Mbi Statujat, Homilia IX

1. Vetëm pak kohë më parë ju flisja ashtu siç po ju flas sërish tani! Ah, sikur të mund të isha përherë me ju! Madje, më mirë të them, jam përherë me ju, jo me praninë trupore, por me fuqinë e dashurisë! Sepse nuk kam jetë tjetër veç jush dhe kujdesit për shpëtimin tuaj. Ashtu si bujku nuk ka shqetësim tjetër veçse për farat dhe të korrat e veta, dhe timonieri veçse për dallgët dhe limanet, kështu edhe predikuesi shqetësohet për dëgjuesit e vet dhe për përparimin e tyre, ashtu siç jam edhe unë tani! Prandaj ju mbaj të gjithëve në mendje, jo vetëm këtu, por edhe në shtëpi. Sepse, edhe sikur turma të jetë e madhe dhe hapësira e zemrës sime e ngushtë, prapë dashuria është e gjerë; dhe «nuk jeni ngushtë te ne». Nuk do të shtoj atë që vjen më pas, sepse as ne nuk jemi ngushtë te ju. Nga e dimë këtë? Ngaqë kam takuar shumë veta që kanë thënë: «E kemi zbatuar urdhërimin: kemi vënë rregulla për njëri-tjetrin, kemi caktuar ndëshkime për ata që betohen dhe zbatojmë dënimin mbi ata që e shkelin këtë ligj.» Një ndëshkim që vërtet ju shkon dhe që është shenjë e dashurisë më të madhe. Sepse nuk kam turp që merrem me këto punë, sepse kjo dëshirë për t'u përzier nuk vjen nga kureshtja e kotë, por nga kujdesi i butë. Sepse, nëse s'është turp për mjekun të pyesë për të sëmurin, as për ne s'është faj të pyesim vazhdimisht për shpëtimin tuaj; sepse kështu, të njoftuar se çfarë është arritur dhe çfarë ka mbetur pa bërë, do të mund të vëmë barnat e mëtejshme me diturinë e duhur. Këto i mësuam duke pyetur; dhe e falënderojmë Perëndinë që nuk e mbollëm farën tonë mbi gurë, as nuk e hodhëm midis ferrave; dhe që nuk na u desh as shumë kohë, as vonesë e gjatë, për të mbledhur të korrat. Pikërisht për këtë ju mbaj vazhdimisht në zemër. Pikërisht për këtë nuk i ndiej mundimet e mësimdhënies, sepse barra më lehtësohet nga dobia e dëgjuesit. Ky shpërblim, në të vërtetë, mjafton të na përtërijë forcën, të na japë krahë, të na ngrejë lart dhe të na bindë të durojmë mundin më të madh për ju.

2. Meqë, pra, treguat aq bujari ndjenjash, na lejoni të shlyejmë borxhin e mëtejshëm që premtuam ca ditë më parë; ndonëse, në të vërtetë, s'i shoh të pranishëm të gjithë ata që ishin këtu kur e dhashë premtimin. Cila, pyes, mund të jetë arsyeja e kësaj? Çfarë i largoi nga tryeza jonë? Ai që ka marrë pjesë në një vakt trupor, me sa duket, e ka quajtur poshtërim që, pasi ka ngrënë ushqim material, të vijë të dëgjojë fjalët hyjnore. Por gabim mendojnë kështu. Sepse, po të ishte kjo e pahijshme, Krishti nuk do t'i kishte mbajtur fjalimet e tij të gjata e të gjera pas asaj darke mistike; dhe, po të kishte qenë kjo e papërshtatshme, ai, pasi ushqeu turmën në shkretëtirë, nuk do t'ua kishte dhënë fjalimet e tij pas atij vakti. Sepse (nëse duhet thënë diçka që të habit për këtë çështje), pikërisht atëherë të dëgjuarit e fjalëve hyjnore është veçanërisht i dobishëm. Sepse, kur të kesh vendosur në mendje se pas të ngrënit e të pirit duhet të shkosh edhe në mbledhje, patjetër që do të kujdesesh, ndoshta me ngurrim, për detyrën e përmbajtjes; dhe s'do të lësh të të çojnë kurrë në teprim vere a në grykësi. Sepse mendimi dhe pritja për të hyrë në kishë të mëson të hash e të pish me hijeshinë e duhur; që të mos dukesh qesharak para të gjithë të pranishmëve, pasi të kesh hyrë atje e t'u jesh bashkuar vëllezërve, duke kundërmuar verë e me gromësima të pahijshme. Këto tani nuk po jua them juve që jeni të pranishëm, por atyre që mungojnë, që t'i mësojnë nëpërmjet jush. Sepse nuk është të ngrënët që pengon dëgjimin, por plogështia. Por ti, ndërsa e quan dënim të mos agjërosh, i shton pastaj një faj tjetër, shumë më të madh e më të rëndë: që nuk merr pjesë në këtë ushqim të shenjtë; dhe, pasi ke ushqyer trupin, e bren shpirtin me uri. E ç'shfajësim ke, pra, që e bën këtë? Sepse për agjërimin ke ndoshta dobësinë trupore për të nxjerrë si arsye, por ç'ke për të thënë për dëgjimin? Sepse dobësia e trupit s'është pengesë që ti të marrësh pjesë në fjalët hyjnore! Po të kisha thënë: «Askush që ka ngrënë mëngjes të mos përzihet me ne», «askush që ka ngrënë të mos jetë dëgjues», do të kishe ndonjë lloj shfajësimi; por tani, kur duam me gjithë shpirt t'ju tërheqim, t'ju josim e t'ju lutemi të vini, ç'shfajësim mund të keni që largoheni prej nesh? Dëgjuesi i papërshtatshëm nuk është ai që ka ngrënë e ka pirë, por ai që s'i vë vesh asaj që thuhet, që gogësin dhe është i plogët në vëmendje, që trupin e ka këtu, kurse mendjen e ka që endet gjetkë; dhe një i tillë, edhe pse mund të jetë duke agjëruar, është dëgjues i padobishëm. Përkundrazi, njeriu që është i zellshëm, që rri syçelë e mban mendjen në vëmendje, edhe pse mund të ketë ngrënë e pirë, do të jetë dëgjuesi më i përshtatshëm nga të gjithë. Sepse ky rregull, në të vërtetë, vlen me plot të drejtë për gjyqet dhe këshillat e kësaj bote. Meqë ata s'dinë të jenë të urtë në frymë, prandaj hanë jo për t'u ushqyer, por sa për të plasur; dhe shpesh pinë me tepri. Për këtë arsye, meqë e bëjnë veten të paaftë për të drejtuar punët e tyre, i mbyllin gjykatoret dhe sallat e këshillit në mbrëmje dhe në mesditë. Por këtu s'ka asgjë të tillë. Larg qoftë! Por ai që ka ngrënë do të matet me atë që agjëron, për sa i takon përmbajtjes së shpirtit; sepse ha e pi jo për të fryrë barkun a për të errësuar arsyen, por për t'i përtërirë forcën trupit kur është dobësuar.

3. Por mjaft me këtë qortim. Tani është koha të merremi me temën tonë; ndonëse mendja jonë ngurron e tërhiqet nga dhënia e këtij mësimi, për shkak të atyre që s'kanë ardhur. Dhe ashtu si një nënë e dashur, kur është gati të shtrojë tryezën, hidhërohet e vajton kur s'i ka aty të gjithë fëmijët, kështu vuaj edhe unë tani; dhe kur mendoj për mungesën e vëllezërve tanë, ngurroj të shlyej borxhin tim. Por ju keni në dorë të më çlironi nga kjo ngadalësi. Sepse, po të më premtoni se do t'ua përcillni atyre me përpikëri gjithçka që them, do t'jua shlyejmë menjëherë të tërën; sepse kështu mësimet, që do t'i jepni ju me dashuri, do t'ua zëvendësojnë atyre mungesën; dhe ju do të më dëgjoni me më shumë vëmendje, duke ditur se doemos do të jepni llogari para të tjerëve për këto gjëra. Që tema jonë të bëhet, pra, më e qartë, le ta marrim dhe ta rimarrim që nga fillimi. Po pyesnim, pra, ca ditë më parë: «Për ç'arsye u dhanë Shkrimet pas kaq shumë vitesh?» Sepse ky Libër nuk u dha as në kohën e Adamit, as të Noeut, as të Abrahamit, por në atë të Moisiut. Dhe dëgjoj shumë veta që thonë se, po të ishte i dobishëm Libri, duhej të ishte dhënë që në fillim fare; kurse, po të ishte i padobishëm, s'duhej të ishte dhënë as më pas. Por ky është një argument i vjetruar; sepse nuk është krejt e vërtetë se çdo gjë e dobishme duhej dhënë që në fillim, as, po të jetë dhënë diçka që në fillim, s'është krejt e domosdoshme që e njëjta të vazhdojë më pas. Për shembull: qumështi është i dobishëm, e megjithatë nuk jepet përherë; na jepet vetëm kur jemi fëmijë; edhe ushqimi i fortë është i dobishëm, por askush s'na e jep në fillim të jetës, veçse kur kemi dalë nga mosha e fëmijërisë. Sërish, stina e verës është e dobishme, por s'shfaqet vazhdimisht; edhe stina e dimrit është e leverdishme, e megjithatë edhe kjo u lë vend të tjerave. E çfarë, pra? A thonë se Shkrimet s'janë të dobishme? Përgjigjem: janë tejet të dobishme e tejet të nevojshme. E, po të jenë kaq të dobishme, atëherë përse, thonë ata, s'na u dhanë që në fillim? Sepse Perëndia donte ta mësonte natyrën e njeriut jo me shkronja, por me gjëra. Po ç'do të thotë shprehja «me gjëra»? Me anë të vetë krijimit.

4. Vër re, pra, se si apostulli, kur ndalet te po kjo temë dhe u drejtohet pikërisht atyre grekëve që thoshin se s'e kishin mësuar që në fillim njohjen e Perëndisë nga Shkrimet, e ndërton përgjigjen e vet. Pasi tha se «zemërimi i Perëndisë zbulohet nga qielli mbi çdo pabesi e padrejtësi të njerëzve, që e mbajnë të vërtetën në padrejtësi», kur pa se i dilte përpara një kundërshtim, dhe se shumë veta do të pyesnin ende se nga e njihnin johebrenjtë të vërtetën e Perëndisë, vazhdon e shton: «Sepse ajo që mund të njihet për Perëndinë është e dukshme në ta.» Po si është e dukshme në ta? Si mundën ata ta njihnin Perëndinë, dhe kush ua tregoi? Thuaje këtë. «Perëndia», thotë ai, «ua ka treguar atyre.» Në ç'mënyrë? Duke dërguar çfarë profeti? Çfarë ungjillori? Çfarë mësuesi? Në qoftë se Shkrimet e shenjta s'ishin dhënë ende. «Gjërat e tij të padukshme», thotë, «që nga krijimi i botës, shihen qartë, duke u kuptuar nëpërmjet gjërave të bëra, madje edhe fuqia e tij e përjetshme dhe hyjnia.» Por ai me këtë do të thotë vetëm kaq: e ka vënë krijimin e vet në mes, para syve të të gjithë njerëzve, që ata ta hamendësojnë Krijuesin nga veprat e tij; të cilën, në të vërtetë, e ka përmendur edhe një shkrimtar tjetër: «Nga madhështia dhe bukuria e krijesave, shihet, sipas masës, Krijuesi i tyre.» A e sheh madhështinë? Mahnitu me fuqinë e Atij që e bëri! A e sheh bukurinë? Çuditu me urtësinë që e stolisi! Këtë donte të thoshte profeti kur tha: «Qiejt tregojnë lavdinë e Perëndisë.» Si e tregojnë, pra, më thuaj? Zë s'kanë; gojë s'kanë; gjuhë s'kanë! Si e tregojnë, atëherë? Me anë të vetë pamjes. Sepse, kur sheh bukurinë, gjerësinë, lartësinë, vendosjen, formën dhe qëndrueshmërinë e tij gjatë një kohe kaq të gjatë, si të dëgjoje një zë dhe të mësoje nga pamja, e adhuron Atë që krijoi një trup kaq të bukur e kaq të mahnitshëm! Qiejt mund të heshtin, por pamja e tyre lëshon një zë më të fortë se tingulli i borisë; duke na mësuar jo me anë të veshit, por me anë të syve; sepse të shohurit është shqisë më e sigurt e më e dallueshme se të dëgjuarit.

5. Sepse, po të kishte dhënë Perëndia mësim me anë të librave e të shkronjave, ai që dinte shkronja do të kishte mësuar çka ishte shkruar; kurse i pashkolluari do të ishte larguar pa nxjerrë asnjë dobi prej andej, po të mos ia kishte shpjeguar dikush tjetër; dhe i pasuri do të kishte blerë Biblën, kurse i varfëri s'do të kishte mundur ta siguronte. Sërish, ai që dinte gjuhën që shprehnin shkronjat do të kishte njohur çka mbahej brenda tyre; kurse skiti, barbari, indiani, egjiptiani dhe të gjithë ata që ishin jashtë asaj gjuhe, do të ishin larguar pa marrë asnjë mësim. Kjo, megjithatë, s'mund të thuhet për qiejt; përkundrazi, skiti, barbari, indiani, egjiptiani dhe çdo njeri që ecën mbi tokë, do ta dëgjojë këtë zë; sepse ai na arrin te mendja jo me anë të veshëve, por me anë të të shohurit. Dhe gjërat që shihen kuptohen njëlloj; s'ka asnjë dallim, siç ndodh me gjuhët. Mbi këtë vëllim do të mund të shohin njëlloj i pashkolluari dhe i urti, i varfëri dhe i pasuri; dhe kudo që t'i qëllojë dikujt të vijë, po të ngrejë sytë atje lart drejt qiejve, do të marrë një mësim të mjaftueshëm nga pamja e tyre; dhe vetë profeti e la të kuptohej e e tregoi këtë, se krijimi e lëshon këtë zë kështu që të kuptohet nga barbarët, nga grekët dhe nga tërë njerëzimi pa përjashtim, kur foli kështu: «Nuk ka të folur, as gjuhë, ku të mos dëgjohet zëri i tyre.» Ai me këtë do të thotë se s'ka komb a gjuhë që të mos jetë në gjendje ta kuptojë këtë gjuhë; por se e folura e tyre është e tillë, sa mund të dëgjohet nga tërë njerëzimi. Dhe kjo jo vetëm për qiejt, por edhe për ditën e natën. Po si për ditën e natën? Qiejt, vërtet, me bukurinë e me madhësinë e tyre, e me gjithë të tjerat, e mahnitin shikuesin dhe e ngrenë drejt admirimit të Krijuesit; po dita e nata, ç'mund të na tregojnë të kësaj natyre? Asgjë, pa dyshim, të kësaj natyre, por gjëra të tjera që s'janë më poshtë se ato: për shembull, harmoninë dhe rregullin që ruajnë me aq përpikëri. Sepse, kur mendon se si e ndajnë mes tyre tërë vitin dhe si e pjesëtojnë gjatësinë e tërë hapësirës, sikur me peshore e me kandar, do të mahnitesh me Atë që i ka rregulluar! Sepse, ashtu si disa motra që e ndajnë mes tyre trashëgiminë e babait me shumë dashuri, pa e fyer njëra-tjetrën aspak, kështu edhe dita e nata e ndajnë vitin me pjesë kaq të barabarta, me përpikërinë më të madhe; e ruajnë kufijtë e vet dhe kurrë s'e shtyjnë njëra-tjetrën. Kurrë s'ka qenë e gjatë dita në dimër; po ashtu, kurrë s'ka qenë e gjatë nata në verë, ndonëse kanë kaluar kaq breza; por gjatë një intervali e një kohe kaq të madhe, njëra s'e ka mashtruar tjetrën as më të voglën gjë: as sa gjysmë ore, jo, as sa një çast sysh!

6. Prandaj edhe psalmisti, i goditur nga habia për barazinë e kësaj ndarjeje, thirri: «Nata natës i tregon dituri.» Po të dish të meditosh me urtësi mbi këto gjëra, do të admirosh Atë Qenie që i caktoi këta kufij të palëvizshëm që në fillim. Le t'i dëgjojnë këto lakmitarët; dhe ata që lakmojnë pasurinë e të tjerëve; dhe le ta imitojnë barazinë e ditës e të natës. Le të dëgjojnë edhe ata që janë fryrë e mendjemëdhenj; dhe ata që s'duan t'ua lëshojnë të tjerëve vendet e para! Dita i lë vend natës dhe s'ia zë vendin tjetrës! Po ti, ndërsa gëzon përherë nderime, s'duron dot ta ndash me vëllezërit e tu? Sodit bashkë me mua edhe urtësinë e Ligjvënësit. Në dimër ka urdhëruar që nata të jetë e gjatë, kur filizat janë të njoma dhe kërkojnë më shumë freski, e s'i durojnë dot rrezet më të nxehta të diellit; por, kur janë rritur paksa, dita përsëri zgjatet bashkë me to dhe bëhet atëherë më e gjata, kur fryti tashmë ka arritur pjekurinë. Dhe kjo është një rregullim i dobishëm jo vetëm për farat, por edhe për trupat tanë. Sepse, meqë gjatë dimrit detari, timonieri, udhëtari, ushtari dhe bujku rrinë më së shumti në shtëpi, të lidhur nga ngrica, dhe stina është e plogët, Perëndia ka caktuar që pjesa më e madhe e kësaj kohe të kalojë natën, që gjatësia e ditës të mos jetë e tepërt, kur njerëzit s'mund të bëjnë asgjë. Kush mund ta përshkruajë rendin e përsosur të stinëve, e si ato, si disa virgjëresha që hedhin valle në rreth, pasojnë njëra-tjetrën me harmoninë më të gëzuar; e si ato që janë në mes s'pushojnë së kaluari drejt të kundërtave me një kalim gradual e të pazhurmshëm? Prandaj as vera nuk na zë menjëherë pas dimrit, as dimri menjëherë pas verës, por në mes ndërfutet pranvera; që, ndërsa e marrim butësisht e gradualisht një stinë pas tjetrës, t'i kemi trupat të kalitur për të përballuar vapën e verës pa siklet. Sepse, meqë ndryshimet e papritura drejt skajeve të kundërta shkaktojnë dëmin dhe sëmundjen më të keqe, Perëndia ka bërë kështu që pas dimrit të marrim pranverën, pas pranverës verën, e pas verës vjeshtën, dhe kështu të na çojë te dimri, që këto ndryshime nga stinët e kundërta të na vijnë pa dëm e dalëngadalë, me ndihmën e stinëve të ndërmjetme. Kush, pra, është kaq i mjerë e për të ardhur keq, sa, duke parë qiejt, duke parë detin e tokën, duke parë këtë rregullim të përpiktë të stinëve dhe rendin e pagabueshëm të ditës e të natës, të mendojë se këto gjëra ndodhin vetvetiu, në vend që të adhurojë Atë që i ka rregulluar të gjitha me një urtësi që u përgjigjet!

7. Por kam edhe diçka më shumë për të thënë mbi këtë. Sepse jo vetëm madhësia e bukuria e krijimit, por edhe vetë mënyra e tij shfaq një Perëndi që është mjeshtri i gjithësisë. Sepse, meqë s'ishim të pranishëm në fillim, ndërsa ai ishte i zënë me punën e formimit e të krijimit të të gjitha gjërave, e as, po të kishim qenë të pranishëm, s'do të kishim mundur ta dinim se si erdhën në jetë, sepse fuqia që i vuri në rregull ishte e padukshme. Ndaj ai e bëri mënyrën e këtij krijimi mësuesin tonë më të mirë, duke i ndërthurur të gjitha gjërat në një mënyrë që e tejkalon rrjedhën e natyrës. Ndoshta ajo që thashë s'është mjaft e qartë. Prandaj duhet ta rimarr sërish më qartë. Të gjithë njerëzit, pra, duhet ta pranojnë se sipas rrjedhës së natyrës uji mbahet mbi tokë, e jo toka mbi ujëra. Sepse toka, meqë është një lëndë e dendur, e fortë, e paepur dhe e ngurtë, lehtë mund ta mbajë natyrën e ujit; kurse uji, që është i rrjedhshëm, i hollë, i butë, i përhapshëm dhe që i lëshon udhë çdo gjëje që ndesh, s'mund të mbajë asnjë trup të ngurtë, qoftë edhe nga më të lehtët. Vërtet, shpesh, kur një guralec i vogël bie mbi të, ai lëshon, i hap udhë dhe e dërgon poshtë në fund. Kur, pra, sheh jo një guralec të vogël, por tërë tokën të mbajtur mbi ujëra e të pafundosur, admiro fuqinë e Atij që i bëri këto çudira në një mënyrë të mbinatyrshme! E nga duket kjo, se toka mbahet mbi ujëra? Profeti e shpall këtë kur thotë: «Ai e ka themeluar mbi detet dhe e ka përgatitur mbi lumenjtë.» Dhe sërish: «Atij që e ka themeluar dheun mbi ujëra.» Ç'thua? Uji s'mund të mbajë as një guralec të vogël mbi sipërfaqen e vet, e megjithatë mban tokën, sado e madhe të jetë, e male, e kodra, e qytete, e bimë, e njerëz, e kafshë, dhe s'fundoset! Ç'them? S'fundoset? Si ka mundësi që, ndonëse uji ka qenë në prekje të ngushtë me të nga poshtë gjatë një kohe kaq të gjatë, ajo s'është tretur dhe s'është bërë e tëra baltë? Sepse lënda e drurit, kur zhytet në ujë qoftë edhe pak kohë, kalbet e tretet; e pse them për drurin? Ç'mund të jetë më e fortë se hekuri? E megjithatë shpesh ky zbutet kur qëndron gjatë në ujë; dhe me të drejtë, sepse e nxjerr lëndën e vet nga dheu. Prandaj shumë shërbëtorë të arratisur, kur ikin, duke tërhequr me vete prangat e zinxhirët, shkojnë te përrenjtë e ujit, i fusin aty këmbët e prangosura dhe, pasi e zbusin hekurin në këtë mënyrë, e thyejnë lehtë duke e goditur me një gur. Hekuri, pra, zbutet, druri kalbet dhe gurët gërryhen nga natyra e ujit; e megjithatë një masë kaq e madhe sa toka ka qëndruar për një kohë kaq të gjatë shtrirë mbi ujëra, pa u fundosur, pa u tretur e pa u shkatërruar!

8. E kush është ai që s'mahnitet e s'çuditet me këto gjëra dhe s'shpall me guxim se ato s'janë vepra të natyrës, por të asaj providence që është përmbi natyrën? Prandaj njëri flet kështu: «Ai që e var dheun mbi asgjë.» Dhe një tjetër vëren: «Në duart e tij janë skajet e dheut.» Dhe sërish: «Ai e ka themeluar mbi detet.» Dhe këto pohime, ndonëse duken të kundërta me njëra-tjetrën, prapë pajtohen plotësisht. Sepse ai që tha «Ai e ka themeluar mbi detet», donte të thoshte të njëjtën gjë me atë që shpalli «E ka varur mbi asgjë». Sepse të qëndruarit e saj mbi ujëra është pikërisht e njëjta gjë me të varurit mbi asgjë. Ku është, pra, e varur e e vendosur? Dëgjoje po atë që thotë: «Në duart e tij janë skajet e dheut.» Jo se Perëndia ka duar, por që të dish se është fuqia e tij, ajo që kujdeset për të gjitha, që e mban tok e e mbështet trupin e dheut! Po të mos e besosh atë që them tani, beso atë që sheh! Sepse edhe në një element tjetër është e mundur ta gjesh këtë mjeshtëri të mrekullueshme. Sepse natyra e zjarrit është të synojë lart e të ngjitet përherë përpjetë; dhe, sado ta detyrosh e ta shtrëngosh, s'pranon dot ta drejtojë rrjedhën e vet poshtë. Sepse shpesh, kur mbajmë një pishtar të ndezur, ndonëse ia përkulim kokën poshtë, s'mund ta detyrojmë forcën e flakës të drejtohet drejt tokës; përkundrazi, ajo prapë kthehet lart dhe kalon nga poshtë drejt asaj që është sipër. Kurse me diellin Perëndia e ka bërë krejt të kundërtën. Sepse ia ka kthyer rrezet drejt tokës dhe e ka bërë dritën e tij të drejtohet poshtë, sikur t'i thoshte, me vetë formën e qiejve: «Shiko poshtë. Ndriço mbi njerëzit, sepse për ta u bëre!» Drita e një qiriu, vërtet, s'mund të detyrohet ta bëjë këtë; kurse ky yll, sado i madh e i mrekullueshëm, përkulet poshtë dhe shikon drejt tokës, gjë që është kundër natyrës së zjarrit, falë fuqisë së Atij që e ka urdhëruar. Do të doje të të flisja për një gjë tjetër të këtij lloji? Ujërat përqafojnë shpinën e qiellit të dukshëm nga çdo anë; e megjithatë as nuk rrjedhin poshtë, as nuk luajnë nga vendi, ndonëse natyra e ujit s'është e tillë. Sepse ai lehtë mblidhet tok atje ku është e lugët; por, kur trupi ka formë të mysët, rrëshqet nga çdo anë; dhe as edhe një pjesë e vogël s'është në gjendje të qëndrojë mbi një trajtë të tillë. Por, ja, kjo çudi gjendet në qiej; dhe profeti, sërish, për të lënë të kuptohet pikërisht këtë rrethanë, vëren: «Lëvdojeni Zotin, ju ujëra që jeni përmbi qiej.» Për më tepër, uji nuk e ka shuar diellin; as dielli, që ka bërë udhën e vet poshtë për një kohë kaq të gjatë, nuk e ka tharë ujin që rri sipër.

9. Do që të të çojmë sërish poshtë në tokë e të të tregojmë mrekullinë? A nuk e sheh këtë det plot dallgë e erëra të egra? E megjithatë ky det, sado i gjerë, i madh e i tërbuar, është i rrethuar me një mur rëre të brishtë! Vër re edhe urtësinë e Perëndisë: nuk e lejoi të rrijë as në qetësi, as në prehje, që të mos kujtoje se rregulli i tij i mirë vjen thjesht nga një ligj natyror; por, duke qëndruar brenda kufijve të vet, e ngre zërin, trazohet, ulërin dhe i ngre dallgët në një lartësi të stërmadhe. Por, kur vjen te brigjet e sheh rërën, thyhet dhe kthehet sërish në vetvete; duke të mësuar, me të dyja këto gjëra, se s'është vepër e natyrës që rri brenda kufijve të vet, por vepër e Atij, fuqia e të cilit e frenon! Pikërisht për këtë arsye e ka bërë të dobët murin dhe nuk i ka rrethuar këto brigje me dru, a me gur, a me male, që të mos ia veshësh rregullimin e elementeve gjërave të tilla. Dhe, prandaj, vetë Perëndia, duke i qortuar hebrenjtë pikërisht me këtë rrethanë, tha: «A nuk keni frikë prej meje, që kam vënë rërën si cak të detit, që të mos mund ta kalojë?» Por gjëja e mrekullueshme s'është vetëm kjo, që ka bërë një botë të madhe e të admirueshme dhe që e ka ngjeshur në një mënyrë përmbi rrjedhën e zakonshme të natyrës; por edhe që e ka përbërë prej gjërash të kundërta, si i nxehti dhe i ftohti, e thata dhe e lagëta, zjarri dhe uji, dheu dhe ajri, dhe që këto elemente të kundërta, prej të cilave përbëhet tërë kjo gjithësi, ndonëse vazhdimisht në grindje me njëra-tjetrën, s'e brejnë njëra-tjetrën. Zjarri s'ka pushtuar e s'ka djegur gjithçka; uji s'ka vërshuar e s'ka mbytur tërë tokën. Kurse te trupat tanë, megjithatë, këto pasoja vërtet ndodhin: kur shtohet vrera, lind ethja dhe tërë trupi pëson dëm; dhe, kur ka tepri gëlbaze, prodhohen shumë sëmundje që e shkatërrojnë qenien e gjallë. Por te gjithësia s'ndodh asgjë e tillë; përkundrazi, çdo gjë mbetet e mbajtur si me një lloj kapistre e brezi, duke ruajtur, me vullnetin e Krijuesit, kufijtë e vet; dhe grindja e tyre bëhet burim paqeje për të tërën. A nuk janë të dukshme këto gjëra edhe për një të verbër? Dhe a s'janë në gjendje edhe njerëzit e thjeshtë t'i kuptojnë lehtë se ato u bënë e mbahen nga ndonjë providencë? Sepse kush është kaq i marrë e i pamend, sa, duke parë një grumbull të tillë lëndësh, një bukuri të tillë, një ndërthurje të tillë, grindjen e pandërprerë të elementeve kaq të mëdha, kundërvënien e tyre e prapë qëndrueshmërinë, të mos arsyetojë me vete e të thotë: «Po të mos kishte ndonjë providencë që të mbante grumbullin e këtyre trupave, pa e lënë gjithësinë të bjerë copë-copë, ajo s'do të mund të qëndronte; s'do të kishte mundur të zgjaste. Aq i përsosur është rendi i stinëve, e tillë harmonia e ditës e të natës, aq të shumta llojet e kafshëve, e bimëve, e farave dhe e barishteve, që ruajnë rrjedhën e vet, e megjithatë, gjer më sot, asnjë s'ka rënë kurrë në rrënim a në shpërbërje të papritur.»

10. Do të mund të vazhdonim të flisnim jo vetëm për këto gjëra, por edhe për shumë të tjera, madje edhe më të thella; dhe do të mund të nxirrnim mësime edhe nga vetë krijimi; por, duke i lënë këto tema për nesër, le të përpiqemi me zell të mbajmë mend ç'u tha e t'ua përcjellim të tjerëve. E di, vërtet, se thellësia e këtyre shqyrtimeve u është dukur e çuditshme veshëve tuaj; por, po të jemi pak syçelë e po të mësohemi me to, do të mund t'ua mësojmë lehtë të tjerëve. Ndërkohë, duhet t'ia them edhe këtë dashurisë suaj. Ashtu si Perëndia na dha lavdi me anë të këtij krijimi të madh, kështu le ta lavdërojmë edhe ne me një jetesë të pastër! «Qiejt tregojnë lavdinë e Perëndisë», ndonëse vetëm shihen; prandaj edhe ne duhet ta tregojmë lavdinë e Perëndisë jo vetëm duke folur, por edhe duke heshtur, dhe duke i mahnitur të gjithë njerëzit me shkëlqimin e jetës sonë. Sepse ai thotë: «Kështu le të shndritë drita juaj para njerëzve, që të shohin veprat tuaja të mira dhe të lavdërojnë Atin tuaj që është në qiej.» Sepse, kur një jobesimtar të sheh ty, që je besimtar, të përmbajtur, të thjeshtë e me sjellje të rregullt, do të mahnitet e do të thotë: «Vërtet i madh është Perëndia i të krishterëve! Ç'lloj njerëzish ka formuar? Çfarë, dhe nga se i ka bërë? I ka kthyer nga njerëz në engjëj? Nëse dikush i trajton me përbuzje, ata s'shajnë! Nëse dikush i rreh, ata s'zemërohen! Nëse dikush u bën një të keqe, ata luten për atë që u ka shkaktuar dhembje! S'kanë asnjë armik! Nuk dinë ç'është të mbash mëri! Janë të pafajshëm nga llafet e kota! S'kanë mësuar të thonë gënjeshtër! S'e durojnë dot një betim të rremë; ose më mirë, fare s'betohen, por do të parapëlqenin t'ua prisnin gjuhën, sesa të linin një betim të dilte nga goja e tyre!» Të tilla janë gjërat për të cilat duhet t'u japim shkak të thonë për ne; dhe duhet ta çrrënjosim zakonin tonë të keq të betimeve dhe t'i japim Perëndisë të paktën aq nder, sa u japim rrobave tona më të çmuara. Sepse sa vërtet e pakuptimtë është që, kur kemi një rrobë më të mirë se të tjerat, s'e lëmë veten ta veshim vazhdimisht, e megjithatë kudo e zvarrisim emrin e Perëndisë pa kujdes e pa nderim! Le të mos, ju lutem e ju përgjërohem me zell, le të mos e përçmojmë kështu shpëtimin tonë; por kujdesin që kemi treguar për këtë urdhërim që në fillim, le ta çojmë deri në fund. Sepse ju nxit kështu vazhdimisht për çështjen e betimeve, jo se ju dënoj për plogështi, por, meqë kam parë se jeni përmirësuar në pjesën më të madhe, ngul këmbë e ju shtyj, që tërë puna të përfundojë e të vijë në përsosjen e vet. Kështu veprojnë edhe shikuesit e lojërave publike. Ata i nxisin me më shumë zjarr ata që janë afër çmimit. Le të mos lodhemi, pra, kurrsesi; sepse gati sa s'e kemi arritur plotësimin e këtij përmirësimi; dhe vështirësia ishte në fillim. Por tani, që pjesa më e madhe e zakonit të keq është prerë dhe ka mbetur më pak për të ndrequr, s'duhet asnjë mund, por na duhet vetëm një masë e matur syçeltësie e zelli për ca kohë të shkurtër; që ne vetë, të ndrequr, të bëhemi edhe mësues për të tjerët; dhe që ta sodisim Pashkën e Shenjtë me shumë besim, e që me shumë kënaqësi të korrim një masë të dyfishtë a të trefishtë të gëzimit të zakonshëm të festës. Sepse s'na gëzon aq shumë çlirimi nga mundi e lodhja e agjërimit, sa ta presim atë stinë të shenjtë me një kurorë të shkëlqyer e të merituar; një kurorë që s'do të venitet kurrë!

11. Por, që përmirësimi të ndodhë më shpejt, bëje këtë që të them. Shkruaj mbi murin e shtëpisë sate dhe mbi murin e zemrës sate atë «drapër fluturues»; dhe mendo se ai fluturon për shkak të mallkimit, dhe kujtoje pareshtur. Dhe, po të vësh re dikë tjetër që betohet, përmbaje, ndaloje e kujdesu për të, dhe kujdesu për shtëpiakët e tu. Sepse, po të synonim këtë, të mos ndreqnim vetëm veten, por të sillnim edhe të tjerët në po atë pikë, do ta arrinim shpejt vetë synimin; sepse, ndërsa marrim përsipër t'u japim mësim të tjerëve, do të kishim turp e do të skuqeshim, po të dukej se te vetja i lëmë pa bërë ato gjëra që u urdhërojmë atyre. S'ka nevojë të thuhet më shumë; sepse tashmë është folur mjaft për këto çështje; dhe këto po thuhen tani vetëm sa për kujtesë. Po Perëndia, që i kursen shpirtrat tanë më shumë se ne vetë, na bëftë të përsosur në këtë e në çdo vepër të mirë; që, pasi ta kemi plotësuar tërë frytin e drejtësisë, të gjendemi të denjë për mbretërinë e qiejve, me anë të hirit e të dashamirësisë së Zotit tonë Jisu Krisht, nëpërmjet të cilit dhe bashkë me të cilin, Atit, tok me Frymën e Shenjtë, i qoftë lavdia, në jetë të jetëve. Amin.