Mbi Statujat, Homilia XIX

1. Këto ditët e fundit u gostitët me Dëshmorët e Shenjtë! U ngopët me festën shpirtërore! U gëzuat të gjithë me një gëzim të ndershëm! I patë brinjët e tyre të zhveshura dhe ijët e copëtuara; gjakun që rridhte andej-këndej; dhjetë mijë forma mundimi! E patë natyrën njerëzore duke shfaqur atë që është mbi natyrë, dhe kurorat e endura me gjak! Kërcyet një valle të bukur nëpër gjithë qytetin, me kryetarin tuaj fisnik që ju printe përpara; kurse mua sëmundja më detyroi të rrija në shtëpi, edhe pse kundër dëshirës sime. Por, edhe në mos mora pjesë në festë, e ndava kënaqësinë e saj. Edhe në mos pata gëzimin e tubimit tuaj publik, prapë u bëra pjesëtar i hareve tuaja. Sepse e tillë është fuqia e dashurisë: i bën ata që s'e kanë vërtet gëzimin të ngazëllojnë njësoj me ata që e kanë, e i bind t'i quajnë të mirat e të afërmit si të vetat. Prandaj, edhe ndërsa rrija në shtëpi, gëzohesha bashkë me ju; e tani, ndonëse s'jam çliruar ende krejt nga sëmundja, u ngrita dhe erdha me vrap t'ju dal para, që të shoh fytyrat tuaja kaq të dëshiruara e të marr pjesë në festën e tanishme.

2. Sepse ditën e sotme e quaj vërtet një festë shumë të madhe, për shkak të vëllezërve tanë, që me praninë e tyre e zbukurojnë qytetin tonë e e stolisin Kishën: një popull i huaj për ne nga gjuha, por në një mendje me ne për besimin; një popull që e kalon kohën në qetësi e që bën një jetë të ndershme e të përmbajtur. Sepse mes këtyre njerëzve s'ka pamje paudhësie: as gara kuajsh, as lavire, as asnjë nga ato trazira që i përkasin një qyteti; përkundrazi, çdo lloj shthurjeje është dëbuar dhe kudo lulëzon një vetëpërmbajtje e madhe. E arsyeja është kjo: se jeta e tyre është jetë mundimi; dhe në punimin e tokës ata kanë një shkollë virtyti e përkore, e ndjekin atë zanat që Perëndia e futi para çdo tjetri në jetën tonë. Sepse, para mëkatit të Adamit, kur ai gëzonte shumë liri, iu ngarkua një farë lërimi i tokës: jo i lodhshëm a i mundimshëm, por një lërim që i jepte shumë disiplinë të mirë; sepse u caktua, thuhet, «të punonte kopshtin dhe ta ruante atë». Secilin nga këta njerëz mund ta shohësh një herë duke mbrehur qetë e punës, duke drejtuar parmendën e duke çarë brazdën e thellë; e një herë tjetër duke u ngjitur në amvonin e shenjtë e duke lëruar shpirtrat e atyre që i ka nën dorë; një herë duke prerë ferrat nga toka me kmesë, e një herë tjetër duke pastruar mëkatet e shpirtit me anë të Fjalës. Sepse ata nuk kanë turp nga puna, si banorët e qytetit tonë, por kanë turp nga plogështia, ngaqë e dinë se kjo ka mësuar çdo lloj ligësie e se, për ata që e duan, ka qenë që në fillim mësuese e paudhësisë.

3. Këta janë filozofët tanë, dhe e tyrja është filozofia më e mirë, sepse e tregojnë virtytin jo me pamjen e jashtme, por me mendjen. Filozofët paganë, nga karakteri, s'janë aspak më të mirë se ata që dalin në skenë e që merren me lojërat e aktorëve; dhe s'kanë ç'të tregojnë veç mantelit të rreckosur, mjekrës e rrobës së gjatë! Kurse këta, krejt përkundrazi, i kanë thënë lamtumirë shkopit e mjekrës dhe stolive të tjera, e i kanë shpirtrat e stolisur me mësimet e filozofisë së vërtetë; dhe jo vetëm me mësimet, por edhe me zbatimin e tyre të vërtetë. Dhe, po të pyesje ndonjërin prej tyre, që bëjnë një jetë fshatarake me lopatë e parmendë, për ato dogma për të cilat filozofët paganë kanë folur pafund e kanë harxhuar një mori fjalësh, pa mundur të thonë asgjë të shëndoshë, njëri prej këtyre do të të jepte një përgjigje të saktë nga thesari i urtësisë së vet. Dhe kjo s'është vetëm për t'u çuditur, por edhe se ata e vërtetojnë me veprat besueshmërinë e këtyre mësimeve. Sepse mendjet e tyre janë menjëherë krejt të bindura për faktin se kemi një shpirt të pavdekshëm, se një ditë do të japim llogari për atë që kemi bërë këtu e do të dalim para një Gjyqi të tmerrshëm; dhe e kanë rregulluar gjithë rrjedhën e jetës sipas shpresave të tilla; dhe janë bërë më lart se çdo shkëlqim i botës, të mësuar siç janë nga Shkrimet e Shenjta se «gjithçka është kotësi, po, kotësi e kotësive», e nuk i lakmojnë me pangopësi asnjë nga ato gjëra që duken kaq të shkëlqyera.

4. Këta dinë gjithashtu të filozofojnë për Perëndinë, ashtu si e ka caktuar Perëndia; dhe, po të merrje njërin prej tyre e të sillje tani përballë ndonjë filozof pagan (ose më mirë të them, tani s'do të gjeje dot asnjë!). Por, po të merrje njërin prej këtyre, e pastaj të hapje librat e filozofëve të tyre të lashtë, t'i shfletoje e të bëje një hetim krahasues se ç'përgjigjen këta tani dhe ç'parashtruan filozofikisht ata në kohën e vet, do të shihje sa urtësi i takonte të parëve dhe sa marrëzi të dytëve. Sepse, ndërsa disa prej atyre pohonin se gjërat që ekzistojnë s'kanë providencë e se krijimi s'e ka zanafillën nga Perëndia, se virtyti s'i mjafton vetes, por ka nevojë për pasuri, për fisnikëri, për shkëlqim të jashtëm e për gjëra edhe më qesharake, këta, nga ana tjetër, flisnin me urtësi për Providencën, për Gjyqet e ardhshme, për fuqinë krijuese të Perëndisë, që i nxjerr të gjitha nga hiçi, si edhe për çdo pikë tjetër, ndonëse njëkohësisht ishin krejt pa asnjë shkollim të kësaj bote. Kush s'do të mësonte prej kësaj fuqinë e Krishtit, që i ka dëftuar këta njerëz të pashkolluar e të thjeshtë aq më të urtë se ata që mburren kaq shumë me urtësinë e vet, sa duken njerëzit e matur përballë fëmijëve të vegjël? Sepse ç'dëm mund t'u vijë atyre nga thjeshtësia e tyre në dijen e librave, kur mendimet e tyre janë plot urtësi? E ç'dobi kanë ata filozofë nga kjo dije, kur mendja u ka mbetur pa mendime të drejta? Është njëlloj sikur dikush të kishte një shpatë me dorezë prej argjendi, kurse teha të ishte më i dobët se plumbi më i pavlerë. Sepse vërtet këta filozofë e kanë gjuhën të zbukuruar me fjalë e me emra, por mendjen e kanë plot dobësi, krejt të pavlerë. Jo kështu me këta filozofët tanë, por krejt e kundërta. Mendja e tyre është plot urtësi shpirtërore, dhe mënyra e jetës së tyre është kopja e mësimeve të tyre. Mes tyre s'ka gra që rrojnë në luks; s'ka stoli veshjesh, as ngjyra, as bojëra fytyre; përkundrazi, çdo shthurje e tillë e zakoneve është përbuzur. Prandaj populli që ata kanë nën kujdes stërvitet më lehtë në përkora, dhe ligjin që dha Pavli, kur porositi të kemi ushqim e veshje e të mos kërkojmë asgjë më tepër, ata e ruajnë me përpikërinë më të madhe. Mes tyre s'ka vajra të parfumuara që t'ua joshin shqisat; por toka, duke nxjerrë barishtet, u përgatit një aromë të larmishme lulesh, që ia kalon çdo mjeshtërie aromatarësh. Për këtë arsye, edhe trupat edhe shpirtrat e tyre gëzojnë shëndet të plotë, sepse e kanë dëbuar çdo luks në të ngrënë e kanë përzënë gjithë vërshimet e liga të dehjes; dhe hanë vetëm aq sa mjafton për të jetuar. Le të mos i përçmojmë, pra, për pamjen e tyre të jashtme, por le t'i admirojmë për mendjen. Sepse ç'dobi ka veshja e jashtme, kur shpirti është i veshur më keq se çdo lypës! Njeriu duhet lëvduar e admiruar jo për rrobat, madje as për trajtën e trupit, por për shpirtin. Zbuloni shpirtin e këtyre njerëzve, dhe do të shihni bukurinë e tij dhe pasurinë që zotëron: në fjalët e tyre, në mësimet e tyre e në gjithë rendin e zakoneve të tyre!

5. Le të turpërohen, pra, johebrenjtë, le t'i fshehin kokat e le të tërhiqen turpshëm për shkak të filozofëve të tyre e të urtësisë së tyre, të mjerë siç është përtej çdo marrëzie! Sepse filozofët që kanë qenë mes tyre, sa qenë gjallë, mezi mundën t'ua mësonin mësimet e veta një grushti njerëzish, që numërohen lehtë; e kur i gjente ndonjë rrezik i vogël, humbnin edhe këta. Kurse nxënësit e Krishtit, peshkatarët, tagrambledhësit dhe çadërbërësit, brenda pak vjetësh e sollën gjithë botën te e vërteta; dhe, ndonëse që atëherë kanë dalë pareshtur dhjetë mijë rreziqe, predikimi i Ungjillit jo vetëm që s'u shua, por lulëzon e shtohet ende; dhe ata i mësuan njerëz të thjeshtë, punonjës të tokës e barinj bagëtish, të bëheshin dashamirë të urtësisë. Të tillë janë ata njerëz që, veç gjithçkaje tjetër, kanë të rrënjosur thellë atë dashuri që është burimi i çdo të mire, e nxituan drejt nesh, duke ndërmarrë një udhëtim kaq të gjatë, që të vinin e të përqafonin bashkëgjymtyrët e tyre.

6. Ejani, pra, dhe, në shpërblim të këtyre të mirave (e kam fjalën për dashurinë e ndjenjën e tyre të mirë), le t'u japim ushqim për udhë e kështu t'i nisim për në shtëpi; dhe le ta ngremë sërish çështjen e betimeve, që nga mendjet e të gjithëve ta shkulim me rrënjë këtë zakon të lig. Por së pari, dua t'ju kujtoj pak sot ato që thamë së fundi.

Kur hebrenjtë, të liruar nga Persia e të shpëtuar nga ajo tirani, u kthyen në vendin e tyre, «Pashë», thotë njëri, «një drapër fluturues, njëzet kutë të gjatë e dhjetë kutë të gjerë.» Dëgjuan gjithashtu Profetin që u jepte këtë mësim: «Ky është mallkimi që del mbi faqen e gjithë dheut e hyn në shtëpinë e atij që betohet rrejshëm; dhe do të mbetet në mes të saj e do të rrëzojë lëndët dhe gjithë gurët.» Kur e lexuam këtë pjesë, pyetëm atëherë edhe pse duhej të shkatërronte jo vetëm atë që betohej, por edhe shtëpinë e tij; dhe e thamë se arsyeja është kjo: se Perëndia do që ndëshkimet e mëkateve më të rënda të mbeten gjithnjë të dukshme, që të gjithë të mësojnë më pas maturi. Ngaqë, pra, ishte e nevojshme që ai që kishte bërë be të rreme, kur të vdiste, të varrosej e t'i dorëzohej gjirit të dheut, që ligësia e tij të mos varrosej bashkë me të, shtëpia e tij u bë grumbull rrënojash, që të gjithë ata që kalonin andej, kur ta shihnin e ta merrnin vesh arsyen e përmbysjes, të ruheshin nga imitimi i mëkatit.

7. Kjo ndodhi edhe në Sodomë. Sepse, kur ata u dogjën nga epshi njëri për tjetrin, atëherë u dogj edhe vetë toka, e ndezur nga zjarri prej së larti. Sepse Ai deshi që hakmarrja për këtë mëkat të mbetej përgjithmonë.

Dhe vini re mëshirën e Perëndisë! Ata që kishin mëkatuar, Ai s'i la të digjeshin deri në ditën e sotme, por, pasi qenë një herë në flakë, i varrosi; dhe, duke djegur faqen e tokës, e vuri atë të dukshme para të gjithëve që do të donin më pas ta shihnin këtë. E tani pamja e atij vendi, ndër gjithë brezat që kanë kaluar që atëherë, ka dhënë një paralajmërim përtej çdo fuqie fjale, sikur të bërtiste e të thoshte: «Mos guxoni të bëni veprat e Sodomës, që të mos pësoni fatin e Sodomës!» Sepse zakonisht porosia s'e lë aq të thellë gjurmën në mendje, sa e lë një pamje e tmerrshme që mban mbi vete shenjat e fatkeqësisë përgjatë gjithë kohës. E dëshmojnë këtë ata që i kanë vizituar këto vende, të cilët shpesh, kur dëgjojnë Shkrimin që flet për këto gjëra, s'trembën fort; por, kur kanë shkuar e kanë qëndruar mbi atë vend, e shohin gjithë sipërfaqen e tij të shëmtuar e dëshmojnë pasojat e zjarrit, pa u dukur asgjëkundi tokë, por gjithçka pluhur e hi, ikin të mahnitur nga pamja, e marrin me vete një mësim të fortë dëlirësie. Sepse vërtet, vetë natyra e ndëshkimit ishte një shëmbëlltyrë e natyrës së mëkatit! Ashtu si ata shpikën një marrëdhënie shterpe, që s'kishte për qëllim lindjen e fëmijëve, kështu Perëndia solli mbi ta një ndëshkim të tillë, që e bëri barkun e tokës përgjithmonë shterp e pa asnjë fryt! Për këtë arsye edhe kërcënoi se do të shkatërronte banesat e atyre që betohen, që me ndëshkimet e tyre t'i bënin të tjerët më të përmbajtur.

8. Por sot jam gati të tregoj jo shkatërrimin e një, dy a tri shtëpive për shkak të betimeve, por atë të një qyteti të tërë e të një populli të dashur për Perëndinë; të një kombi që kishte gëzuar gjithnjë shumë nga kujdesi hyjnor; e të një race që i kishte shpëtuar shumë rreziqeve. Sepse vetë Jerusalemi, qyteti i Perëndisë, që kishte arkën e shenjtë e gjithë atë shërbesë hyjnore, ku dikur pati profetë, hirin e Frymës e arkën, pllakat e besëlidhjes e enën e artë, ku engjëjt vinin e rrinin shpesh, ky qytet, po them, kur ndodhën një mori luftërash e shumë kombe të huaja iu sulën, sikur të ishte rrethuar me një mur diamanti, gjithnjë i përqeshi të gjithë, e, ndërsa vendi rreth tij shkatërrohej krejt, s'pësoi asnjë dëm! Dhe kjo s'është vetëm për t'u çuditur, por edhe se shpesh, duke i dëbuar armiqtë e vet, u jepte një goditje të rëndë, e gëzonte kaq shumë nga kujdesi providencial i Perëndisë, sa vetë Perëndia tha: «E gjeta Izraelin si një vile rrushi në shkretëtirë; dhe i pashë etërit tuaj si frytin e parë të fikut.» Dhe përsëri, për vetë qytetin: «Si kokrra ulliri në majë të degës më të lartë; e do të thonë: Mos u bëni asnjë të keqe.» E megjithatë, ky qytet i dashur për Perëndinë, që i kishte shpëtuar kaq shumë rreziqeve, që kishte gjetur falje mes morisë së mëkateve të veta, që i vetmi kishte mundur t'i shmangej robërisë, ndërsa gjithë të tjerët u morën robër jo një a dy herë, por shumë shpesh, u rrënua vetëm nga një betim. Po si, po e them tani.

9. Njëri nga mbretërit e tyre ishte Sedekia. Ky Sedekia i bëri një betim Navukodonosorit, mbretit të barbarëve, se do të qëndronte në aleancë me të. Më pas u rebelua e kaloi te mbreti i Egjiptit, duke përçmuar detyrimin e betimit të vet, dhe pësoi ato që do t'i dëgjoni tani. Por së pari duhet përmendur shëmbëlltyra e profetit, në të cilën ai i paraqiti me gjëza gjithë këto çështje: «Fjala e Zotit», thotë ai, «m'erdhi, duke thënë: Bir njeriu, shtro një gjëzë e thuaj një shëmbëlltyrë, dhe thuaj: Kështu thotë Zoti Perëndi: Një shqiponjë e madhe, me krahë të mëdhenj, të shtrirë gjatë, plot me kthetra.» Këtu mbretin e vavilonasve e quan shqiponjë e flet për të si «i madh e me krahë të gjatë»; dhe e quan të shtrirë gjatë e «plot me kthetra» për shkak të morisë së ushtrisë së tij, të madhështisë së pushtetit të tij e të shpejtësisë së pushtimit. Sepse, ashtu si krahët e kthetrat janë armët e shqiponjës, kështu janë kuajt e ushtarët për mbretërit. Kjo shqiponjë, vazhdon ai, «e ka udhëheqjen për të hyrë në Liban.» Ç'do të thotë me «udhëheqjen»? Këshillë, qëllim. Dhe Judeja quhet Liban, sepse ndodhet pranë atij mali. Pastaj, me qëllim që të fliste për betimet e marrëveshjet, «Mori», thotë ai, «nga fara e vendit dhe e mbolli në një arë pjellore, që të lëshonte rrënjë pranë ujërave të mëdha. E vuri që të shihej; dhe u rrit e u bë një hardhi e dobët, e shtatit të vogël, dhe i shtriu degët drejt tij, e rrënjët e saj ishin nën të.» Këtu qytetin e Jerusalemit e quan hardhi; por, kur thotë se i shtriu degët drejt shqiponjës e se rrënjët e saj ishin nën të, i referohet marrëveshjeve e aleancave të bëra me të, dhe faktit se qyteti iu hodh atij në krahë. Më tej, me qëllim që të shpallte paudhësinë e kësaj, thotë: «Dhe qe një shqiponjë tjetër e madhe» (duke folur për mbretin egjiptian), «me krahë të mëdhenj e me shumë kthetra; dhe hardhia u përkul drejt tij, e filizi i saj drejt tij, dhe lëshoi degët e veta, që të ujitej. Prandaj thashë: Kështu thotë Zoti Perëndi: A do të lulëzojë?» Domethënë: «Pasi ka thyer betimin e marrëveshjet, a do të mundë të mbetet, a të jetë e sigurt, a t'i shmanget rënies?» Menjëherë pas, që të tregojë se kjo s'do të ndodhë, por se me siguri do të shkatërrohet për shkak të betimit, ai flet për ndëshkimin e saj e tregon shkakun: «Sepse rrënjët e saj të njoma dhe frytet e saj do të prishen, dhe gjithçka që mbin prej saj do të thahet.» Dhe, që të tregojë se s'do të shkatërrohet nga fuqia njerëzore, por sepse e ka bërë Perëndinë armik me anë të këtyre betimeve, shton: «Jo me krah të fuqishëm, as me shumë njerëz, që ta shkulë me rrënjë.» E tillë është, pra, shëmbëlltyra; por profeti e shpjegon sërish, kur thotë: «Ja, mbreti i Vavilonisë po vjen kundër Jerusalemit.» E pastaj, pasi thotë disa gjëra të tjera në mes, përmend betimet e marrëveshjet. «Sepse», thotë ai, «do të bëjë një besëlidhje me të»; dhe menjëherë, duke folur për shkeljen e saj, vazhdon: «Dhe do të largohet prej tij, duke dërguar lajmëtarë në Egjipt, që t'i jepnin kuaj e shumë njerëz.» E pastaj vijon të tregojë se pikërisht për shkak të betimit ka për të ndodhur gjithë ky shkatërrim. «Me të vërtetë, në vendin ku banon mbreti që e bëri mbret, ai që përçmoi mallkimin Tim e shkeli besëlidhjen Time, në mes të Vavilonisë do të vdesë; dhe jo me fuqi të madhe, as me shumicë, sepse përçmoi betimin duke shkelur këtë besëlidhjen Time. Do t'ia shpërblej me siguri mbi kokën e tij këtë betimin Tim që përdhosi, dhe besëlidhjen Time që theu; dhe do të shtrij rrjetën Time mbi të.» E sheh se jo një a dy herë, por vazhdimisht thuhet se për shkak të betimit do t'i pësonte gjithë këto. Sepse Perëndia është i papërkulur, kur betimet trajtohen me përbuzje. E jo vetëm nga ndëshkimi që i erdhi qytetit prej betimit, por edhe nga vonesa e shtyrja, mund të shihet sa shumë kujdeset Perëndia për paprekshmërinë e betimeve. «Sepse ndodhi», na thuhet, «në vitin e nëntë të mbretërimit të Sedekias, në ditën e dhjetë të muajit, që Navukodonosori, mbreti i Vavilonisë, erdhi me gjithë ushtrinë e tij kundër Jerusalemit, ngriti fushimin kundër tij e ndërtoi një mur rreth e qark tij; dhe qyteti mbeti i rrethuar deri në vitin e njëmbëdhjetë të mbretit Sedekia, në ditën e nëntë të muajit, kur s'kishte bukë për të ngrënë populli, dhe qyteti u thye.» Ai vërtet mund t'i kishte dorëzuar që në ditën e parë e t'i kishte lënë në duart e armiqve; por lejoi që së pari të rraskapiteshin për tri vjet e të kalonin një rrethim tejet mundues; me qëllim që gjatë kësaj kohe, të përulur nga tmerri i forcave përjashta ose nga uria që e mundonte qytetin përbrenda, ta shtrëngonin mbretin, sado kundër dëshirës, t'i nënshtrohej barbarit, e kështu të gjendej ndonjë lehtësim për mëkatin e kryer. Dhe, që të provoj se kjo është e vërtetë e s'është hamendje imja, dëgjoni ç'i thotë Ai me anë të profetit: «Në dolshe te princat e mbretit të Vavilonisë, atëherë shpirti yt do të rrojë, dhe ky qytet s'do të digjet me zjarr; dhe do të rrosh ti e shtëpia jote. Por, në mos dalsh te princat e mbretit të Vavilonisë, atëherë ky qytet do të jepet në dorë të kaldeasve; dhe do ta djegin me zjarr, dhe ti s'do t'u shpëtosh dorës. Dhe mbreti tha: Kam frikë nga hebrenjtë që kanë kaluar te kaldeasit, se mos më dorëzojnë në duart e tyre e më përqeshin. Por Jeremia tha: S'do të të dorëzojnë. Bindju, të lutem, fjalës së Zotit, që po të them; kështu do të jetë më mirë për ty, dhe shpirti yt do të rrojë. Por, në refuzofsh të dalësh, kjo është fjala që më ka treguar Zoti: Gjithë gratë që kanë mbetur në shtëpinë e mbretit të Judës do të nxirren te princat e mbretit të Vavilonisë; dhe ato do të thonë: Njerëzit që ishin në paqe me ty të mashtruan e të mundën; do të mbizotërojnë kur të të rrëshqasin këmbët; janë larguar prej teje. Dhe do të nxjerrin gjithë gratë e tua e fëmijët e tu te kaldeasit, dhe ti s'do t'u shpëtosh dorës, sepse do të zihesh nga dora e mbretit të Vavilonisë, dhe ky qytet do të digjet me zjarr.»

10. Por, kur Ai s'ia mbushi mendjen me këtë fjalim, po ai mbeti në mëkatin e shkeljen e vet, pas tri vjetësh Perëndia e dorëzoi qytetin, duke dëftuar njëherësh butësinë e Tij dhe mosmirënjohjen e atij mbreti. Dhe, duke hyrë me lehtësinë më të madhe, ata «dogjën shtëpinë e Zotit, shtëpinë e mbretit dhe shtëpitë e Jerusalemit; çdo shtëpi të madhe e dogji komandanti i rojës, dhe rrëzoi murin e Jerusalemit»; dhe kudo qe zjarri i barbarit, ndërsa betimi ishte përcjellësi i flakadanit, që e sillte flakën në çdo anë. «Dhe komandanti i rojës i mori robër tërë njerëzit e mbetur në qytet, si edhe ikanakët që kishin kaluar te mbreti i Vavilonisë. Dhe shtyllat e bronzta që ishin në shtëpinë e Zotit i thyen kaldeasit, si edhe bazat e detin e bronztë që ishte në shtëpinë e Zotit i copëtuan kaldeasit. Dhe morën me vete tenxheret, çengelët e mishit, legenët, temjanicat e gjithë enët e bronzta me të cilat shërbenin. Edhe mangallët e gjithë legenët e artë e të argjendtë i morën. Për më tepër, Navuzardani, komandanti i rojës, mori dy shtyllat, bazat e detin që Solomoni kishte bërë në shtëpinë e Zotit. Dhe morën Seraian, kryepriftin, e Sofonian, priftin e dytë, dhe tre rojet e portës; e nga qyteti një eunuk që ishte vënë mbi luftëtarët; e pesë burra që rrinin para mbretit; e Shafanin, kryekomandantin, dhe kryeshkruesin, dhe gjashtëdhjetë burra. Dhe i mori këta e i çoi te mbreti i Vavilonisë, dhe mbreti i goditi e i vrau.»

11. Kujtoni, pra, ju lutem, tani atë «drapërin fluturues» që «mbetet në shtëpinë e atij që betohet» e që «shkatërron muret, lëndët dhe gurët». Kujtoni, ju lutem, si hyri ky betim në qytet e përmbysi shtëpi, tempull, mure e ndërtesa madhështore, e e bëri qytetin grumbull rrënojash; dhe si as Shenjtërorja e Shenjtërave, as enët e shenjta, as asgjë tjetër s'mundën ta largonin atë ndëshkim e hakmarrje, sepse betimi qe shkelur! Qyteti, pra, u shkatërrua kështu me mjerim. Por mbreti pësoi diçka edhe më të mjerë e më për të qarë. Dhe, ashtu si drapëri fluturues përmbysi ndërtesat, kështu e preu edhe atë gjatë arratisjes. Sepse «mbreti», thotë, «doli natën, nga rruga e portës, ndërsa kaldeasit e kishin rrethuar qytetin; dhe ushtria e kaldeasve e ndoqi mbretin e e zuri, dhe e morën mbretin e e çuan te mbreti i Vavilonisë; dhe mbreti i Vavilonisë dha gjyq mbi Sedekian, e vrau bijtë e tij para syve të tij, e i nxori sytë Sedekias, e i lidhi me pranga e e çoi në Vaviloni.» Ç'do të thotë shprehja «dha gjyq mbi të»? I kërkoi llogari për sjelljen e vet, ngriti padi kundër tij; dhe së pari vrau dy bijtë e tij, që ai të ishte dëshmitar i fatkeqësisë së shtëpisë së vet e të shihte atë tragjedi për të qarë; e pastaj i nxori sytë. Për ç'arsye, pyes prapë, ndodhi kjo? Që ai të shkonte si mësues te barbarët e te hebrenjtë që banonin mes tyre; dhe që ata që kishin sy të dallonin prej tij, që qe lënë pa dritë, ç'e keqe e madhe është betimi! E jo vetëm këta; por gjithë ata që banonin buzë rrugës, kur ta shihnin njeriun të lidhur e të verbuar, të mësonin prej fatkeqësisë së tij madhësinë e mëkatit të tij. Prandaj njëri nga profetët shpall: «Ai s'do ta shohë Vaviloninë.» E një tjetër: «Ai do të çohet në Vaviloni.» Dhe profecia duket vërtet e kundërt me vetveten. Por s'është kështu; sepse të dyja janë të vërteta. Sepse s'e pa Vaviloninë, ndonëse u çua në Vaviloni. Si, atëherë, s'e pa Vaviloninë? Sepse në Jude iu nxorën sytë; sepse aty ku qe përçmuar betimi, aty edhe u vu në vend e ai vetë iu nënshtrua ndëshkimit. E si u çua në Vaviloni? Në gjendje robërie. Sepse, meqë ndëshkimi ishte i dyfishtë, humbja e shikimit dhe robëria, profetët i morën veç e veç. Njëri thotë: «Ai s'do ta shohë Vaviloninë», duke folur për humbjen e syve; tjetri thotë: «Ai do të çohet në Vaviloni», duke shenjuar robërinë e tij.

12. Duke i ditur, pra, këto gjëra, vëllezër, e duke mbledhur bashkë atë që u parashtrua tani si edhe atë që u tha më parë, le të heqim dorë më në fund nga ky zakon i lig; po, ju lutem e ju përgjërohem të gjithëve! Sepse, po qe se në ligjin e vjetër, kur nga hebrenjtë s'kërkohej urtësia morale më e rreptë, por u tregohej shumë përdëllim, një betim i vetëm solli një zemërim të tillë, një pushtim e robëri të tillë, ç'ndëshkim mund të presin tani ata që betohen, pas një ligji të shprehur qartë që e ndalon këtë zakon e pas një shtese kaq të madhe porosish? A mjafton vallë vetëm të vijmë në mbledhje e të dëgjojmë ç'thuhet? Përkundrazi, është arsye për një dënim më të madh e për një ndëshkim më të pashmangshëm, që dëgjojmë vazhdimisht e prapë s'bëjmë atë që na urdhërohet! Ç'shfajësim do të kemi, a ç'falje, në u mblodhshim këtu që nga rinia më e hershme deri në pleqërinë më të thellë e, edhe pse gëzojmë të mirën e kaq shumë mësimi, mbetemi njësoj si ata, e nuk mundohemi të ndreqim as edhe një të metë të vetme? Askush të mos e nxjerrë më si arsye zakonin. Sepse pikërisht kjo është ajo që më zemëron e më tërbon: që s'jemi në gjendje ta mposhtim zakonin. E, ju lutem, po të mos e mposhtim dot zakonin, si do ta mposhtim epshin, që e ka rrënjën qysh në vetë parimet e natyrës sonë? Sepse është e natyrshme të ndiejmë dëshirë; kurse të dëshirojmë ligsht, kjo vjen më pas, nga zgjedhja. Por ky zakon i betimit s'e merr as parimin e parë nga natyra, por thjesht nga shkujdesja.

13. E, që ta mësosh se jo nga vështirësia e gjësë, por nga pavëmendja jonë ka arritur ky mëkat në një shkallë të tillë, le të kujtojmë sa gjëra shumë më të vështira se këto i kryejnë njerëzit, e madje pa pritur asnjë shpërblim prej tyre. Le të mendojmë ç'shërbime cakton djalli, sa të lodhshme e sa të mundimshme janë; e megjithatë, vështirësia s'është bërë pengesë për këto shërbime. Sepse ç'mund të jetë më e vështirë, pyes unë, se kur ndonjë i ri i dorëzohet atyre që marrin përsipër t'ia bëjnë gjymtyrët të buta e të përkulshme, e vë gjithë mundin e tij më të madh që ta përkulë tërë trupin pikërisht në formën e një rrote e të rrotullohet mbi kalldrëm, ndërkohë që fuqitë e tij vihen njëherësh në provë me anë të syve e të lëvizjes së duarve, si edhe me dredha të tjera, me qëllim që të shndërrohet në shëmbëllim gruaje? E prapë as vështirësia e këtyre marifeteve, as poshtërsimi që lind prej tyre, s'u shkojnë ndër mend. E përsëri, ata që tërhiqen mbi skenën e vallëzimit e i përdorin gjymtyrët e trupit sikur të ishin krahë, kush prej atyre që i sheh s'mahnitet me ta? Po ashtu ata që hedhin thika lart në ajër njërën pas tjetrës e i kapin të gjitha nga dorëza, cilin nga ata që s'pranojnë të bëjnë asnjë mund për hir të virtytit s'do ta turpëronin? E ç'mund të thotë njeriu për ata burra që, duke e mbajtur në baraspeshë një shtyllë mbi ballë, e mbajnë atë po aq të palëkundur sa një pemë e rrënjosur në tokë? Dhe s'është kjo e vetmja pjesë e mrekullueshme e punës, por edhe se vënë fëmijë të vegjël të mundohen me njëri-tjetrin në majë të shtyllës; e, pa e ndihmuar as duart, as ndonjë pjesë tjetër e trupit, vetëm balli e mban shtyllën të patundur, e me më shumë qëndrueshmëri se çdo lloj lidhjeje. Përsëri: një tjetër ecën mbi litarin më të hollë, me po atë patrembje si kur njerëzit vrapojnë nëpër fusha të rrafshëta. E megjithatë këto gjëra, që qysh në mendim duken të pamundura, janë bërë të mundshme me anë të mjeshtërisë. Ç'gjë të tillë kemi ne, pyes unë, për të thënë rreth betimeve? Ç'lloj vështirësie? Ç'mund? Ç'mjeshtëri? Ç'rrezik? Nga ana jonë lypset vetëm pak zell, dhe gjithë detyra jonë do të kryhet shpejt.

14. Dhe mos më thuaj: «E kreva pjesën më të madhe të tij»; por, në mos e paç kryer të tërën, mendo se ende s'ke bërë asgjë; sepse kjo pakicë, në u lëntë pas dore, është shkatërrim për gjithë të tjerat. Vërtet shpesh, kur njerëzit kanë ndërtuar një shtëpi e i kanë vënë çatinë, e kanë prishur gjithë ndërtesën, ngaqë s'u bënë fare merak për një tjegull të vetme që qe shkundur prej saj. E të njëjtën gjë mund ta shohësh edhe me rrobat; sepse edhe aty, në u bëftë një vrimë e vogël e në mos u arnoftë, pasoja është një e çarë e madhe. E kjo ndodh shpesh edhe me përmbytjet; sepse këto, në gjetshin qoftë edhe një hyrje të vogël, lëshojnë brenda gjithë rrëkenë. Kështu edhe ti, pra, edhe në u paç fortifikuar nga çdo anë, po të kesh lënë ende një pjesë të vogël të pambrojtur, mbylle edhe këtë kundër djallit, që të bëhesh i fortë nga të gjitha anët! E ke parë drapërin! E ke parë kokën e Joanit! E ke dëgjuar historinë e Saulit! E ke dëgjuar mënyrën e robërisë hebraike! E, veç gjithë këtyre, ke dëgjuar vendimin e Krishtit që shpall se jo vetëm të betohesh rrejshëm, por të betohesh në çfarëdo mënyre, është gjë djallëzore, dhe e tëra një kurth i të ligut. Ke dëgjuar se kudo betimet e rreme ndjekin betimet. Duke i vënë, pra, bashkë gjithë këto gjëra, shkruaji ato mbi mendjen tënde. A nuk e sheh si gratë e fëmijët e vegjël varin Ungjijtë në qafë si një hajmali të fuqishme e i mbajnë me vete kudo që shkojnë? Kështu edhe ti shkruaji urdhërimet e Ungjillit dhe ligjet e tij mbi mendjen tënde. Këtu s'ka nevojë për ar a pasuri, as për të blerë një libër; por vetëm për vullnetin dhe për ndjenjat e shpirtit të zgjuara; dhe Ungjilli do të jetë ruajtësi yt më i sigurt, sepse do ta mbash atëherë jo përjashta, por të ruajtur thellë përbrenda, po, në dhomat e fshehta të shpirtit. Kur të ngrihesh, pra, nga shtrati e kur të dalësh nga shtëpia jote, përsërit këtë ligj: «Po ju them: Mos u betoni fare.» Dhe kjo thënie do të jetë për ty një disiplinë; sepse s'ka nevojë për shumë mund, por vetëm për një masë të matur vëmendjeje. E se kjo është e vërtetë, mund të provohet kështu. Thirre birin tënd, frikësoje e kërcënoje se do t'i biesh ca herë, në mos e ruajttë si duhet këtë ligj; dhe do të shohësh si do të heqë dorë menjëherë nga ky zakon. A s'është, pra, vërtet gjë e marrë, që fëmijët e vegjël, nga frika që u ngjallim ne, e zbatojnë këtë urdhërim, kurse ne të mos e kemi frikë Perëndinë ashtu si na kanë frikë bijtë tanë?

15. Atë që thashë më parë, po e përsërit tani sërish. Le të vëmë një ligj për veten në këtë çështje: të mos merremi as me punë publike, as me punë private, derisa ta kemi përmbushur këtë ligj; dhe atëherë, me siguri, nën shtrëngimin e këtij detyrimi, do të fitojmë lehtë, e do të stolisim njëherësh veten e do të zbukurojmë qytetin tonë. Sepse mendoni ç'gjë do të ishte të thuhej kudo nëpër botë: «Në Antioki është vendosur një zakon që u ka hije të krishterëve, dhe s'do të dëgjosh njeri që të nxjerrë nga goja një betim, edhe sikur t'i vihet nevoja më e madhe!» Kjo është ajo që qytetet fqinje me siguri do ta dëgjojnë; madje jo vetëm qytetet fqinje, por edhe deri në skajet e dheut do të përcillet lajmi. Sepse është vërtet e mundshme që edhe tregtarët që përzihen me ju, edhe të tjerë që vijnë nga ky vend, do t'i tregojnë gjithë këto gjëra. Prandaj, kur shumë veta, për t'i lëvduar, përmendin skelat e qyteteve të tjera, a tregjet, a bollëkun e mallrave, bëjini të aftë ata që vijnë që këtej të thonë se në Antioki ka diçka që s'shihet në asnjë qytet tjetër: se njerëzit që banojnë atje do të pranonin më parë t'u priteshin gjuhët, sesa të lejonin që një betim të dilte nga goja e tyre! Kjo do të jetë stolia dhe mbrojtja juaj; e jo vetëm kaq, por do t'ju sjellë një shpërblim të bollshëm. Sepse edhe të tjerë me siguri do të përpiqen t'ju ngjajnë e do t'ju imitojnë. E, po qe se, kur dikush ka fituar qoftë edhe një a dy veta, ka për të marrë një shpërblim kaq të madh nga Perëndia, ç'shpërblim s'do të merrni ju, kur të jeni mësuesit e gjithë botës? Është, pra, detyra juaj të përpiqeni, të rrini zgjuar e të jeni të matur, duke ditur se jo vetëm nga veprat tona të mira vetjake, por edhe nga ato që kemi punuar te të tjerët, do të marrim shpërblimin më të mirë e do të gëzojmë shumë hir para Perëndisë; të cilin hir Ai dhëntë që ta gëzojmë të gjithë pareshtur, e që pastaj të fitojmë mbretërinë e qiellit, me anë të Zotit tonë Jisu Krisht; të cilit, bashkë me Atin dhe me Frymën e Shenjtë, i qoftë lavdia dhe pushteti, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.