Mbi Statujat, Homilia VII

1. Dje i fola dashurisë suaj me shumë fjalë e për shumë tema. Dhe, nëse nga gjithë kjo larmi nuk arrini t'i mbani mend të gjitha, dua t'ju rikujtoj sidomos një vërejtje: se Perëndia e mbolli ndjenjën e trishtimit në natyrën tonë për një arsye të vetme, për shkak të mëkatit; dhe këtë e bëri të qartë me vetë përvojën. Sepse, kur trishtohemi e mundohemi nga humbja e pasurisë, ose nga sëmundja, vdekja dhe të këqijat e tjera që na bien, jo vetëm që s'nxjerrim asnjë ngushëllim nga hidhërimi ynë, por edhe ua shtojmë forcën këtyre fatkeqësive. Kurse, kur ndiejmë dhembje e hidhërim për mëkatet tona, ua pakësojmë peshën mëkateve; e bëjmë të vogël atë që është e madhe; dhe shumë shpesh e fshijmë krejt. Këtë duhet ta mbani mend vazhdimisht, po jua përsëris, që të vajtoni vetëm për mëkatin dhe për asgjë tjetër; e bashkë me të, edhe këtë tjetrën: se mëkati, ndonëse solli vdekjen dhe trishtimin në jetën tonë, shkatërrohet sërish pikërisht prej të dyjave, siç e tregova pak më parë. Prandaj, le të mos trembemi nga asgjë aq sa nga mëkati dhe shkelja. Le të mos trembemi nga ndëshkimi, dhe atëherë do t'i shpëtojmë ndëshkimit. Ashtu si tre djemtë nuk u trembën nga furra e zjarrit dhe kështu i shpëtuan furrës. Të tillë, në të vërtetë, u ka hije të jenë shërbëtorët e Perëndisë. Sepse, po qe se ata që u rritën nën Besëlidhjen e Vjetër, kur vdekja ende s'ishte vrarë, as «portat e saj prej bronzi s'ishin thyer», as «shufrat e saj prej hekuri s'ishin copëtuar», e përballuan kaq fisnikërisht fundin e tyre, sa pa mbrojtje e pa shfajësim do të mbetemi ne, që, edhe pse patëm dobinë e një hiri kaq të madh, s'arrijmë as të njëjtën masë virtyti si ata, tani që vdekja s'është veçse një emër, pa asnjë realitet? Sepse vdekja s'është gjë tjetër veçse një gjumë, një udhëtim, një shpërngulje, një prehje, një liman i qetë; një arratisje nga hallet dhe një çlirim nga brengat e kësaj jete!

2. Por këtu le ta lëmë temën e ngushëllimit. Është dita e pestë që po i drejtojmë fjalë ngushëllimi dashurisë suaj, dhe tashmë mund të dukemi të bezdisshëm. Sepse ç'është thënë deri tani mjafton për ata që vënë vesh; kurse për të ligështit në shpirt s'do të ketë asnjë dobi, edhe sikur t'u shtonim atyre që kemi thënë. Tani është koha t'ia drejtojmë mësimin tonë shpjegimit të Shkrimeve. Sepse, ashtu si, po të mos kishim thënë asgjë për fatkeqësinë e tashme, dikush mund të na dënonte për mizori e për mungesë njerëzie, po ashtu, po të flisnim gjithnjë vetëm për këtë, me të drejtë mund të na dënonin për ligështi. Duke ia besuar, pra, zemrat tuaja Perëndisë, që është në gjendje t'ju flasë në mendje dhe të dëbojë çdo trishtim përbrenda, le ta rimarrim tani mënyrën tonë të zakonshme të mësimit; aq më tepër që çdo shpjegim i Shkrimit është burim ngushëllimi e prehjeje. Kështu, ndonëse mund të dukemi sikur po heqim dorë nga tema e ngushëllimit, do t'i kthehemi prapë po asaj teme me anë të shpjegimit të Shkrimit. Sepse, që gjithë Shkrimi u jep ngushëllim atyre që i kushtojnë vëmendje, do t'jua bëj të qartë nga vetë dëshmia e tij. Sepse s'do të endem nëpër tregimet e Shkrimit për të kërkuar disa argumente ngushëlluese; por, që ta bëj më të qartë provën e çështjes që kam marrë përsipër, do të marrim në dorë librin që na u lexua sot. Dhe, po deshët, do të sjell hyrjen dhe fillimin e tij, që sidomos mund të duket sikur s'ka asnjë gjurmë ngushëllimi, por është krejt i huaj për temat e prehjes: pikërisht prej andej do ta bëj të qartë atë që pohoj.

3. Cila është, pra, kjo hyrje? «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe tokën, dhe toka ishte e padukshme dhe pa formë, dhe errësira ishte mbi faqen e humnerës.» A u duken të paafta këto fjalë disave prej jush për të dhënë ngushëllim në hall? A s'është ky një tregim historik dhe një mësim mbi krijimin?

A doni, pra, t'jua tregoj ngushëllimin që fshihet në këtë thënie? Zgjohuni, atëherë, dhe vini vesh me zell te gjërat që do të thuhen. Sepse, kur dëgjon se Perëndia e bëri qiellin, tokën, detin, ajrin, ujërat, morinë e yjeve, dy ndriçuesit e mëdhenj, bimët, katërkëmbëshit, kafshët që notojnë e ato që fluturojnë, dhe pa përjashtim gjithçka që sheh, për ty, për sigurinë dhe nderin tënd, a nuk ngushëllohesh menjëherë? A nuk e merr këtë si provën më të fortë të dashurisë së Perëndisë, kur mendon se Ai krijoi një botë të tillë, kaq të bukur, kaq të gjerë e të mrekullueshme, për një qenie kaq të vockël sa ti? Prandaj, kur dëgjon se «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe tokën», mos e kalo me nxitim këtë shpallje; por përshko me mendje gjerësinë e tokës dhe mendo se si Ai shtroi për ne një tryezë kaq të pasur e të hijshme, e na dha një gëzim kaq të bollshëm. Dhe kjo është, në të vërtetë, gjëja më e mrekullueshme: që Ai s'na e dha një botë të tillë si pagesë për shërbime të kryera, as si shpërblim për vepra të mira, por, pikërisht në çastin që na formoi, e nderoi racën tonë me këtë mbretëri. Sepse tha: «Le ta bëjmë njeriun sipas shëmbëlltyrës sonë dhe sipas ngjashmërisë sonë.» Ç'kuptim ka kjo, «sipas shëmbëlltyrës sonë dhe sipas ngjashmërisë sonë»? Fjala është për shëmbëlltyrën e pushtetit: ashtu si në qiell s'ka njeri më të lartë se Perëndia, po ashtu mbi tokë le të mos ketë njeri më të lartë se njeriu. Kjo, pra, është njëra mënyrë, e para, me të cilën e nderoi: duke e bërë sipas shëmbëlltyrës së vet. E dyta, duke na dhënë këtë sundim, jo si pagesë për shërbime, por duke e bërë krejtësisht dhuratë të dashurisë së tij për njeriun. E treta, duke na e dhënë si diçka të natyrshme. Sepse ka sundime që janë të natyrshme dhe të tjera që janë me zgjedhje. Të natyrshme, si ai i luanit mbi katërkëmbëshit ose i shqiponjës mbi zogjtë; me zgjedhje, si ai i një perandori mbi ne, sepse ai s'sundon mbi bashkëshërbëtorët e vet me ndonjë autoritet të natyrshëm. Prandaj edhe e humbet shpesh sundimin e vet. Sepse të tilla janë gjërat që s'i ke prej natyre: ato pranojnë lehtë ndryshim e zhvendosje. Por jo kështu me luanin: ai sundon prej natyre mbi katërkëmbëshit, ashtu si shqiponja mbi zogjtë. Prandaj tipari i sundimit i është dhënë përherë racës së tij, dhe s'është parë kurrë luan pa të. Një sundim të tillë na fali Perëndia që në fillim dhe na vuri mbi çdo gjë. Dhe jo vetëm në këtë mënyrë e nderoi natyrën tonë, por edhe me vetë lartësinë e vendit ku na vuri, duke caktuar Parajsën si banesën tonë të zgjedhur, dhe duke na dhuruar dhuntinë e arsyes dhe një shpirt të pavdekshëm.

4. Por s'dua të ndalem te këto gjëra. Sepse them se aq i madh ishte bollëku i kujdesit të Perëndisë, sa ne mund ta njohim mirësinë e tij dhe dashurinë e tij për njeriun jo vetëm nga mënyra si na ka nderuar, por edhe nga mënyra si na ka ndëshkuar. Dhe këtë ju nxit sidomos ta shqyrtoni me vëmendje: se Perëndia është njësoj i mirë, jo vetëm kur na trajton me nder e mirëbërësi, por edhe kur na ndëshkon e na qorton. Dhe, qoftë kur do të na duhet të përballemi e të luftojmë kundër paganëve, qoftë kundër heretikëve, për sa i takon dashamirësisë dhe mirësisë së Perëndisë, do ta bëjmë të qartë mirësinë e tij jo vetëm nga rastet kur fal nder, por edhe nga rastet kur jep ndëshkim. Sepse, po të ishte i mirë vetëm kur na nderon, e jo i mirë kur na ndëshkon, do të ishte vetëm gjysmë i mirë. Por s'është kështu. Larg qoftë! Te njerëzit kjo ndoshta mund të ndodhë, kur japin ndëshkime nga zemërimi e nga pasioni; por Perëndia, që është i lirë nga pasioni, qoftë kur tregon mirëdashje, qoftë kur ndëshkon, është njësoj i mirë. Dhe kërcënimi me ferrin s'e tregon më pak mirësinë e tij sesa premtimi i mbretërisë. Po si? Përgjigjem. Po të mos kishte kërcënuar me ferr, po të mos kishte përgatitur ndëshkim, s'do të ishin shumë ata që do të arrinin mbretërinë. Sepse premtimi i të mirave nuk e shtyn aq fort turmën drejt virtytit, sa e shtrëngon me frikë kërcënimi i të këqijave dhe e zgjon atë të kujdeset për shpirtin. Kështu, ndonëse ferri është e kundërta e mbretërisë së qiejve, prapëseprapë të dyja synojnë të njëjtin qëllim, shpëtimin e njerëzve: njëra duke i tërhequr te vetja, tjetra duke i shtyrë drejt së kundërtës së saj, dhe, me anë të frikës, duke ndrequr ata që rrinë shkujdesur.

5. S'po zgjatem për këtë temë pa arsye, por sepse ka shumë veta që shpesh, kur ndodhin zi buke, thatësira e luftëra, ose kur i zë zemërimi i një perandori, ose kur ndodh ndonjë ngjarje tjetër e papritur e kësaj natyre, mashtrojnë njerëzit më të thjeshtë, duke thënë se këto gjëra s'i shkojnë providencës së Perëndisë.

Prandaj jam i shtrënguar të ndalem në këtë pjesë të fjalës sime, që të mos na mashtrojnë me fjalë, por ta shohim qartë se, qoftë kur na sjell një zi buke, qoftë një luftë a çfarëdo fatkeqësie, Ai e bën nga kujdesi dhe mirëdashja e tij tepër e madhe. Sepse edhe ata etër, që i duan me zjarr fëmijët e vet, ua ndalojnë tryezën, u japin të rrahura, i ndëshkojnë me turp dhe, me mënyra të tjera të panumërta të kësaj natyre, i ndreqin fëmijët kur bëhen të parregullt. E prapëseprapë mbeten etër, jo vetëm kur i nderojnë, por edhe kur veprojnë kështu; madje janë etër mbi të gjitha kur veprojnë kështu. Por, po qe se njerëzit, që shpesh i rrëmben tej mase forca e ndjenjave të zemërimit, prapëseprapë mendohet se i ndëshkojnë ata që i duan jo nga mizoria e nga çnjerëzia, por nga një kujdes e dashuri e mirë, aq më tepër është e drejtë të mendojmë kështu për Perëndinë, që me bollëkun e stërmadh të mirësisë së tij e kalon shumë çdo shkallë të dashurisë atërore. Dhe, që të mos kujtoni se ajo që them është thjesht një hamendje, le t'ia drejtojmë, ju lutem, fjalën vetë Shkrimit. Kur njeriu, pra, u mashtrua e u gënjye nga demoni i lig, le të vëmë re se si e trajtoi Perëndia pasi bëri një mëkat kaq të madh. A e zhduku, atëherë, krejtësisht? E megjithatë vetë arsyeja e drejtë e kërkonte këtë: që ai që s'kishte treguar asgjë të mirë, por, pasi kishte gëzuar kaq shumë favor, ishte bërë i shfrenuar që në fillim fare, të asgjësohej e të shkatërrohej krejt. E prapë Perëndia s'veproi kështu. As nuk e pa me neveri e me mospëlqim atë që kishte qenë kaq mosmirënjohës ndaj Mirëbërësit të vet, por i vjen ashtu si i vjen mjeku të sëmurit.

6. Mos e kaloni, o të dashur, pa u menduar atë që sapo u tha! Por shqyrtoni ç'vepër ishte kjo: të mos dërgonte një engjëll, as kryeengjëll, as ndonjë tjetër nga bashkëshërbëtorët e tij, por vetë Zoti të zbriste te ai që kishte rënë nga udha e drejtë, ta ngrinte kur ishte rrëzuar kështu, dhe t'i afrohej ballë për ballë, ashtu si i vjen shoku shokut kur ai është në fatkeqësi e është zhytur në hall të madh! Sepse, që Ai veproi kështu nga mirëdashja e tij e madhe, edhe vetë fjalët që i tha e tregojnë qartë dashurinë e tij të patregueshme. Dhe pse them, të gjitha fjalët? Vetëm shprehja e parë e tregon menjëherë butësinë e tij. Sepse s'tha atë që ka gjasë ta thoshte një njeri i trajtuar me kaq përbuzje: «O njeri i lig, madje shumë i lig! Pasi kishe gëzuar një favor kaq të madh prej meje, dhe pasi ishe nderuar me një sundim të tillë, i ngritur mbi të gjitha krijesat e tokës pa asnjë meritë tënden; dhe pasi kishe marrë me vepra të vërteta pengjet e kujdesit tim dhe një shfaqje të vërtetë të providencës sime, a e çmove një demon të lig e të mbrapshtë, armikun e shpëtimit tënd, më të denjë për t'u besuar se Zotin dhe Mirëbërësin tënd? Ç'provë kujdesi të dha ai, të ngjashme me atë që të kam dhënë unë? A s'të bëra për ty qiellin, tokën, detin, diellin, hënën dhe të gjithë yjet? Sepse, në të vërtetë, asnjë nga engjëjt s'kishte nevojë për këtë vepër krijimi; por për ty, dhe për ngazëllimin tënd, bëra një botë kaq të madhe e të shkëlqyer; e ti i çmove fjalët e zhveshura, një zotim të rremë dhe një premtim plot mashtrim, më të denja për t'u besuar se mirëdashjen e providencën që u shfaqën me vepra, saqë iu dorëzove atij dhe i shkele ligjet e mia me këmbë!» Këto fjalë, dhe të tjera si këto, do t'i thoshte ndoshta dikush që është trajtuar me përbuzje. Por Perëndia s'veproi kështu, përkundrazi, krejt në të kundërtën. Sepse me fjalën e tij të parë e ngriti menjëherë nga dëshpërimi dhe i dha guxim njeriut të trembur e që dridhej, duke qenë Ai vetë i pari që e thirri; ose më mirë, jo thjesht duke e thirrur i pari, por duke iu drejtuar me emrin e tij të njohur, e duke thënë: «Adam, ku je?» Kështu tregoi butësinë e tij dhe kujdesin e madh që kishte për të. Sepse duhet ta dini të gjithë se kjo është shenjë e një miqësie të ngushtë. Dhe kështu bëjnë ata që thërrasin të vdekurit: përsërisin vazhdimisht emrat e tyre. Kurse, nga ana tjetër, ata që mbajnë urrejtje e armiqësi ndaj dikujt, s'e durojnë dot as t'i zënë në gojë emrat e atyre që i kanë lënduar. Sauli, për shembull, ndonëse s'kishte pësuar asnjë dëm nga Davidi, por i kishte bërë atij shumë padrejtësi, meqë e urrente dhe e neveritte, s'e duronte dot t'ia përmendte emrin. Kur ishin ulur të gjithë bashkë dhe s'e pa Davidin të pranishëm, ç'tha? S'tha «Ku është Davidi?», por «Ku është i biri i Jeseut?», duke e quajtur me emrin e të atit. Dhe sërish, hebrenjtë bënë të njëjtën gjë me Krishtin: meqë e neveritnin dhe e urrenin, s'thoshin «Ku është Krishti?», por «Ku është ai njeri?»

7. Por Perëndia, që donte të tregonte edhe me këtë se mëkati s'ia kishte shuar butësinë, as mosbindja s'ia kishte hequr favorin ndaj tij, dhe se Ai ende e ushtronte providencën e kujdesin për të rënurin, tha: «Adam, ku je?» Jo se s'e dinte vendin ku ndodhej, por sepse goja e atyre që kanë mëkatuar rri e mbyllur; mëkati ia lidh gjuhën dhe ndërgjegjja ia zë; kështu që këta njerëz mbeten pa gojë, të mbajtur fort në heshtje si nga një lloj zinxhiri. Dhe Perëndia, pra, që donte ta ftonte të fliste lirshëm, t'i jepte guxim dhe ta shtynte të kërkonte falje për fajet e tij, që të fitonte ndonjë falje, ishte Ai vetë i pari që e thirri, duke ia zbutur shumë Adamit ankthin me emrin e njohur, duke ia larguar frikën dhe duke ia hapur me këtë thirrje gojën që rrinte e mbyllur. Prandaj edhe tha: «Adam, ku je?» «Të lashë», thotë, «në një gjendje, dhe të gjej në një tjetër. Të lashë në guxim e në lavdi, dhe tani të gjej në turp e në heshtje!» Dhe vini re kujdesin e Perëndisë në këtë rast. S'e thirri Evën, s'e thirri gjarprin, por atë që kishte mëkatuar në shkallën më të lehtë nga të gjithë e sjell të parin para gjyqit, që, duke nisur nga ai që ishte në gjendje të gjente njëfarë shfajësimi, të jepte një vendim më të mëshirshëm edhe kundër asaj që kishte mëkatuar më shumë. Dhe gjykatësit, në të vërtetë, s'denjojnë të marrin vetë në pyetje bashkëshërbëtorët e tyre, që kanë të njëjtën natyrë me ta, por nxjerrin përpara ndonjë nga ndihmësit e tyre për të ndërhyrë dhe e udhëzojnë atë t'ia përcjellë pyetjet e tyre fajtorit; dhe nëpërmjet tij thonë e dëgjojnë çdo gjë që duan, kur i marrin në pyetje shkelësit. Por Perëndia s'kishte nevojë për ndërmjetës kur kishte të bënte me njeriun; por vetë, me personin e tij, njëherësh e gjykon dhe e ngushëllon. Dhe s'është e mrekullueshme vetëm kjo, por edhe fakti që i ndreq krimet që ishin kryer. Sepse gjykatësit zakonisht, kur gjejnë hajdutë e vjedhës varresh, s'mendojnë se si t'i bëjnë më të mirë, por si t'i vënë të paguajnë dënimin e fajeve të kryera. Por Perëndia, krejt përkundrazi, kur gjen një mëkatar, s'mendon se si ta vërë të paguajë dënimin, por si ta ndreqë, ta bëjë më të mirë dhe të pamposhtur për të ardhmen. Kështu që Perëndia është njëkohësisht Gjykatës, Mjek dhe Mësues: si Gjykatës heton, si Mjek ndreq dhe si Mësues i mëson ata që kanë mëkatuar, duke i udhëhequr drejt çdo urtësie shpirtërore.

8. Por, po qe se një fjalë e vetme, e shkurtër dhe e thjeshtë, e dëshmon kështu kujdesin e Perëndisë, ç'do të ishte po ta lexonim tërë këtë gjyq dhe t'i shpalosnim krejt të dhënat e tij? A e sheh se si gjithë Shkrimi është ngushëllim e prehje? Por për këto të dhëna do të flasim në një kohë të përshtatshme; para kësaj, megjithatë, është e nevojshme të themi në ç'kohë u dha ky Libër; sepse këto gjëra s'u shkruan në fillim, as sapo u bë Adami, por shumë breza më vonë. Dhe do t'ia vlente të pyesnim për ç'arsye ndodhi kjo vonesë, dhe pse më në fund iu dhanë vetëm hebrenjve e jo të gjithë njerëzve; e pse u shkruan në gjuhën hebraike; e pse në shkretëtirën e Sinait? Sepse Apostulli s'e përmend vendin thjesht kalimthi, por tregon se edhe në atë rrethanë kishte për ne një temë të madhe soditjeje, kur na thotë: «Sepse këto janë dy besëlidhje, njëra nga Mali i Sinait, që lind për robëri.»

9. Edhe gjëra të tjera veç këtyre do të na hynin në punë t'i shqyrtonim. Por e shoh se koha s'na lejon ta lëshojmë fjalën në një det kaq të gjerë; prandaj, duke i ruajtur me mençuri këto për një kohë të përshtatshme, do t'ju flasim sërish për temën e heqjes dorë nga betimet; dhe do t'i lutemi dashurisë suaj të tregojë shumë kujdes për këtë çështje. Sepse ç'është kjo veçse një marrëzi: që as një shërbëtor s'guxon ta thërrasë të zotin me emër, as ta zërë në gojë kuturu e sa për të kaluar radhën, kurse emrin e Zotit të engjëjve e rrotullon kudo nëpër gojë, me familjaritet e me shumë mosnderim! Dhe, po qe nevoja të marrësh librin e Ungjillit, e merr me duar që i ke larë më parë, me frikë e me dridhje, me shumë nderim e devotshmëri; kurse Zotin e Ungjillit e sjell kuturu nëpër gjuhën tënde? A do të mësosh se si e shqiptojnë atë Emër Fuqitë e larta, me ç'nderim, me ç'tmerr, me ç'habi? «Pashë Zotin», thotë profeti, «të ulur mbi një fron, të lartë e të ngritur; rreth tij rrinin serafimët; dhe njëri i thërriste tjetrit e thoshte: I Shenjtë, i Shenjtë, i Shenjtë, Zoti Perëndi i Savaothit; gjithë toka është plot me lavdinë e tij!» A e sheh me ç'drojë, me ç'nderim e shqiptojnë atë Emër, ndërsa e lëvdojnë dhe e madhërojnë? Kurse ti, në lutjet e në përgjërimet e tua, e thërret me shumë plogështi, kur do të të kishte hije të ishe plot nderim, i zgjuar e i përmbajtur! Kurse në betime, ku është krejt e papërshtatshme që të futet ky Emër i mrekullueshëm, atje ti thur një varg të gjatë mallkimesh të gjithfarëllojshme! Ç'falje, pra, ose ç'shfajësim do të kemi, sido që ta paraqesim si «zakon»? Thuhet se një orator pagan, nga një lloj shprehie budallaqe, e tundte vazhdimisht shpatullën e djathtë teksa ecte. Por e mundi këtë shprehi duke ngulur thika të mprehta në të dyja anët, mbi shpatulla, kështu që frika se mos pritej e mbante gjymtyrën nga ajo lëvizje e pavend, prej frikës së plagës! Vepro edhe ti, pra, kështu me gjuhën tënde, dhe, në vend të thikës, var mbi të frikën e ndëshkimit të Perëndisë, dhe pa dyshim do t'ia dalësh! Sepse duket e pamundur, krejt e pamundur, që të munden ndonjëherë ata që janë të kujdesshëm e të zellshëm për këtë dhe që vërtet e bëjnë detyrë të tyren.

10. Ju e duartrokitni atë që thuhet tani, por, kur të jeni ndrequr, do të duartrokitni edhe më shumë jo vetëm ne, por edhe veten tuaj; dhe do të dëgjoni me më shumë kënaqësi atë që thuhet; dhe do ta thërrisni Perëndinë me ndërgjegje të pastër, atë që të kursen aq shumë, o njeri, sa thotë: «As mos u beto për kokën tënde.» Kurse ti e përbuz aq shumë, sa betohesh madje për lavdinë e tij. «Po ç'të bëj», thotë dikush, «me ata që më vënë përpara nevojën?» Ç'nevojë mund të ketë, o njeri? Le ta kuptojnë të gjithë se ti do të zgjidhje të pësoje çdo gjë, veçse të mos shkelësh ligjin e Perëndisë; dhe do të heqin dorë nga të shtrënguarit tënd. Sepse, si provë se s'është betimi ai që e bën njeriun të denjë për t'u besuar, por dëshmia e jetës së tij, ndershmëria e sjelljes së tij dhe emri i tij i mirë, ja: shumë veta shpesh e kanë çjerrë grykën duke u betuar, e prapë s'kanë mundur të bindin njeri; kurse të tjerë, thjesht me një fjalë miratimi, janë çmuar më të denjë për t'u besuar se ata që betoheshin sa s'ka më. Duke i ditur, pra, të gjitha këto, dhe duke vënë para syve tanë ndëshkimin që i pret ata që betohen, si dhe ata që betohen rrejshëm, le të heqim dorë nga ky zakon i lig, që, duke përparuar prej këtej te ndreqja e asaj që mbetet, të gëzojmë lumturinë e jetës që vjen; të cilën Perëndia dhëntë që të gjithë të gjendemi të denjë ta arrijmë, me hirin dhe dashurinë për njeriun të Zotit tonë Jisu Krisht, nëpërmjet të cilit dhe bashkë me të cilin i qoftë Atit, bashkë me Frymën e Shenjtë, lavdia, pushteti dhe nderi, tani e përherë e në jetë të jetëve. Amin.