuqinë e tyre një litar të gjatë e të kalbur në drejtime të kundërta: po u këput litari në mes, bien të gjithë së prapthi, e disa përplasin kokën, disa ndonjë pjesë tjetër të trupit; kështu edhe ata që secili merr përsipër me betim të bëjë gjëra të kundërta, kur betimi thyhet nga domosdoja e rastit, të dyja palët bien në të njëjtën humnerë të betimit të rremë: këta duke u betuar vetë për së rreme, ata duke u dhënë të tjerëve rastin për betim të rremë.

5. Që kjo të bëhet e qartë jo vetëm nga ato që ndodhin çdo ditë nëpër shtëpi private e nëpër vende ku mblidhet turma, por edhe nga vetë Shkrimet, do t'ju tregoj një copë historie të lashtë, që lidhet me atë që u tha. Njëherë, kur hebrenjtë ishin sulmuar nga armiqtë e tyre dhe Jonatani (ai qe biri i Saulit) kishte vrarë disa e i kishte vënë të tjerët në arrati, Sauli, i ati, duke dashur ta nxiste ushtrinë edhe më fort kundër atyre që kishin mbetur, dhe që ata të mos ndaleshin derisa t'i nënshtronte të gjithë, bëri pikërisht të kundërtën e asaj që dëshironte: u betua se askush s'do të hante ushqim gjer në mbrëmje, gjersa të merrej haku ndaj armiqve. Çfarë, po pyes, mund të kishte qenë më e marrë se kjo? Sepse, kur duhej t'i freskonte ata që ishin të lodhur e të rraskapitur dhe t'i niste me forca të reja kundër armiqve, ai i trajtoi shumë më keq nga ç'kishte trajtuar armiqtë, me shtrëngimin e një betimi që i dorëzoi në uri të tepërt. E rrezikshme, vërtet, është për këdo të betohet për një çështje që i takon vetes, sepse jemi të shtyrë me forcë të bëjmë shumë gjëra nga ngutja e rrethanave. Por shumë më e rrezikshme është që, me detyrimin e betimit tënd, të lidhësh vendimin e të tjerëve; sidomos kur dikush betohet jo për një, a dy, a tre, por për një shumicë të pakufishme, siç bëri atëherë Sauli pa menduar, pa e çuar ndër mend se, në një numër kaq të madh, të paktën njëri mund ta shkelte betimin; ose se ushtarët, madje ushtarë në fushatë, janë shumë larg urtësisë morale dhe s'dinë asgjë për ta sunduar barkun, aq më tepër kur lodhja e tyre është e madhe. Ai, megjithatë, duke i lënë pas dore të gjitha këto, sikur po bënte thjesht një betim për një shërbëtor të vetëm, që lehtë mund ta mbante nën fre, u mbështet njësoj te tërë ushtria e tij. Kështu i hapi djallit një derë të tillë, sa për pak kohë ai thuri prej këtij betimi jo dy, tre a katër, por shumë e më shumë betime të rreme. Sepse, ashtu si, kur s'betohemi fare, ia mbyllim krejt hyrjen atij, po të nxjerrim qoftë edhe një betim të vetëm, i japim liri të madhe të ndërtojë betime të rreme pa fund. Dhe ashtu si ata që dredhin fije: po të kenë dikë t'ua mbajë fundin, e punojnë tërë perin me përpikëri, por po të mos ketë njeri për këtë, s'mund t'ia nisin as fillimit; po ashtu edhe djalli, kur do të dredhë perin e mëkateve tona, po të mos e merrte dot fillimin nga gjuhët tona, s'do të ishte në gjendje ta merrte punën përsipër; por, sapo ta bëjmë fillimin, teksa mbajmë betimin mbi gjuhë si të ishte dorë, atëherë me liri të plotë e shfaq mjeshtërinë e tij të ligë në pjesën tjetër të punës, duke ndërtuar e endur prej një betimi të vetëm një mijë betime të rreme.

6. Dhe pikërisht këtë bëri tani në rastin e Saulit. Vër re, megjithatë, çfarë gracke i ngrihet menjëherë këtij betimi: «Ushtria kaloi nëpër një pyll ku kishte një zgjua bletësh, dhe zgjoi ishte para popullit, dhe populli erdhi te zgjoi dhe eci duke folur.» E sheh se ç'gropë ishte këtu? Një tryezë e shtruar gati, që lehtësia për t'iu afruar, ëmbëlsia e ushqimit dhe shpresa se s'do të merreshin vesh, t'i joshnin drejt shkeljes së betimit. Sepse uria menjëherë, e lodhja, dhe ora (sepse «gjithë vendi», thuhet, «po hante drekë») i shtynin atëherë drejt shkeljes. Për më tepër, edhe pamja e hojeve i ftonte nga jashtë të lironin shtrëngimin e vendimit të tyre. Sepse ëmbëlsia, si dhe gatishmëria e tryezës aty për aty, dhe vështirësia për ta zbuluar vjedhjen, mjaftonin për ta zënë në lak tërë mençurinë e tyre. Po të kishte qenë mish, që kërkonte zierje a pjekje, mendjet e tyre s'do të ishin magjepsur aq shumë; sepse, teksa do të vonoheshin duke i gatuar dhe duke i përgatitur për të ngrënë, mund të prisnin që të zbuloheshin. Por tani s'kishte asgjë të tillë; kishte vetëm mjaltë, për të cilin s'kërkohej ndonjë mund i tillë dhe për të cilin mjaftonte të ngjyeje majën e gishtit për të marrë pjesë në tryezë, madje fshehurazi. Megjithatë, këta njerëz e frenuan oreksin dhe s'i thanë vetes: «Ç'na hyn kjo në punë? A u betua ndonjëri prej nesh për këtë? Le ta lajë ai dënimin e betimit të tij të pamenduar, se përse u betua vallë?» Asgjë të tillë s'menduan, por vazhduan rrugën me përkushtim; dhe, ndonëse kishte kaq shumë joshje, u sollën me urtësi. «Populli vazhdoi duke folur.» Ç'do të thotë kjo fjalë, «duke folur»? Se, për ta qetësuar dhembjen me fjalë, bisedonin me njëri-tjetrin.

7. Ç'ndodhi atëherë? A s'doli gjë tjetër prej kësaj, kur tërë populli u soll kaq me urtësi? A u mbajt vallë betimi? As kështu s'u mbajt. Përkundrazi, u shkel! Si e në ç'mënyrë? Do ta dëgjoni menjëherë, që ta kuptoni plotësisht tërë mjeshtërinë e djallit. Sepse Jonatani, ngaqë s'e kishte dëgjuar të atin kur bëri betimin, «zgjati majën e shkopit që kishte në dorë, e ngjeu në hoje mjalti dhe sytë iu kthjelluan.» Vër re kë e shtyri të shkelte betimin: jo ndonjë nga ushtarët, por vetë birin e atij që qe betuar. Sepse ai s'donte thjesht të shkaktonte betim të rremë, por thurte edhe vrasjen e një biri e e kishte përgatitur që më parë; dhe nxitonte ta ngrinte natyrën kundër vetvetes. Dhe atë që kishte bërë dikur në rastin e Jefteut, shpresonte ta arrinte sërish tani. Sepse edhe ai, kur kishte premtuar se do të flijonte gjënë e parë që do t'i dilte përpara pas një beteje fitimtare, ra në grackën e vrasjes së fëmijës; sepse, ngaqë e bija i doli e para përpara, e flijoi atë, dhe Perëndia s'e ndaloi. E di, vërtet, se shumë prej mosbesimtarëve na akuzojnë për mizori e çnjerëzi për shkak të këtij flijimi; por unë do të thosha se leja në rastin e këtij flijimi qe një shembull i habitshëm i providencës dhe i mëshirës, dhe se ishte nga kujdesi për fisin tonë që ai s'e pengoi atë flijim. Sepse, po ta kishte ndaluar flijimin pas atij kushti dhe premtimi, shumë veta pas Jefteut, duke pritur se Perëndia s'do t'i pranonte kushtet e tyre, do të kishin shtuar numrin e kushteve të tilla dhe, tek ecnin rrugës së tyre, do të kishin rënë në vrasje fëmijësh. Por tani, duke e lënë këtë kusht të përmbushej vërtet, ai u vuri fre gjithë rasteve të tilla në të ardhmen. E që të tregojë se kjo është e vërtetë: pasi u vra e bija e Jefteut, që fatkeqësia të kujtohej përgjithmonë e fati i saj të mos harrohej, u bë ligj ndër hebrenjtë që virgjëreshat, të mbledhura në të njëjtën stinë, të vajtonin dyzet ditë flijimin që kishte ndodhur; që, tek e ripërtërinin kujtimin e tij me vajtim, t'i bënin të gjithë njerëzit më të urtë për të ardhmen; dhe që të mësonin se s'ishte sipas mendjes së Perëndisë të bëhej kjo, sepse përndryshe ai s'do t'i kishte lejuar virgjëreshat ta vajtonin e ta qanin. E që ajo që thashë s'është hamendje, ngjarja e vërtetoi; sepse, pas atij flijimi, askush s'i bëri Perëndisë një kusht të tillë. Prandaj edhe këtë s'e ndaloi; por atë që e kishte urdhëruar shprehimisht në rastin e Isakut, e ndaloi drejtpërdrejt, duke treguar qartë përmes të dyja rasteve se ai s'kënaqet me flijime të tilla.

8. Por demoni i lig po mundohej fort tani që të shkaktonte sërish një tragjedi të tillë. Prandaj e shtyu Jonatanin drejt shkeljes. Sepse, po të kishte shkelur ligjin ndonjëri nga ushtarët, kjo s'i dukej ndonjë e keqe e madhe; por tani, ngaqë s'ngopet kurrë me të këqijat e njeriut e s'e mbush kurrë barkun me fatkeqësitë tona, mendoi se s'do të ishte ndonjë bëmë e madhe po të kryente thjesht një vrasje të thjeshtë. Dhe, po të mos mund ta ndyste edhe dorën e djathtë të mbretit me vrasjen e fëmijës së tij, e quante se s'kishte arritur ndonjë gjë të madhe. E pse flas për vrasje fëmije? Sepse ai, i ligu, mendonte se në këtë mënyrë do të kurdiste një therje edhe më të mallkuar se ajo. Sepse, po të kishte mëkatuar me vetëdije dhe të flijohej, kjo do të kishte qenë vetëm vrasje fëmije; por tani, duke mëkatuar padashur (sepse s'e kishte dëgjuar betimin), po të vritej, do ta bënte të dyfishtë ankthin e të atit; sepse ai do të duhej edhe të flijonte një bir, edhe një bir që s'kishte bërë asnjë faj. Por tani, të vazhdojmë me pjesën tjetër të historisë. «Kur hëngri», thuhet, «sytë iu kthjelluan.» Dhe këtu e dënon mbretin për marrëzi të madhe, duke treguar se uria e kishte verbuar thuajse tërë ushtrinë dhe kishte përhapur shumë errësirë mbi sytë e tyre. Pastaj njëri nga ushtarët, teksa vuri re veprimin, thotë: «Yt atë bëri betim mbi tërë popullin, duke thënë: I mallkuar qoftë njeriu që ha sot ndonjë ushqim. Dhe populli ishte i këputur.» Dhe Jonatani tha: «Im atë e ka rrënuar vendin.» Ç'do të thotë me fjalën «rrënuar»? Se i kishte shkatërruar a i kishte prishur të gjithë. Prandaj, kur u shkel betimi, të gjithë heshtën dhe askush s'guxoi ta nxirrte në shesh fajtorin; e kjo u bë pastaj një shkak jo i vogël qortimi, sepse jo vetëm ata që e shkelin betimin, por edhe ata që e dinë dhe e fshehin, janë pjesëtarë të fajit.

9. Por le të shohim ç'vjen pas. «Dhe Sauli tha: Le të zbresim pas të huajve dhe t'i plaçkitim. Dhe prifti tha: Le t'i afrohemi këtu Perëndisë.» Sepse në kohët e vjetra Perëndia i printe popullit në betejë, dhe pa pëlqimin e tij askush s'guxonte të hynte në luftim, dhe lufta ishte për ta çështje besimi. Sepse jo nga dobësia e trupit, por nga mëkatet e tyre mundeshin, sa herë që mundeshin; dhe jo nga fuqia e trimëria, por nga hiri prej së larti fitonin, sa herë që fitonin. Fitorja e humbja ishin edhe për ta një mjet stërvitjeje dhe një shkollë virtyti. Dhe jo vetëm për ta, por edhe për kundërshtarët e tyre; sepse edhe atyre u bë e qartë se fati i betejës me hebrenjtë vendosej jo nga natyra e armëve, por nga jeta dhe veprat e mira të luftëtarëve. Të paktën madianitët, kur e kuptuan këtë dhe e dinin se ai popull qe i pamposhtur dhe se t'i sulmoje me armë e me mjete lufte do të ishte pa fryt, dhe se qe e mundur t'i mundje vetëm përmes mëkatit, zbukuruan disa virgjëresha të hijshme, i vunë në radhë dhe i nxitën ushtarët drejt epsheve, duke u përpjekur, me anë të kurvërisë, t'i privonin nga ndihma e Perëndisë; e kjo edhe ndodhi. Sepse, kur ranë në mëkat, u bënë gjah i lehtë për të gjithë; dhe ata që s'i zunë dot armët, e kuajt, e ushtarët, e kaq mjete lufte, mëkati, nga vetë natyra e tij, i dorëzoi të lidhur në duart e armiqve. Mburojat, e heshtat, e shigjetat, të gjitha dolën njësoj të kota; por bukuria e fytyrës dhe shthurja e shpirtit i mposhtën këta burra trima.

10. Prandaj dikush jep këtë këshillë: «Mos ia vër re bukurinë një gruaje të huaj dhe mos u tako me një grua që jepet pas kurvërisë. Sepse mjaltë kullon nga buzët e lavires, që aty për aty mund të të duket i lëmuar në gojë, por pastaj do ta gjesh më të hidhur se vreri e më të mprehtë se një shpatë me dy tehe.» Sepse lavirja s'di të dashurojë, por vetëm të zërë në lak; puthja e saj ka helm dhe goja e saj një ilaç vrasës. Dhe po të mos duket kjo menjëherë, aq më tepër duhet shmangur ajo për këtë arsye, sepse e mbulon atë shkatërrim, e mban të fshehur atë vdekje dhe s'e lë të dalë në shesh që në fillim. Kështu që, po të ndjekë dikush kënaqësinë dhe një jetë plot gëzim, le t'i shmanget shoqërisë së grave që kurvërojnë; sepse ato ua mbushin mendjet e dashnorëve me një mijë përleshje e trazira, duke ngritur kundër tyre grindje e sherre të pandërprera, me anë të fjalëve e të gjithë veprimeve të tyre. Dhe, ashtu si armiqtë më të egër, synimi i veprimeve dhe i kurtheve të tyre është t'i zhysin dashnorët në turp e në varfëri dhe në skajet më të këqija. Dhe ashtu si gjuetarët, kur kanë shtruar rrjetat e tyre, përpiqen t'i shtyjnë atje kafshët e egra për t'i vrarë, kështu bëjnë edhe këto gra. Kur i kanë shtrirë kudo krahët e epshit me anë të syve, e të veshjes, e të gjuhës, pastaj i futin brenda dashnorët dhe i lidhin; dhe s'heqin dorë derisa t'ua kenë pirë gjakun, duke i fyer në fund, duke tallur marrëzinë e tyre dhe duke derdhur mbi ta një lumë përqeshjeje. Dhe vërtet një njeri i tillë s'është më i denjë për dhembshuri, por meriton të përqeshet e të tallet, sepse del më i paarsyeshëm se një grua, madje se një lavire. Prandaj i Urti jep sërish këtë fjalë nxitjeje: «Pi ujë nga sterna jote dhe nga burimi i pusit tënd.» Dhe përsëri: «Sutja e miqësisë sate dhe mëzi i hireve të tua le të rrinë me ty.» Këto i thotë për gruan e bashkuar me burrin e saj me ligjin e martesës. Pse e lë atë që të është ndihmëse, për të vrapuar te ajo që të kurdis kurthe? Pse ia kthen shpinën asaj që është shoqja e jetës sate dhe i bën lajka asaj që do të ta shkatërronte jetën? Njëra është gjymtyra e trupi yt, tjetra është një shpatë e mprehtë. Prandaj, o të dashur, ikni nga kurvëria, si për të këqijat e saj të tanishme, ashtu edhe për ndëshkimin e saj të ardhshëm.

11. Ndoshta duket sikur jemi shmangur nga tema; por të flasësh kaq shumë për këtë s'është largim prej saj. Sepse ne s'duam t'ju lexojmë histori thjesht për hir të tyre, por që ju të ndreqni secilin nga pasionet që ju shqetësojnë; prandaj edhe i bëjmë këto thirrje të shpeshta, duke e përgatitur fjalën tonë për ju në çdo lloj stili; sepse ka gjasa që në një kuvend kaq të madh të ketë një larmi të madhe sëmundjesh, dhe detyra jonë s'është të shërojmë vetëm një, por shumë plagë të ndryshme; prandaj është e nevojshme që ilaçi i mësimit të jetë i larmishëm. Por le të kthehemi atje, prej nga bëmë këtë shmangie. «Dhe prifti tha: Le t'i afrohemi Perëndisë. Dhe Sauli i kërkoi këshillë Perëndisë: A të zbres pas të huajve? A do t'i japësh në duart e mia? Por atë ditë Zoti s'iu përgjigj.» Vër re dashamirësinë dhe butësinë e Perëndisë që e do njeriun. Sepse ai s'lëshoi rrufe, as s'e tundi tokën; por atë që u bëjnë miqtë miqve, kur trajtohen me përbuzje, këtë ia bëri Zoti shërbëtorit. Ai thjesht e priti në heshtje, duke folur me heshtjen e tij dhe duke shprehur me të gjithë zemërimin. Këtë Sauli e kuptoi dhe tha, siç është shkruar: «Silni këtu tërë fiset e popullit, dhe mësoni e shihni te kush ka qenë ky mëkat sot. Sepse, ashtu si rron Zoti që e shpëtoi Izraelin, edhe sikur përgjigjja të jetë kundër Jonatanit, birit tim, ai do të vdesë me siguri.» E sheh nxitimin e tij të pamatur? Kur vë re se betimi i tij i parë qe shkelur, ai s'mëson vetëpërmbajtje as atëherë, por shton sërish një të dytë. Vër re edhe ligësinë e djallit. Sepse, ngaqë e dinte se shpesh biri, kur zbulohet e nxirret botërisht para gjyqit, mund ta zbusë menjëherë me vetë pamjen e tij të atin dhe mund ta lehtësojë zemërimin e mbretit, ia paraprin dënimit me detyrimin e një betimi të dytë; duke e mbajtur me një lloj litari të dyfishtë dhe duke mos e lënë të jetë zot i vendimit të vet, por duke e shtyrë nga çdo anë drejt asaj vrasjeje të mbrapshtë. Dhe, ende pa u nxjerrë fajtori, ai e kishte dhënë gjykimin; dhe, ende pa e ditur kush qe fajtori, e dha vendimin. I ati u bë xhelati; dhe, para hetimit, shpalli vendimin e tij të dënimit! Ç'mund të ishte më e paarsyeshme se ky veprim?

12. Pasi Sauli bëri këtë shpallje, populli u tremb më shumë se përpara, dhe të gjithë ishin në një dridhje e tmerr të madh. Por djalli gëzohej që i kishte bërë të gjithë kaq të ankthshëm. S'kishte njeri, na thonë, nga tërë populli, që t'i përgjigjej. «Dhe Sauli tha: Ju do të jeni në robëri, dhe unë, dhe Jonatani, biri im, do të jemi në robëri.» Por ajo që do të thotë është kjo: «Ju s'po synoni gjë tjetër veçse t'ia dorëzoni veten armiqve tuaj dhe të bëheni skllevër në vend të njerëzve të lirë; ndërkohë që e zemëroni Perëndinë kundër jush, duke mos e dorëzuar fajtorin.» Vër re edhe një kundërshti tjetër që lindi nga betimi. Do të kishte qenë me vend, po të donte të gjente shkaktarin e këtij faji, të mos bënte ndonjë kërcënim të tillë, as të lidhej me betim për të marrë hak; që, tek trembeshin më pak, ta nxirrnin më lehtë në dritë fajtorin. Por, i shtyrë nga zemërimi, nga një marrëzi e madhe e nga pamaturia e tij e mëparshme, ai bën sërish atë që është drejtpërdrejt e kundërta e asaj që dëshiron. Ç'nevojë ka të zgjatemi? Ai ia lë çështjen një vendimi me short; dhe shorti bie mbi Saulin e mbi Jonatanin. «Dhe Sauli tha: Hidhni shortin midis meje dhe Jonatanit; dhe hodhën shortin, dhe u zu Jonatani. Dhe Sauli i tha Jonatanit: Më thuaj, ç'ke bërë? Dhe Jonatani i tregoi, duke thënë: Vetëm shijova pak mjaltë me majën e shkopit që kam në dorë, dhe ja, duhet të vdes.» Kush është ai që këto fjalë s'do ta kishin prekur e s'do ta kishin kthyer nga mëshira? Mendo se ç'furtunë duroi atëherë Sauli, me zorrët e copëtuara nga ankthi dhe me humnerën më të thellë që i dilte para nga të dyja anët! Por megjithatë s'mësoi vetëpërmbajtje, sepse ç'thotë? «Kështu ma bëftë Perëndia mua, dhe më keq akoma; sepse ti do të vdesësh me siguri sot.» Ja sërish betimi i tretë, dhe jo thjesht i treti, por një betim me një afat shumë të ngushtë kohe; sepse ai s'thotë thjesht «Ti do të vdesësh», por «sot». Sepse djalli po e nxitonte, po e nxitonte, duke e shtrënguar e duke e shtyrë drejt kësaj vrasjeje të pabesë. Prandaj s'e la të caktonte ndonjë ditë të ardhshme për dënimin, që të mos kishte ndonjë ndreqje të së keqes me anë të vonesës. Dhe populli i tha Saulit: «Kështu na bëftë Perëndia neve, dhe më keq akoma, po të vritet ai që solli këtë shpëtim të madh në Izrael. Ashtu si rron Zoti, s'do të bjerë në tokë as edhe një fije floku e kokës së tij; sepse ai bëri sot një vepër mëshire nga Perëndia.» Ja se si, në radhë të dytë, edhe populli u betua, dhe u betua kundër mbretit.

13. Tani sillni ndër mend, ju lutem, litarin e tërhequr nga fëmijët, që këputet dhe i rrëzon së prapthi ata që e tërheqin. Sauli u betua jo një a dy herë, por disa herë. Populli u betua për të kundërtën dhe u përpoq në drejtimin e kundërt. Prandaj, doemos, betimi duhej të thyhej sido që të ishte. Sepse do të ishte e pamundur që të gjithë këta ta mbanin betimin e tyre. Dhe tani mos më fol për fundin e kësaj ngjarjeje, por mendo se sa të këqija po lindnin prej saj; dhe se si djalli po përgatiste që andej tragjedinë dhe uzurpimin e Absalomit. Sepse, po të kishte zgjedhur mbreti të kundërshtonte e të vazhdonte drejt zbatimit të betimit të tij, populli do t'i dilte përballë; dhe do të nisej një kryengritje e rëndë. E sërish, po të kishte zgjedhur biri, për të ruajtur sigurinë e vet, të hidhej në duart e ushtrisë, ai menjëherë do të bëhej atëvrasës. A s'e sheh se kryengritja, si dhe vrasja e fëmijës, atëvrasja, beteja, lufta civile, therja, gjaku e trupat e vdekur pa numër, janë pasoja të një betimi të vetëm? Sepse, po të kishte shpërthyer ndoshta lufta, Sauli mund të vritej, dhe Jonatani ndoshta po ashtu, dhe shumë nga ushtarët do të ishin bërë copë-copë; e në fund mbajtja e betimit prapë s'do të ishte çuar përpara. Kështu që s'të takon ty të marrësh parasysh se këto ngjarje s'ndodhën, por të vësh re këtë pikë: se qe në natyrën e rastit të bënte të domosdoshme ndodhinë e gjërave të tilla. Megjithatë, populli fitoi. Eja, pra, le t'i numërojmë betimet e rreme që pasuan. Betimi i Saulit u shkel së pari nga biri i tij; e sërish një i dytë e një i tretë, për vrasjen e birit, u shkelën nga vetë Sauli. Dhe populli dukej se e kishte mbajtur betimin. Megjithatë, po ta shqyrtojë dikush çështjen nga afër, edhe ata të gjithë u bënë fajtorë për betim të rremë. Sepse ata e detyruan të atin e Jonatanit të betohej për së rreme, duke mos ia dorëzuar birin të atit. E sheh se sa veta i bëri një betim i vetëm fajtorë për betim të rremë, me dashje e pa dashje; sa të këqija shkaktoi, sa vdekje solli?

14. Në fillim të kësaj fjale premtova të tregoja se betimi i rremë do të dilte sido që të ishte prej betimeve të kundërta; por, në të vërtetë, rrjedha e historisë vërtetoi më shumë se ç'po provoja unë. Ajo nxori në pah jo një, dy a tre veta, por një popull të tërë; dhe jo një, dy a tre betime, por shumë e më shumë të shkelura. Mund të përmendja edhe një shembull tjetër dhe të tregoja prej tij se si një betim i vetëm shkaktoi një fatkeqësi edhe më të madhe e më të rëndë. Sepse një betim i vetëm u solli tërë hebrenjve rrëmbimin e qyteteve të tyre, si dhe të grave e të fëmijëve; shkretimin nga zjarri, pushtimin e barbarëve, ndotjen e gjërave të shenjta dhe dhjetë mijë të këqija të tjera edhe më rrënqethëse. Por e shoh se fjala po zgjatet së tepërmi. Prandaj, duke e lënë këtu rrëfimin e kësaj historie, ju përgjërohem që, bashkë me prerjen e kokës së Joanit, t'i tregoni njëri-tjetrit edhe për vrasjen e Jonatanit dhe për shkatërrimin e përgjithshëm të një populli të tërë (që s'ndodhi vërtet, por që qe i lidhur në detyrimin e betimeve); dhe që, edhe në shtëpi, edhe botërisht, edhe me gratë tuaja, e me miqtë, e me fqinjët, e me të gjithë njerëzit në përgjithësi, ta ktheni këtë çështje në një punë të zellshme, dhe të mos e quani shfajësim të mjaftueshëm që sjellim zakonin si arsye.

15. Sepse, që ky shfajësim s'është veçse një pretekst, dhe se faji s'vjen nga zakoni, por nga plogështia, do të përpiqem t'ju bind nga ajo që sapo ka ndodhur. Perandori i mbylli banjat e qytetit dhe dha urdhër që askush të mos lahej; dhe askush s'guxoi ta shkelte ligjin, as të gjente të meta me atë që ndodhi, as të sillte si arsye zakonin. Por, ndonëse ndoshta me shëndet të dobët, burra e gra, e fëmijë e pleq, dhe shumë gra sapo të çliruara nga dhembjet e lindjes, ndonëse të gjithë e kërkojnë këtë si një ilaç të domosdoshëm, e durojnë urdhrin, me dashje a pa dashje; dhe as nuk sjellin si arsye dobësinë e trupit, as tiraninë e zakonit, as që po ndëshkohen ata, kur të tjerët qenë fajtorët, as ndonjë gjë tjetër të këtij lloji, por e pranojnë me kënaqësi këtë ndëshkim, sepse prisnin të këqija më të mëdha; dhe luten çdo ditë që zemërimi i perandorit të mos shkojë më tej. E sheh se, atje ku ka frikë, lidhja e zakonit lirohet lehtë, ndonëse është shumë e vjetër dhe me domosdoshmëri të madhe? Të privohesh nga banja është vërtet një gjë e rëndë. Sepse, sado të jemi të urtë, natyra e trupit del e paaftë të nxjerrë ndonjë dobi për shëndetin e vet nga urtësia e shpirtit. Por, sa për të hequr dorë nga betimi, kjo është jashtëzakonisht e lehtë dhe s'sjell asnjë dëm; asnjë për trupin, asnjë për mendjen; por, përkundrazi, fitim të madh, siguri të bollshme dhe pasuri të tepërt. Si mund të jetë, pra, gjë tjetër veçse marrëzi: t'u nënshtrohemi vështirësive më të mëdha, kur i urdhëron një perandor, por, kur Perëndia s'urdhëron asgjë të rëndë a të vështirë, por diçka fare të duruar e të lehtë, ta përbuzim a ta përqeshim atë dhe të sjellim zakonin si shfajësim? Le të mos e përbuzim, ju përgjërohem, kaq shumë sigurinë tonë, por le ta kemi frikë Perëndinë ashtu si kemi frikë njeriun. E di se ju rrëqetheni kur e dëgjoni këtë; por ajo që meriton të na rrëqethë është që ju s'i tregoni Perëndisë as edhe kaq respekt; dhe që, ndërsa i zbatoni me zell dekretet e perandorit, i shkelni me këmbë ato që janë hyjnore e që kanë zbritur nga qielli, dhe e quani zellin për këto një gjë të dorës së dytë. Sepse ç'shfajësim do të na mbetet, dhe ç'falje, po të ngulmojmë në të njëjtat zakone pas kaq shumë këshillash? Sepse këtë këshillë e nisa që në fillimin e fatkeqësisë që e ka kapur qytetin, dhe që tani është gati të marrë fund; por ne s'kemi zbatuar ende plotësisht as edhe një urdhërim. Si mund të kërkojmë, pra, largimin e të këqijave që ende na rrethojnë, kur s'kemi qenë të zotët të kryejmë as edhe një urdhërim? Si mund të presim një kthesë më të mirë? Si do të lutemi? Me ç'gjuhë do ta thërrasim Perëndinë? Sepse, po ta zbatojmë ligjin, do të gëzojmë shumë kënaqësi, kur perandori të pajtohet me qytetin. Por, po të mbetemi në shkelje, turpi e qortimi do të jenë tanët nga çdo anë, sepse, edhe pse Perëndia na çliroi nga rreziku, ne vazhduam në të njëjtën plogështi.

16. Oh, sikur të ishte e mundur t'ua zhvishja shpirtin atyre që betohen shpesh dhe të nxirrja në shesh plagët e mavijosjet që marrin çdo ditë prej betimeve! Atëherë s'do të na duhej as këshillë as mësim; sepse pamja e këtyre plagëve do të bënte më shumë se gjithçka që mund të thuhet, për t'i larguar nga ligësia e tyre edhe ata që janë më të dhënë pas këtij zakoni të lig. Megjithatë, edhe në qoftë e pamundur ta shtrijmë para syve gjendjen e turpshme të shpirtit të tyre, mund të jetë e mundur ta nxjerrim para mendjes dhe ta shfaqim në kalbësirën e prishjen e vet. Sepse, siç thotë Shkrimi: «Ashtu si shërbëtori që rrihet vazhdimisht s'do të shpëtojë pa mavijosje, kështu ai që betohet e përmend Perëndinë vazhdimisht s'do të pastrohet nga mëkati.» Është e pamundur, krejtësisht e pamundur, që goja e mësuar me betime të mos bëjë shpesh betim të rremë. Prandaj ju përgjërohem të gjithëve që, duke e lënë mënjanë këtë zakon të tmerrshëm e të lig, të fitoni një kurorë tjetër. Dhe, meqë kudo këndohet për qytetin tonë se, i pari nga të gjitha qytetet e botës, ai lidhi mbi ballin e vet emrin e të krishterëve, kështu le të thonë të gjithë se Antiokia, e vetme nga tërë qytetet anembanë botës, i dëboi të gjitha betimet nga kufijtë e vet. Ose, më mirë, po të bëhet kjo, ajo s'do të kurorëzohet vetëm ajo, por do të tërheqë edhe të tjerët me vete drejt të njëjtës shkallë zelli. Dhe, ashtu si emri i të krishterëve, që e pati zanafillën këtu, ka vërshuar mbi tërë botën si prej një burimi, po ashtu edhe kjo vepër e mirë, që e ka rrënjën e pikënisjen prej këtu, do t'i bëjë nxënës tuajt të gjithë njerëzit që banojnë mbi tokë; kështu që t'ju vijë një shpërblim i dyfishtë e i trefishtë, njëherësh për veprat tuaja të mira dhe për mësimin që u dhatë të tjerëve. Kjo do të jetë për ju diadema më e ndritshme! Kjo do ta bëjë qytetin tuaj një qytet-nënë, jo mbi tokë, por në qiej! Kjo do të qëndrojë pranë nesh në Atë Ditë dhe do të na sjellë kurorën e drejtësisë; të cilën Perëndia dhëntë që ta fitojmë të gjithë, me anë të hirit e të dashamirësisë së Zotit tonë Jisu Krisht, të cilit, bashkë me Atin edhe Frymën e Shenjtë, i qoftë lavdia, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.