Mbi Statujat, Homilia XVII

1. Sa me vend e kënduam të gjithë sot bashkë: «Bekuar qoftë Zoti Perëndi i Izraelit, që vetëm ai bën çudira». Sepse të mrekullueshme, dhe përtej çdo pritjeje, janë gjërat që ndodhën. Një qytet i tërë, me kaq shumë banorë, pikërisht kur ishte gati të mbytej, të fundosej nën dallgë e të shkatërrohej krejt në çast, ai e shpëtoi tërësisht nga mbytja brenda një çasti të vetëm! Le të falënderojmë, pra, jo vetëm se Perëndia e qetësoi stuhinë, po edhe se e lejoi të ndodhte. Jo vetëm se na shpëtoi nga mbytja, po edhe se na lejoi të binim në një hall të tillë, dhe la të varej mbi ne një rrezik kaq i skajshëm. Kështu edhe Pavli na urdhëron: «për çdo gjë falënderoni». Po kur thotë «për çdo gjë falënderoni», nuk e ka fjalën vetëm për çlirimin nga të këqijat, po edhe për kohën kur i vuajmë ato të këqija. «Sepse të gjitha bashkëveprojnë për të mirë për ata që e duan Perëndinë». Le ta falënderojmë për këtë çlirim nga sprovat, dhe le të mos i harrojmë kurrë. Le t'i kushtohemi lutjes, përgjërimeve të pareshtura dhe përshpirtjes së madhe.

2. Kur u ndez për herë të parë ky zjarr i trishtë i fatkeqësive, thashë se s'ishte kohë për mësim, po për lutje. Të njëjtën gjë po e përsëris tani, kur zjarri u shua: se tani sidomos, më shumë se më parë, është kohë lutjeje. Tani është koha, mbi të gjitha, për lot e për pendim, për një shpirt në ankth, për shumë zell e për shumë kujdes. Sepse atëherë vetë natyra e mundimit tonë na frenonte, sado pa dëshirë, dhe na prirte drejt maturisë, dhe na bënte më të përshpirtshëm. Po tani, kur u hoq freri dhe reja kaloi, kemi frikë se mos biem përsëri në përtaci, ose se mos plogështohemi nga ky pushim. Dhe se mos ka kush të thotë edhe për ne: «Kur i vriste, atëherë e kërkonin, dhe ktheheshin, dhe herët në mëngjes kërkonin Perëndinë». Prandaj edhe Moisiu i qortoi hebrenjtë, duke thënë: «Kur të kesh ngrënë e pirë dhe të jesh ngopur, kujto Zotin, Perëndinë tënd». Mirësia e zemrës suaj do të duket tani, në qoftë se vazhdoni në të njëjtën përshpirtje. Sepse atëherë shumë veta ia veshën zellin tuaj frikës dhe afrimit të fatkeqësisë. Po tani do të jetë krejtësisht arritja juaj, në qoftë se ende ngulmoni ta ruani këtë zell. Sepse edhe me një djalë, sa kohë që e udhëheq ndonjë kujdestar që ai e ka frikë, po të rrojë me maturi e me butësi, s'ka gjë për t'u admiruar. Sepse të gjithë ia veshin maturinë e djaloshit frikës që ka nga kujdestari. Po kur ai qëndron në të njëjtën sjellje të hijshme, pasi hiqet frenimi nga ajo anë, atëherë të gjithë ia njohin edhe maturinë që u pa në moshën e tij të hershme. Kështu, pra, le të veprojmë edhe ne. Le të vazhdojmë në të njëjtën frikë të përshpirtshme, që të fitojmë prej Perëndisë shumë lëvdatë edhe për zellin tonë të mëparshëm.

3. Prisnim të këqija të panumërta: që të na plaçkitej pasuria, që shtëpitë të digjeshin bashkë me banorët, që qyteti të çrrënjosej nga mesi i botës, që edhe copat e tij të shkatërroheshin krejt, dhe që toka e tij të vihej nën parmendë! Po, ja, të gjitha këto mbetën vetëm në pritje dhe nuk ndodhën kurrë. Dhe kjo s'është e vetmja çudi, që Perëndia largoi një rrezik kaq të madh, po edhe se na bekoi pa masë, dhe e stolisi qytetin tonë, dhe me këtë sprovë e fatkeqësi na bëri më të denjë! Po si, do ta tregoj. Kur ata që i dërgoi perandori ngritën atë gjykatore të tmerrshme për të hetuar ngjarjet që kishin ndodhur, dhe thirrën secilin të jepte llogari për veprat që kishte bërë, dhe pritja e vdekjes në forma nga më të ndryshmet pushtoi mendjen e të gjithëve, atëherë murgjit që banonin në majat e maleve treguan urtësinë e tyre të vërtetë. Sepse, ndonëse ishin mbyllur kaq vite në qelitë e tyre, prapë, pa iu lutur kush e pa i këshilluar kush, kur panë një re të tillë të varur mbi qytet, lanë shpellat e kasollet e veta dhe erdhën grumbull nga çdo anë, si të ishin engjëj që mbërrinin nga qielli. Atëherë mund ta shihje qytetin të përngjasuar me qiellin, teksa këta shenjtorë dukeshin kudo, dhe vetëm me pamjen e tyre ngushëllonin ata që vajtonin, dhe i shpinin ta shpërfillnin krejt fatkeqësinë. Sepse cili, po t'i shihte këta, s'do të tallej me vdekjen, s'do ta përbuzte jetën? Dhe jo vetëm kjo qe e mrekullueshme, po edhe se, kur iu afruan vetë të parëve, u folën me guxim në mbrojtje të të akuzuarve, dhe ishin gati të gjithë të derdhnin gjakun e të linin kokën, vetëm që t'i rrëmbenin të kapurit prej atyre tmerreve që prisnin. Shpallën gjithashtu se s'do të largoheshin, derisa gjykatësit ose të kursenin popullin e qytetit, ose t'i çonin ata vetë bashkë me të akuzuarit te perandori. «Ai, thanë, që sundon mbi pjesën tonë të botës, është njeri i përshpirtshëm, besimtar, që rron duke ushtruar përshpirtjen. Prandaj do ta pajtojmë me siguri. S'do t'ju japim leje, as s'do t'ju lëmë ta lyeni shpatën me gjak a t'i merrni kokën ndokujt. Po nëse s'ndaleni, edhe ne jemi krejt të vendosur të vdesim bashkë me ta. E pranojmë se krimet e bëra janë shumë të rënda, po paudhësia e atyre veprave s'e kalon njeridashjen e perandorit». Njëri prej tyre, thuhet, shqiptoi edhe një fjalë tjetër, plot urtësi, që thoshte kështu: «Statujat që u rrëzuan janë ngritur sërish dhe kanë marrë pamjen e mëparshme, dhe dëmi u ndreq shpejt. Po nëse vrisni shëmbëlltyrën e Perëndisë, si do të jeni sërish në gjendje ta zhbëni veprën? Ose si do t'u jepni prapë jetën atyre që u është marrë, dhe si do t'ua ktheni shpirtin trupave?» Shumë gjëra u thanë edhe për Gjyqin.

4. Kush s'do të mahnitej? Kush s'do ta admironte urtësinë e këtyre burrave? Kur nëna e njërit prej të akuzuarve, duke zbuluar kokën e duke nxjerrë në pah thinjat e veta, kapi për kapistër kalin e gjykatësit, dhe, duke vrapuar pranë tij nëpër shesh, hyri kështu bashkë me të në vendin e gjyqit, të gjithë u mahnitëm, të gjithë e admiruam atë butësi e shpirtmadhësi të jashtëzakonshme. A nuk duhej, pra, të mahniteshim shumë më tepër nga sjellja e këtyre burrave? Sepse, edhe sikur ajo të kishte vdekur për të birin, s'do të kishte gjë të çuditshme, sepse e madhe është tirania e natyrës, dhe e papërballueshme është detyra që lind nga dhembjet e nënës! Po këta burra i deshën kaq shumë ata që s'i kishin lindur, që s'i kishin rritur, madje as i kishin parë kurrë, as kishin dëgjuar për ta, as i kishin takuar ndonjëherë, ata që i njihnin vetëm prej fatkeqësisë së tyre, saqë, po të kishin pasur një mijë jetë, do të kishin zgjedhur t'i jepnin të gjitha për shpëtimin e tyre. Mos më thuaj se s'i therën, se s'e derdhën gjakun. Po thuaj se u folën gjykatësve me aq guxim, sa s'do të fliste kurrë ndonjë njeri tjetër, veç atyre që kishin hequr dorë tashmë nga jeta e vet. Dhe se me këtë ndjenjë vrapuan nga malet drejt gjykatores. Sepse, në të vërtetë, po të mos ishin përgatitur më parë kundër çdo lloj therjeje, s'do të kishin mundur t'u flisnin kaq lirshëm gjykatësve, as të tregonin një shpirtmadhësi të tillë. Sepse rrinin ulur tërë ditën para dyerve të vendit të gjyqit, gati të rrëmbenin nga duart e xhelatëve ata që do t'i çonin drejt ndëshkimit!

5. Ku janë tani ata që vishen me mantele të grisura, që mbajnë mjekër të gjatë e që mbajnë shkop në dorën e djathtë, filozofët e botës, që janë më të ulët nga natyra se qentë nën tryezë, dhe që bëjnë gjithçka për hir të barkut? Të gjithë këta atëherë e braktisën qytetin, të gjithë ikën me vrap dhe u fshehën nëpër shpella! Po vetëm ata që me vepra e tregojnë vërtet dashurinë për urtësinë, u dukën në shesh pa asnjë frikë, sikur qytetit të mos i kishte rënë asnjë e keqe. Dhe banorët e qytetit iknin drejt maleve e shkretëtirave, kurse banorët e shkretëtirës nxituan drejt qytetit. Kështu treguan me vepra atë që, ditët e shkuara, s'pushova së thëni: se as vetë furra s'do të mund të dëmtojë njeriun që bën jetë të virtytshme. E tillë është urtësia e shpirtit, që ngrihet mbi të gjitha, mbi çdo ngjarje të mbarë a të kundërt. Sepse as e dobëson e para, as e rrëzon e nënshtron e dyta, po qëndron në të njëjtin nivel gjatë gjithë rrjedhës së gjërave, duke treguar forcën e fuqinë e vet të lindur! Sepse cili, vallë, s'u kap në dobësi nga vështirësia e kësaj krize? Ata që mbanin detyrat e para në qytetin tonë, që ishin në vende pushteti, që ishin rrethuar me pasuri të pamasë, dhe që gëzonin favorin e madh të perandorit, i lanë shtëpitë krejt të shkreta dhe secili u kujdes vetëm për shpëtimin e vet. Çdo miqësi e farefisni doli pa vlerë, dhe ata që dikur i njihnin, në këtë kohë fatkeqësie, s'donin t'i njihnin, madje luteshin të mos njiheshin prej tyre! Po murgjit, sado të varfër që ishin, pa asgjë veç një rrobe të thjeshtë, që kishin jetuar në mënyrën më të ashpër, që dikur dukeshin si askushi, njerëz mësuar me male e me pyje, si të ishin luanë, me shpirt të madh e të lartë, teksa të gjithë trembeshin e dridheshin, dolën përpara dhe e larguan rrezikun, dhe atë jo për shumë ditë, po brenda një çasti të shkurtër! Dhe, ashtu si luftëtarët e shquar që, pa hyrë fare në përleshje me kundërshtarët, po vetëm duke u dukur në radhë e duke bërtitur, e vënë armikun në ikje, kështu edhe këta zbritën në një ditë, thanë fjalën e tyre, e larguan fatkeqësinë dhe u kthyen në banesat e veta. Kaq e madhe është urtësia që Krishti solli mes njerëzve.

6. Po pse flas për të pasurit dhe për ata që kanë pushtet? Kur vetë ata njerëz që ishin veshur me pushtetin për të gjykuar fajtorët, që vepronin me autoritetin më të lartë, morën përgjërimet e po këtyre murgjve që të jepnin një vendim faljeje, ata thanë se s'kishin pushtet mbi përfundimin. Sepse ishte e rrezikshme jo vetëm të fyeje perandorin, po edhe të liroje pa ndëshkim ata që e kishin fyer, pasi ishin kapur. Po këta njerëz ishin tepër të fuqishëm, sa askush s'u bënte dot ballë. Duke i rrethuar me shpirtmadhësi e me ngulm, i shtynë me këmbënguljen e tyre këta të parë të ushtronin një pushtet që s'e kishin marrë nga perandori. Madje ia dolën t'i bindnin gjykatësit që, edhe pse njerëzit ishin provuar qartë fajtorë, të mos e shpallnin vendimin e dënimit, po ta linin fjalën e fundit në duart e perandorit. Dhe premtuan se do ta bindnin me siguri të falte ata që kishin mëkatuar kundër tij, dhe ishin gati të niseshin për rrugë drejt tij. Po gjykatësit, duke nderuar urtësinë e këtyre burrave dhe të prekur nga madhështia e shpirtit të tyre, s'i lanë të ndërmerrnin këtë udhëtim të gjatë, po premtuan se, po t'i merrnin vetëm fjalët e tyre me shkrim, do të niseshin vetë dhe do të përgjëroheshin me sukses te perandori që të hiqte dorë nga çdo zemërim (gjë të cilën, në të vërtetë, po e presim tani se do ta bëjë). Sepse, kur duhej dhënë vendimi, ata, sapo u pranuan në gjyq, thanë fjalë plot urtësi dhe iu lutën perandorit me letra të tregonte mëshirë. Dhe i kujtuan Gjyqin, dhe thanë se do të linin kokat e veta, po të mos jepej mëshira e tij. Dhe gjykatësit i shkruan këto fjalë dhe u nisën. Kjo, më shumë se kurora më e ndritur, do ta stolisë qytetin tonë. Dhe atë që ndodhi këtu, tani do ta dëgjojë perandori. Po, do ta dëgjojë Qyteti i madh, dhe do ta dëgjojë bota mbarë, se murgjit që banojnë në qytetin e Antiokisë janë njerëz që treguan një guxim apostolik. Dhe tani, kur letrat e tyre të lexohen në oborr, të gjithë do ta admirojnë shpirtmadhësinë e tyre, të gjithë do ta quajnë të bekuar qytetin tonë. Dhe ne do ta heqim qafe famën tonë të keqe, dhe do të merret vesh kudo se ajo që ndodhi s'ishte vepër e banorëve të qytetit, po e të huajve dhe e njerëzve me mendje të prishur. Dhe se kjo dëshmi e murgjve do të jetë provë e mjaftueshme për karakterin e qytetit.

7. Prandaj, të dashur, le të mos trishtohemi, po le të ushqejmë shpresa të mbara. Sepse, nëse guximi i tyre para njerëzve mundi të parandalonte një rrezik të tillë, atëherë çfarë s'do të arrijë guximi i tyre para Perëndisë? Këto le t'ua themi edhe grekëve, kur guxojnë të hahen me ne për filozofët e tyre! Prej kësaj është e qartë se tregimet e tyre të kohëve të shkuara janë të rreme, po se gjërat e vjetra që tregohen ndër ne janë të vërteta: domethënë, ato për Joanin, Pavlin e Pjetrin, dhe për të gjithë të tjerët. Sepse, meqë këta murgj u bënë trashëgimtarë të përshpirtjes së atyre burrave, si rrjedhojë treguan edhe guximin e tyre. Meqë u rritën sipas të njëjtave ligje, si rrjedhojë imituan edhe virtytet e tyre. Kështu që s'kemi nevojë për shkrime për të treguar virtytet apostolike, kur vetë faktet bërtasin fort, dhe mësuesit tregohen përmes nxënësve. S'kemi nevojë për debat për të nxjerrë në shesh kotësinë e grekëve dhe ngushtësinë e mendjes së filozofëve të tyre, kur veprat e tyre tani shpallin me zë të lartë, ashtu si edhe dikur, se gjithçka tek ata është përrallë, lojë skene, aktrim.

8. Të njëjtën shpirtmadhësi e treguan edhe priftërinjtë, njësoj si murgjit, dhe e ndanë mes tyre kujdesin për shpëtimin tonë. Njëri prej tyre, madje, shkoi në oborr, duke i çmuar të gjitha gjërat më pak se dashuria për ju, dhe duke qenë vetë gati, po të mos e bindte dot perandorin, të linte jetën e vet. Kurse këta, që mbetën këtu, treguan të njëjtat virtyte si vetë murgjit. Duke i mbajtur fort gjykatësit me duart e veta, s'i lanë të hynin në gjyq, para se të jepnin një premtim për përfundimin e gjyqit. Dhe, kur i panë që bënin shenja mohuese, u përpoqën sërish me shumë guxim. E sapo panë që po pranonin, duke u përqafuar këmbët e gjunjët e duke u puthur duart, dhanë një provë të jashtëzakonshme të dyja virtyteve: të lirisë e të butësisë. Sepse, që guximi i tyre s'ishte guxim mendjemadhësie, e treguan qartë duke puthur gjunjët e duke përqafuar këmbët e gjykatësve. Sërish, si provë se kjo s'ishte lajkatim, as ndonjë lloj përuljeje lëpirëse, as fryt i një shpirti skllevëror, veprat e tyre të mëparshme dëshmuan për guximin e tyre. Dhe këto s'janë të vetmet fryte të mira që korrëm nga sprova, po edhe një bollëk maturie e butësie. Dhe qyteti ynë u bë befas një manastir. S'do ta kishte stolisur kush ashtu, edhe sikur të kishte ngritur statuja të arta në shesh, sa është stolisur e shquar tani, duke nxjerrë ato shëmbëlltyra të bukura të virtytit dhe duke treguar pasurinë e vet të vërtetë!

9. Po ndoshta gjërat që urdhëroi perandori janë të dhimbshme. Jo! As këto s'janë vërtet të rënda, po sollën me vete shumë dobi. Sepse çfarë, po pyes, ka të rëndë në ndonjërën prej tyre? Se perandori mbylli Orkestrën, se ndaloi Hipodromin, se i mbylli e i zuri këto burime paudhësie? Mos u hapshin më kurrë! Prej andej mbinë rrënjët e ligësisë për të dëmtuar qytetin! Prej andej dolën ata që ia njollosin emrin, njerëz që ua shesin zërin kërcimtarëve, dhe që për tre obolë ua flijojnë atyre shpëtimin e vet, duke i përmbysur të gjitha! A trishtohesh, o i dashur, për këto? Vërtet do të ishte me vend që për këto të gëzoheshe, të ngazëlleheshe dhe t'i shprehje falënderimin perandorit, sepse qortimi i tij doli ndreqje, ndëshkimi i tij doli disiplinë, zemërimi i tij doli mësim! Po se banjat janë mbyllur? As kjo s'është vështirësi e padurueshme, që ata që bëjnë jetë të butë, të llastuar e të shthurur, të kthehen, sado pa dëshirë, drejt dashurisë për urtësinë e vërtetë.

10. Po a ankohet kush se perandori i hoqi qytetit dinjitetin dhe s'e lejoi më të quhet metropol? Po ç'të bënte tjetër? A mund të lëvdonte atë që kishte ndodhur dhe ta pranonte si nder? Atëherë kush s'do ta fajësonte, që s'tregoi as edhe pamjen e jashtme të indinjatës? A nuk e sheh se etërit bëjnë shumë gjëra të ngjashme ndaj fëmijëve të vet? U kthejnë shpinën dhe ua ndalojnë tryezën. Këtë bëri edhe perandori, duke vënë ndëshkime të tilla, që s'kanë asgjë të dëmshme në to, po sjellin me vete shumë ndreqje. Mendo se çfarë prisnim dhe se çfarë ndodhi, dhe atëherë do ta dallojmë sidomos hirin e Perëndisë! A hidhërohesh se iu hoq dinjiteti qytetit? Mëso se ç'është dinjiteti i një qyteti, dhe atëherë do ta dish qartë se, po të mos e tradhtojnë vetë banorët, askush tjetër s'do të mund t'ia heqë dinjitetin një qyteti! Jo fakti që është metropol, as se ka ndërtesa të mëdha e të bukura, as se ka shumë shtylla, portikë e shëtitore të gjera, as se përmendet në shpallje para qyteteve të tjera, po virtyti e përshpirtja e banorëve të tij: ky është dinjiteti, stolia e mbrojtja e një qyteti. Sepse, po të mos gjenden këto në të, ai është më i parëndësishmi në botë, sado që të gëzojë nder të pakufishëm prej perandorëve! A do të mësosh dinjitetin e qytetit tënd? A do të njohësh prejardhjen e tij? Do të ta them me saktësi, jo vetëm që ta dish, po edhe që ta marrësh shembull. Cili është, pra, në fund të fundit, dinjiteti i këtij qyteti tonë? «Dhe ndodhi që nxënësit u quajtën për herë të parë të krishterë në Antioki». Këtë dinjitet s'e ka asnjë qytet në mbarë botën, as vetë qyteti i Romulit! Prandaj mund ta shohë botën mbarë në fytyrë, për shkak të asaj dashurie ndaj Krishtit, të atij guximi e virtyti. A do të dëgjosh edhe një dinjitet e lëvdatë tjetër që i takon këtij qyteti? Dikur po afrohej një zi buke e rëndë, dhe banorët e Antiokisë vendosën, secili sa kishte mundësi, t'u dërgonin ndihmë shenjtorëve që banonin në Jerusalem. Ja një dinjitet i dytë: bamirësia në kohë zie buke! Stina s'i bëri koprracë, as pritja e fatkeqësisë s'i bëri të plogët në ndihmë. Po, kur të gjithë janë gati të rrëmbejnë atë që s'është e tyrja, atëherë ata ndanë të veten, jo vetëm me ata që ishin afër, po edhe me ata që jetonin larg! A e sheh këtu besimin ndaj Perëndisë dhe dashurinë ndaj të afërmit? A do të mësosh një dinjitet tjetër të këtij qyteti? Disa njerëz zbritën nga Judeja në Antioki, duke ndotur mësimin që predikohej dhe duke futur zakone judaike. Njerëzit e Antiokisë s'e duruan në heshtje këtë risi. S'heshtën, po u mblodhën, bënë një kuvend dhe dërguan Pavlin e Varnavën në Jerusalem, dhe i bënë apostujt të kujdeseshin që mësime të pastra, të spastruara nga çdo papërsosmëri judaike, të përhapeshin në të gjitha anët e botës! Ky është dinjiteti i qytetit! Kjo është përparësia e tij! Kjo e bën metropol, jo në tokë, po në qiell. Sepse të gjitha nderet e tjera janë të prishshme e kalimtare, dhe zhduken bashkë me jetën e tanishme, dhe shpesh marrin fund para se të mbarojë ajo, ashtu si ndodhi tani! Për mua, një qytet që s'ka qytetarë të përshpirtshëm është më i ulët se çdo fshat, dhe më i pandershëm se çdo shpellë.

11. Po pse flas për një qytet? Që ta kuptosh saktë se vetëm virtyti është stolia e banorëve, s'do të të flas për një qytet, po do të përpiqem ta tregoj këtë duke sjellë atë që është më i nderueshëm se çdo qytet: Tempullin e Perëndisë që ishte në Jerusalem. Sepse ky ishte Tempulli ku bëheshin flijime, lutje e shërbesa, ku ishte Shenjtërorja e të Shenjtave, Heruvimet, Besëlidhja dhe ena e artë, shenjat e mëdha të providencës së Perëndisë ndaj atij populli. Ku merreshin vazhdimisht orakuj nga qielli, ku profetët frymëzoheshin, ku ndërtimi s'ishte vepër e mjeshtërisë njerëzore, po buronte nga urtësia e Perëndisë, ku muret shndritnin nga çdo anë me shumë ar, dhe ku, në përsosmëri të pashoqe, çmueshmëria e lëndës dhe përkryerja e artit u takuan bashkë dhe treguan se s'kishte tjetër tempull të tillë mbi dhe! Po jo vetëm përkryerja e artit, por edhe urtësia e Perëndisë ndihmoi në atë ndërtim. Sepse Solomoni i kishte mësuar të gjitha jo vetvetiu e prej vetes, po prej Perëndisë. Dhe, pasi mori planin e tij nga qiejt, atëherë e vizatoi dhe e ngriti. Megjithatë, ky Tempull, kaq i bukur, i mrekullueshëm e i shenjtë, kur ata që e përdornin u prishën, u çnderua, u përbuz e u përdhos aq shumë, sa edhe para robërisë u quajt «shpellë kusarësh, strofull hienash». Dhe më pas iu dorëzua duarve barbare, të ndyra e të përdhosura!

12. A do të mësosh të njëjtën të vërtetë për qytetet? Çfarë mund të ishte më e shquar se qytetet e Sodomës? Sepse shtëpitë e ndërtesat ishin madhështore, po ashtu edhe muret e tyre. Dhe vendi ishte i begatë e pjellor, «si Parajsa e Perëndisë». Po çadra e Abrahamit ishte e varfër e e vogël, dhe pa asnjë fortifikim. Megjithatë, kur ndodhi një luftë e huaj, të huajt i thyen e i morën qytetet e rrethuara me mure, dhe u larguan, duke i marrë banorët robër. Po Abrahamit, qytetarit të shkretëtirës, s'mundën t'i bënin ballë kur ai u sul mbi ta! Dhe kështu duhej të ndodhte. Sepse ai kishte përshpirtjen e vërtetë: një fuqi shumë më të madhe se numrat e se mbrojtja e mureve. Nëse je i krishterë, asnjë qytet i tokës s'është yti. I Qytetit tonë «Ndërtuesi dhe Bërësi është Perëndia». Edhe sikur të bëhemi zotër të mbarë botës, prapë s'jemi veçse të huaj e shtegtarë në të gjithë atë! Jemi të shkruar në qiell: atje është qytetaria jonë! Le të mos i përbuzim, si fëmijët e vegjël, gjërat që janë të mëdha, e të admirojmë ato që janë të vogla! Jo madhështia e qytetit tonë, po virtyti i shpirtit është stolia e mbrojtja jonë. Po të mendosh se dinjiteti i takon një qyteti, mendo sa njerëz duhet të marrin pjesë në këtë dinjitet, që janë kurvarë, të llastuar, të prishur e plot me dhjetë mijë të këqija, dhe që në fund e përbuzin një nder të tillë! Po ai Qytet lart s'është i këtij lloji. Sepse është e pamundur të jetë pjesëtar i tij ai që s'ka treguar çdo virtyt.

13. Le të mos jemi, pra, të pamend. Po le të hidhërohemi kur dikush na heq dinjitetin e shpirtit, kur bëjmë mëkat, kur kemi fyer Zotin e përbashkët të të gjithëve. Sepse, sa u përket gjërave që na ndodhën tani, aq larg janë nga të bërit dëm qytetit, sa, po të rrimë zgjuar, do të na sjellin dobi të madhe. Sepse qyteti ynë tashmë duket si një grua e hijshme, fisnike e e matur. Frika e bëri më të butë e më dinjitoze, dhe e çliroi nga ata të pabesë që u përzien në veprat e fundit të pacipa. Le të mos ia lëmë veten, pra, vajtimeve grarishte. Sepse kam dëgjuar shumë veta rreth sheshit të thoshin: «Të mjera ti, Antioki! Çfarë të ra! Si u çnderove!» Vërtet, kur i dëgjova, buzëqesha me atë mendje fëminore që mund të nxirrte fjalë të tilla! Fjalë të tilla s'ishin të hijshme tani. Po kur të shohësh njerëz që kërcejnë, dehen, këndojnë, blasfemojnë, betohen, bëjnë betime të rreme e gënjejnë, atëherë përdore një thënie të tillë: «Të mjerë ti, o qytet, çfarë të ra!» Po nëse e sheh sheshin me pak njerëz të butë, të përvuajtur e të matur, atëherë quaje qytetin «i bekuar»! Sepse pakica s'do të mund ta dëmtojë kurrë në asnjë pikë, po të ketë me të edhe virtyt. Ashtu si, nga ana tjetër, shumica s'do t'i sjellë kurrë dobi, sa kohë që aty ka paudhësi. «Edhe sikur, thotë profeti, numri i bijve të Izraelit të jetë si rëra e detit, mbetja do të shpëtojë». Domethënë: «Shumica s'do të ketë kurrë peshë para meje». Kështu foli edhe Krishti. Ai i quajti qytetet të mjera, jo për shkak të vogëlsisë së tyre, as se s'ishin të rangut metropol. Dhe vetë Jerusalemin, sërish, e quan të mjerë për po të njëjtën arsye, duke folur kështu: «O Jerusalem, Jerusalem, ti që vret profetët dhe që me gurë godet ata që të dërgohen!» Sepse ç'dobi, po pyes, sjell një shumicë, po të jetë e prishur mënyra e tyre e jetesës? Përkundrazi, prej saj vjen madje edhe dëm. Sepse çfarë tjetër, në të vërtetë, i shkaktoi të këqijat që mbinë tani së fundi? A s'ishte përtacia, pakujdesia dhe prishja e banorëve? A i bëri ndonjë shërbim dinjiteti i qytetit, madhështia e arkitekturës së tij, apo fakti që ishte metropol? Nëse te mbreti që është mbi dhe asgjë s'mundi ta mbronte, kur kishte gabuar kështu, po të gjitha këto privilegje po i hiqen, aq më shumë, te Zoti i engjëjve, s'do të mund ta mbrojë dinjiteti i tij? Sepse atë Ditë, s'do të na vlejë aspak që kemi banuar në një metropol, që ka shumë portikë të gjera dhe nderë të tjera të këtij lloji! Po pse them: atë Ditë? Sepse, sa i përket jetës së tanishme, ç'dobi të sjell ty që ky qyteti yt është metropol? Thuamë, a ka ngritur në këmbë njeri ndonjë familje të rrënuar me anë të kësaj? A ka nxjerrë ndonjë të ardhur nga ky dinjitet? A ka shpërndarë trishtimin? A ka shëruar ndonjë sëmundje trupore? A ka hequr ndonjë ves të shpirtit? Të dashur! Le të mos merremi me kotësira, as t'ia vëmë veshin mendimeve të shumicës, po le të kuptojmë se cili është vërtet dinjiteti i një qyteti, se çfarë e bën një qytet vërtet metropol.

14. Të gjitha këto i them, ndonëse pres se qyteti do ta rifitojë sërish edhe këtë shquarsi të jashtme, dhe do të dalë në vendin e vet të përparësisë. Sepse perandori është edhe njeridashës edhe i përshpirtshëm. Po dua që, po t'i kthehet, ju të mos e çmoni tepër këtë, as të mburreni me të, as t'ia vini nderin e qytetit tonë asaj gjëje. Kur të doni të thurni një lëvdatë për qytetin, mos më flisni për rrethinën e Dafnisë, as për lartësinë e shumësinë e selvive të saj, as për burimet e ujërave të saj, as për popullsinë e madhe që banon në qytet, as për lirinë e madhe me të cilën pazari i saj mbushet plot deri në mesnatë, as për bollëkun e mallrave të saj! Të gjitha këto janë gjëra të shqisave të jashtme, dhe mbeten vetëm sa kohë të zgjasë jeta e tanishme. Po nëse mund të përmendni virtytin, butësinë, lëmoshën, vigjiljet e natës, lutjet, maturinë, urtësinë e vërtetë të shpirtit, lëvdojeni qytetin për këto gjëra! Për ata që banojnë në shkretëtirë, prania e këtyre gjërave e bën atë vend më të shquar se çdo qytet. E, përsëri, e bën më të ndyrin nga të gjitha vendet, po të mos gjenden këto te qytetarët e tij. Le ta bëjmë këtë vlerësim jo vetëm për qytetet, po edhe për njerëzit. Dhe, po të shihni një njeri të madh, të mbajtur mirë, të gjatë e që i kalon të tjerët në gjatësi gjymtyrësh, mos e admironi, para se të keni marrë vesh se ç'është shpirti i atij njeriu. Jo prej hijeshisë së jashtme, po prej bukurisë që i përket shpirtit, duhet t'i quajmë të lumtur njerëzit! Davidi ishte i vogël dhe i shkurtër nga shtati. Megjithatë, ai kaq i shkurtër e i vogël, dhe pa asnjë armë, rrëzoi me një goditje të vetme një ushtri kaq të madhe, dhe atë kullë mishi. Dhe këtë pa hedhur shtizë, pa lëshuar shigjetë, pa nxjerrë shpatë, po duke bërë gjithçka me një guralec të vogël! Për këtë arsye dikush këshillon, duke thënë: «Mos e lëvdo njeriun për bukurinë e tij, as mos e urre njeriun për pamjen e jashtme. Bleta është e vogël ndër ato që fluturojnë, po fryti i saj është kryet e ëmbëlsirave».

15. Kështu, pra, le të flasim edhe për një qytet, edhe për njerëzit, dhe le t'i themi njëri-tjetrit urtësi të tilla, dhe le ta falënderojmë pareshtur Perëndinë, si për mëshirat e tanishme, ashtu edhe për ato të shkuara. Dhe le t'i lutemi me gjithë fuqinë tonë, që ata që banojnë tani në burg të lirohen, dhe që ata që do të dërgohen në mërgim të kthehen sërish. Edhe ata janë gjymtyrët tona. Bashkë me ne i kanë përballuar dallgët, bashkë me ne i kanë bërë ballë stuhisë! Le t'i lutemi, pra, Perëndisë mëshirëplotë, që bashkë me ne të gëzojnë edhe qetësinë! Le të mos thotë kush: «Ç'më prek mua më tej? Unë shpëtova nga rreziku. Le të humbasë ai a le të shkatërrohet ky!» Le të mos e zemërojmë Perëndinë me këtë shpërfillje, po le të vajtojmë, sikur të ishim vetë në të njëjtin rrezik. Kështu le t'i përgjërohemi Perëndisë me zell të zjarrtë, duke përmbushur atë thënie të Pavlit: «Kujtoni ata që janë në pranga, si të lidhur bashkë me ta, dhe ata që vuajnë fatkeqësi, si të ishit edhe ju vetë në trup. Qani bashkë me ata që qajnë, përuluni te njerëzit e gjendjes së ulët». Kjo do të jetë edhe për dobinë tonë më të madhe. Sepse asgjë s'e gëzon aq shumë Perëndinë, sa të jemi fort gati të vajtojmë për gjymtyrët tona. Atij, pra, le t'i përgjërohemi së bashku, edhe për gjërat e tanishme, edhe për ato që do të vijnë, që të na çlirojë nga ndëshkimi i botës tjetër. Sepse gjërat e tanishme, çfarëdo qofshin, durohen dhe kanë një fund. Po mundimet atje janë të pavdekshme e të pambarim! Dhe, ndërsa ngushëllohemi, le të përpiqemi edhe vetë të mos biem më në mëkate të tilla, duke e ditur se më pas s'do të gëzojmë asnjë falje! Le të biem, pra, të gjithë së bashku përmbys para Perëndisë, dhe, edhe kur jemi këtu, edhe kur jemi në shtëpi, le të themi: «Ti, o Zot, je i drejtë në të gjitha ato që ke bërë ndaj nesh. Sepse me një gjyq të drejtë na solle çfarëdo që na solle». Nëse «mëkatet tona ngrihen kundër nesh, ndërhyr për ne, për hir të emrit tënd», dhe mos na lër të provojmë më telashe kaq të rënda. «Mos na shtjer në ngasje, po çlirona nga i ligu, sepse jotja është mbretëria, fuqia dhe lavdia, në jetë të jetëve. Amin».