Mbi Mishërimin e Fjalës
§ 1 — Hyrëse. Tema e këtij traktati: përulja dhe Mishërimi i Fjalës. Ai mbështetet mbi mësimin e Krijimit, dhe pikërisht të krijimit me anë të Fjalës. Ati e shpëtoi botën nëpërmjet Atij, me anë të të Cilit e bëri atë së pari.
Meqenëse në pjesën e mëparshme kemi paraqitur, duke zgjedhur pak pika ndër shumë, një rrëfim të mjaftueshëm mbi gabimin e paganëve rreth idhujve, mbi adhurimin e idhujve dhe mbi mënyrën si u shpikën ata në fillim, domethënë si njerëzit, nga ligësia, sajuan për vete adhurimin e idhujve; dhe meqenëse, me hirin e Perëndisë, kemi vënë në dukje diçka edhe për hyjninë e Fjalës së Atit, për providencën dhe fuqinë e Tij mbi gjithçka, dhe se Ati i Mirë me anë të Tij i rregullon të gjitha gjërat, se të gjitha gjërat lëvizen prej Tij dhe në Të marrin jetë; eja tani, o Makar (i denjë për këtë emër) dhe dashamirës i vërtetë i Krishtit, le të ndjekim besimin e fesë sonë dhe të parashtrojmë edhe atë që lidhet me të bërit njeri të Fjalës dhe me Ardhjen e Tij hyjnore ndër ne, të cilën hebrenjtë e shpifin dhe grekët e përqeshin me tallje, kurse ne e adhurojmë; që, aq më tepër për shkak të gjendjes në dukje të përvuajtur të Fjalës, përshpirtshmëria jote ndaj Tij të shtohet e të shumohet. 2. Sepse sa më shumë tallet Ai ndër jobesimtarët, aq më tepër dëshmi jep për hyjninë e vet; sepse Ai jo vetëm tregon se është e mundur ajo që njerëzit e keqkuptojnë duke e menduar të pamundur, por edhe atë që njerëzit e përqeshin si të pahijshme, e vesh me hijeshi me anë të mirësisë së vet, dhe atë që njerëzit, në mendjemadhësinë e tyre për dijen, e qeshin si thjesht njerëzore, Ai me fuqinë e vet e tregon si hyjnore; kështu Ai i nënshtron pretendimet e idhujve nëpërmjet përuljes së Tij të dukshme (nëpërmjet Kryqit) dhe i fiton padukshëm ata që tallen e nuk besojnë, që të njohin hyjninë dhe fuqinë e Tij. 3. Por, për ta trajtuar këtë temë, është e nevojshme të kujtojmë atë që u tha më parë, që as të mos mbetesh pa e njohur shkakun e shfaqjes trupore të Fjalës së Atit, kaq të lartë e kaq të madhe, as të mos mendosh se është pasojë e natyrës së vet fakti që Shpëtimtari veshi trup; por të njohësh se Ai, megjithëse i patrupshëm nga natyra dhe Fjalë që në fillim, u shfaq ndër ne në një trup njerëzor për shpëtimin tonë, nga dashamirësia dhe mirësia e Atit të vet. 4. Është, pra, e udhës që trajtimin e kësaj teme ta nisim duke folur për krijimin e gjithësisë dhe për Perëndinë, Krijuesin e saj, që kështu të kuptohet siç duhet se ripërtëritja e krijimit ka qenë vepër e po asaj Fjale që e bëri atë në fillim. Sepse do të duket jo e papërshtatshme që Ati ta ketë punuar shpëtimin e saj në Atë, me anë të të Cilit e krijoi atë.
§ 2 — Përgënjeshtrohen pikëpamjet e gabuara mbi Krijimin. (1) Ajo epikuriane (lindja e rastësishme). Por larmia e trupave dhe e pjesëve dëshmon për një mendje krijuese. (2) Platonistët (lënda paraekzistuese). Por kjo e nënshtron Perëndinë ndaj kufizimeve njerëzore, duke e bërë jo krijues, por mekanik. (3) Gnostikët (një Demiurg i huaj). Përgënjeshtrohet me anë të Shkrimit të Shenjtë.
Mbi krijimin e gjithësisë dhe mbi krijimin e të gjitha gjërave shumëkush ka pasur pikëpamje të ndryshme, dhe secili ka dhënë ligjin ashtu siç i pëlqeu. Disa thonë se të gjitha gjërat kanë ardhur në qenie vetvetiu dhe në mënyrë të rastësishme, si, për shembull, Epikurianët, të cilët, në përçmimin që kanë për veten, na thonë se providenca mbi gjithçka nuk ekziston, duke folur haptazi kundër faktit të dukshëm dhe përvojës. 2. Sepse, po të kishte nisur çdo gjë prej vetvetes dhe pa asnjë qëllim, siç thonë ata, do të dilte se gjithçka thjesht erdhi në qenie, e tillë që të ishte njësoj dhe jo e dallueshme. Sepse do të dilte, për shkak të njësisë së trupit, se gjithçka duhej të ishte diell ose hënë, dhe, në rastin e njerëzve, se i tëri duhej të ishte dorë, ose sy, ose këmbë. Por në të vërtetë nuk është kështu. Përkundrazi, shohim një dallim mes diellit, hënës dhe tokës, dhe përsëri, në rastin e trupave njerëzorë, mes këmbës, dorës dhe kokës. Tani, një renditje e tillë e veçantë nuk na flet për ardhjen e tyre në qenie vetvetiu, por tregon se një shkak u parapriu atyre; prej këtij shkaku është e mundur të kuptohet edhe Perëndia si Krijuesi dhe Rregulluesi i gjithçkaje. 3. Por të tjerë, ndër ta edhe Platoni, i cili gëzon aq famë ndër grekët, pohojnë se Perëndia e ka bërë botën prej një lënde që ekzistonte më parë dhe pa fillim. Sepse Perëndia nuk do të kishte mundur të bënte asgjë, po të mos kishte ekzistuar tashmë lënda, ashtu siç duhet të jetë druri gati për dore te marangozi, që ai të mund të punojë fare. 4. Por, duke folur kështu, ata nuk e dinë se po i veshin Perëndisë dobësi. Sepse, po të mos jetë Ai vetë shkaku i lëndës, por t'i bëjë gjërat vetëm prej një lënde që ekziston më parë, del i dobët, ngaqë nuk mund të prodhojë asgjë prej asaj që bën pa lëndën; ashtu siç është pa dyshim dobësi e marangozit të mos jetë në gjendje të bëjë asgjë që i kërkohet pa lëndën e tij të drurit. Sepse, sipas hipotezës së tyre, po të mos kishte ekzistuar lënda, Perëndia nuk do të kishte bërë asgjë. Dhe si do të mund të quhej në atë rast Krijues dhe Bërës, po t'ia detyronte aftësinë e vet për të bërë ndonjë burimi tjetër, domethënë lëndës? Kështu që, po të jetë kështu, Perëndia, sipas teorisë së tyre, do të jetë vetëm një mekanik, dhe jo Krijues nga asgjëja; domethënë, po të punojë mbi një lëndë ekzistuese, por të mos jetë Ai vetë shkaku i lëndës. Sepse Ai nuk do të mund të quhej në asnjë kuptim Krijues, po të mos ishte Krijues i lëndës prej së cilës, nga ana e tyre, janë bërë gjërat e krijuara. 5. Por sektarët përfytyrojnë për vete një bërës tjetër të të gjitha gjërave, të ndryshëm nga Ati i Zotit tonë Jisu Krisht, në një verbëri të thellë madje edhe për fjalët që përdorin. 6. Sepse, ndërsa Zoti u thotë hebrenjve: «A nuk keni lexuar se që në fillim Ai që i krijoi, i bëri mashkull e femër, dhe tha: Për këtë arsye njeriu do të lërë atin dhe nënën e vet, dhe do të bashkohet me gruan e vet, dhe të dy do të bëhen një mish?», dhe pastaj, duke iu referuar Krijuesit, thotë: «Atë, pra, që e bashkoi Perëndia, njeriu të mos e ndajë», si mund të pohojnë këta njerëz se krijimi është i pavarur nga Ati? Ose, sipas fjalëve të Joanit, i cili thotë, pa bërë asnjë përjashtim: «Të gjitha u bënë me anë të Tij» dhe «pa Të nuk u bë asgjë», si mund të ishte bërësi një tjetër, i ndryshëm nga Ati i Krishtit?
§ 3 — Mësimi i vërtetë. Krijimi nga asgjëja, prej bujarisë së pakursyer të Perëndisë në dhënien e qenies. Njeriu u krijua mbi gjithë të tjerët, por i paaftë të ngulmojë me forcat e veta. Prandaj dhurata e jashtëzakonshme dhe mbinatyrore për të qenë sipas Ikonës së Perëndisë, me premtimin e lumturisë, me kusht që ai të ngulmojë në hir.
Kështu, pra, ata mendojnë kot. Por mësimi i perëndishëm dhe besimi sipas Krishtit e damkos gjuhën e tyre të marrë si paperëndishmëri. Sepse ai e di se bota nuk erdhi vetvetiu, sepse nuk mungon qëllimi paraprak, as prej një lënde ekzistuese, sepse Perëndia nuk është i dobët, por se Perëndia, nga asgjëja dhe pa pasur ajo asnjë ekzistencë të mëparshme, e bëri gjithësinë të ekzistojë me anë të fjalës së Tij, siç thotë së pari me anë të Moisiut: «Në fillim Perëndia krijoi qiellin dhe tokën», së dyti, në librin tejet ndërtues të Bariut: «Mbi të gjitha, beso se Perëndia është një, i Cili krijoi dhe ndërtoi të gjitha gjërat, dhe i bëri të ekzistojnë nga asgjëja». 2. Të cilës i referohet edhe Pavli, kur thotë: «Me anë të besimit kuptojmë se botët janë ndërtuar me anë të Fjalës së Perëndisë, kështu që ajo që shihet nuk u bë prej gjërave që duken». 3. Sepse Perëndia është i mirë, ose më saktë është në thelb burimi i mirësisë; dhe ai që është i mirë nuk mund të jetë koprrac për asgjë; prandaj, pa ia lakmuar askujt ekzistencën, i bëri të gjitha gjërat nga asgjëja me anë të Fjalës së vet, Jisu Krishtit, Zotit tonë. Dhe ndër këto, pasi u dhembshurua veçanërisht, mbi gjithçka tjetër në tokë, për fisin e njerëzve, dhe pasi vuri re paaftësinë e tij, për shkak të kushtit të prejardhjes së vet, që të qëndronte i patundur, u dha atyre një dhuratë tjetër, dhe nuk e krijoi njeriun thjesht, siç krijoi të gjitha krijesat e paarsyeshme mbi tokë, por i bëri sipas Ikonës së vet, duke u dhënë atyre një pjesë madje edhe të fuqisë së Fjalës së vet; që, meqë kishin si të thuash një farë pasqyrimi të Fjalës dhe ishin bërë të arsyeshëm, të mund të qëndronin përgjithnjë në lumturi e të jetonin jetën e vërtetë që u përket shenjtorëve në parajsë. 4. Por, duke e ditur përsëri se si vullneti i njeriut mund të anonte nga të dyja anët, Ai e siguroi që më parë hirin që u dha atyre, me anë të një ligji dhe me anë të vendit ku i vendosi. Sepse i solli në kopshtin e vet dhe u dha një ligj, që, po ta ruanin hirin dhe të qëndronin të mirë, të mund ta mbanin jetën në parajsë pa hidhërim, pa dhembje e pa merak, veç premtimit të pavdekësisë në qiell; por se, po të shkelnin e të tërhiqeshin prapa dhe të bëheshin të këqij, të dinin se po tërhiqnin mbi vete atë shkatërrim në vdekje që u përkiste sipas natyrës: të mos jetonin më në parajsë, por, të dëbuar prej saj që nga ai çast e tutje, të vdisnin e të qëndronin në vdekje e në shkatërrim. 5. Tani, kjo është ajo për të cilën paralajmëron edhe Shkrimi i Shenjtë, kur thotë në Personin e Perëndisë: «Nga çdo pemë që është në kopsht, duke ngrënë do të hash; por nga pema e njohjes së të mirës dhe të së keqes të mos hani prej saj, sepse ditën që të hani prej saj, duke vdekur do të vdisni». Por me «duke vdekur do të vdisni», çfarë tjetër mund të nënkuptohej veçse jo thjesht të vdisnit, por edhe të qëndronit përgjithnjë në shkatërrimin e vdekjes?
§ 4 — Krijimi ynë dhe Mishërimi i Perëndisë janë lidhur në mënyrën më të ngushtë. Ashtu si me anë të Fjalës njeriu u thirr nga mosqenia në qenie dhe mori më tej hirin e një jete hyjnore, po ashtu me anë të një faji të vetëm, që e humbi atë jetë, njerëzit ranë sërish në shkatërrim, dhe bota u mbush me mëkat e me mjerim të patregueshëm.
Ndoshta po pyet veten se për ç'arsye, ndonëse morëm përsipër të flisnim për Mishërimin e Fjalës, po merremi tani me prejardhjen e njerëzimit. Por edhe kjo i përket me të drejtë qëllimit të traktatit tonë. 2. Sepse, duke folur për shfaqjen e Shpëtimtarit ndër ne, na duhet të flasim edhe për prejardhjen e njerëzve, që të dish se arsyeja e zbritjes së Tij ishte për shkakun tonë, dhe se shkelja jonë e nxiti dashamirësinë e Fjalës, kështu që Zoti të nxitonte të na ndihmonte e njëkohësisht të shfaqej ndër njerëz. 3. Sepse ne ishim shkaku i Mishërimit të Tij, dhe për shpëtimin tonë Ai u soll me aq dashuri sa u shfaq dhe leu madje në një trup njerëzor. 4. Kështu, pra, Perëndia e bëri njeriun dhe deshi që ai të qëndronte në pavdekësi; por njerëzit, pasi përçmuan e hodhën poshtë soditjen e Perëndisë dhe sajuan e trilluan të keqen për vete (siç u tha në traktatin e mëparshëm), morën dënimin e vdekjes me të cilin ishin kërcënuar; dhe që nga ajo kohë nuk mbetën më ashtu si ishin bërë, por shkatërroheshin sipas trillimeve të tyre; dhe vdekja i sundoi ata si mbret. Sepse shkelja e urdhërimit po i kthente ata prapa në gjendjen e tyre të natyrshme, kështu që, ashtu si e patën qenien nga asgjëja, po ashtu, siç mund të pritej, të prisnin me kohë shkatërrimin drejt asgjësë. 5. Sepse, po të ishin thirrur në qenie nga një gjendje e mëparshme e zakonshme mosqenieje, me anë të Pranisë dhe dashamirësisë së Fjalës, dilte natyrshëm se, kur njerëzit u zhveshën nga njohja e Perëndisë dhe u kthyen prapa drejt asaj që nuk është (sepse ajo që është e keqe nuk është, kurse ajo që është e mirë është), ata, meqë e nxjerrin qenien e tyre nga Perëndia që ËSHTË, duhej të mbeteshin përjetësisht të zhveshur madje edhe nga qenia; me fjalë të tjera, të shpërbëheshin dhe të qëndronin në vdekje e në shkatërrim. 6. Sepse njeriu është nga natyra i vdekshëm, meqë është bërë prej asaj që nuk është; por, për shkak të ngjashmërisë së tij me Atë që është (dhe po ta ruante ende këtë ngjashmëri duke e mbajtur Atë në njohjen e vet), do ta ndalte shkatërrimin e vet të natyrshëm dhe do të mbetej i pavdekshëm; siç thotë Urtësia: «Kujdesi ndaj ligjeve të Tij është siguria e pavdekësisë»; dhe, si i pavdekshëm, do të jetonte tash e tutje si Perëndi, të cilës, siç mendoj, i referohet Shkrimi i Shenjtë, kur thotë: «Unë thashë: ju jeni perëndi, dhe të gjithë jeni bij të Më të Lartit; por ju vdisni si njerëz dhe rrëzoheni si njëri nga princat».
§ 5 — Sepse Perëndia jo vetëm na ka bërë
nga asgjëja, por na dha lirisht, me anë të Hirit të Fjalës, një jetë në përputhje me Perëndinë. Por njerëzit, pasi hodhën poshtë gjërat e përjetshme dhe, me këshillën e djallit, u kthyen nga gjërat e shkatërrimit, u bënë shkaku i shkatërrimit të vet në vdekje, duke qenë, siç thashë më parë, nga natyra të nënshtruar ndaj shkatërrimit, por të caktuar, me anë të hirit që rrjedh nga pjesëmarrja në Fjalën, t'i shpëtonin gjendjes së tyre të natyrshme, po të kishin qëndruar të mirë. 2. Sepse, ngaqë Fjala banonte me ta, as shkatërrimi i tyre i natyrshëm nuk u afrohej, siç thotë edhe Urtësia: «Perëndia e bëri njeriun për pavdekësi dhe si Ikonë të përjetësisë së vet; por me smirën e djallit vdekja hyri në botë». Por, kur ndodhi kjo, njerëzit filluan të vdesin, kurse shkatërrimi që atëherë e tutje mbizotëroi mbi ta, duke fituar mbi tërë fisin edhe më shumë se fuqinë e vet të natyrshme, meqë kishte, për shkak të shkeljes së urdhërimit, kërcënimin e Hyjnisë si një përparësi të mëtejshme kundër tyre. 3. Sepse njerëzit, madje edhe në këqijat e tyre, nuk qëndruan brenda ndonjë kufiri të caktuar, por, duke shtyrë dalëngadalë përpara, shkuan përtej çdo mase, pasi së pari u bënë shpikës të ligësisë dhe thirrën mbi vete vdekjen dhe shkatërrimin; kurse më vonë, pasi u kthyen nga padrejtësia dhe tejkaluan çdo paligjshmëri, dhe pa u ndalur në asnjë të keqe, por duke sajuar pareshtur çdo lloj të keqeje të re, u bënë të pangopur në mëkatim. 4. Sepse kishte kudo tradhti bashkëshortore dhe vjedhje, dhe tërë toka ishte plot me vrasje e me plaçkitje. Dhe, sa i përket shthurjes e padrejtësisë, ligji nuk përfillej fare, por të gjitha krimet kryheshin kudo, si veç e veç, ashtu edhe së bashku. Qytetet ishin në luftë me qytetet, dhe kombet ngriheshin kundër kombeve; dhe tërë toka shqyhej nga trazira e beteja civile, ku secili garonte me të tjerët në vepra të paligjshme. 8. As krimet kundër natyrës nuk ishin larg tyre, por, siç thotë Apostulli dhe dëshmori i Krishtit: «Sepse gratë e tyre e ndërruan përdorimin e natyrshëm në atë që është kundër natyrës; dhe po ashtu edhe burrat, duke lënë përdorimin e natyrshëm të gruas, u dogjën në epshin e tyre njëri për tjetrin, burra me burra duke bërë paturpësi, dhe duke marrë në vetvete atë shpërblim të gabimit të tyre që u takonte».
§ 6 — Fisi njerëzor, pra, po venitej, Ikona e Perëndisë po fshihej dhe vepra e Tij po shkatërrohej. Atëherë, ose Perëndia duhej të hiqte dorë nga fjala e Tij e shqiptuar, me anë të së cilës njeriu kishte rënë në shkatërrim; ose ajo që kishte marrë pjesë në qenien e Fjalës duhej të fundosej sërish në zhdukje, dhe në këtë rast plani i Perëndisë do të dështonte. Ç'të bëhej, pra? A do ta lejonte këtë mirësia e Perëndisë? Por, po të ishte kështu, përse ishte bërë njeriu? Kjo do të kishte qenë dobësi, dhe jo mirësi nga ana e Perëndisë.
Për këtë shkak, pra, ndërsa vdekja po merrte pushtet mbi njerëzit dhe shkatërrimi po qëndronte mbi ta, fisi i njeriut po humbiste; njeriu i arsyeshëm, i bërë sipas Ikonës së Perëndisë, po zhdukej, dhe vepra e duarve të Perëndisë po shpërbëhej. 2. Sepse vdekja, siç thashë më sipër, fitoi që nga ai çast e tutje një pushtet të ligjshëm mbi ne, dhe ishte e pamundur t'i shmangeshe ligjit, meqë ai ishte vendosur nga Perëndia për shkak të shkeljes, dhe përfundimi ishte vërtet njëherësh i tmerrshëm dhe i pahijshëm. 3. Sepse do të ishte e tmerrshme, së pari, që Perëndia, pasi kishte folur, të dilte i rremë; domethënë që, pasi Ai një herë kishte urdhëruar se njeriu, po të shkelte urdhërimin, do të vdiste me vdekje, pas shkeljes njeriu të mos vdiste, por fjala e Perëndisë të thyhej. Sepse Perëndia nuk do të ishte i vërtetë, po të mos vdiste njeriu, pasi kishte thënë se ne do të vdisnim. 4. Përsëri, do të ishte e pahijshme që krijesat, të bëra njëherë të arsyeshme dhe pjesëtare të Fjalës, të shkonin drejt rrënimit e të ktheheshin sërish drejt mosqenies nëpër rrugën e shkatërrimit. 5. Sepse nuk do t'i shkonte për shtat mirësisë së Perëndisë që gjërat që kishte bërë të veniteshin, për shkak të mashtrimit që djalli ushtroi mbi njerëzit. 6. Sidomos ishte e pahijshme deri në skaj që vepra e duarve të Perëndisë ndër njerëz të asgjësohej, qoftë për shkak të shkujdesjes së tyre, qoftë për shkak të mashtrimit të frymëve të liga. 7. Kështu, ndërsa krijesat e arsyeshme po veniteshin dhe vepra të tilla po rrënoheshin, ç'duhej të bënte Perëndia në mirësinë e vet? Të lejonte që shkatërrimi të mbizotëronte mbi ta dhe vdekja t'i mbante fort? Dhe ku qëndronte dobia që ata ishin bërë fillimisht? Sepse do të ishte më mirë të mos ishin bërë fare, sesa, pasi ishin bërë, të liheshin në shpërfillje e në rrënim. 8. Sepse shpërfillja tregon dobësi, dhe jo mirësi, nga ana e Perëndisë (domethënë, po të lejonte që vepra e vet të rrënohej pasi e kishte bërë), më shumë se sikur të mos e kishte bërë kurrë fare njeriun. 9. Sepse, po të mos i kishte bërë, askush nuk do të mund t'i mvishte dobësi; por, pasi i bëri dhe i krijoi nga asgjëja, do të ishte tejet e tmerrshme që vepra të rrënohej, dhe kjo para syve të Krijuesit. 10. Ishte, pra, jashtë çdo mundësie që njerëzit të liheshin në rrymën e shkatërrimit, sepse kjo do të ishte e pahijshme dhe e padenjë për mirësinë e Perëndisë.
§ 7 — Nga ana tjetër, ekzistonte qëndrueshmëria e natyrës së Perëndisë, që nuk duhej flijuar për dobinë tonë. A duhej, pra, që njerëzit të thirreshin në pendim? Por pendimi nuk mund ta pengojë zbatimin e një ligji; aq më pak mund të shërojë një natyrë të rënë. Ne kemi rënë në shkatërrim dhe kemi nevojë të rikthehemi te Hiri i Ikonës së Perëndisë. Askush nuk mund të përtërinte veç Atij që kishte krijuar. Vetëm Ai mund (1) t'i rikrijonte të gjitha, (2) të vuante për të gjithë, (3) t'i përfaqësonte të gjithë para Atit.
Por, ashtu si duhej patjetër të qëndronte kjo pasojë, po ashtu, nga ana tjetër, kundër saj qëndrojnë kërkesat e drejta të Perëndisë: që Perëndia të dilte i vërtetë ndaj ligjit që kishte vënë për vdekjen. Sepse do të ishte e tmerrshme që Perëndia, Ati i së vërtetës, të dilte gënjeshtar për dobinë dhe ruajtjen tonë. 2. Kështu, edhe këtu, ç'rrugë të mundshme mund të mbante Perëndia? T'u kërkonte njerëzve pendim për shkeljen e tyre? Sepse këtë mund ta shpallte dikush të denjë për Perëndinë; sikur, ashtu si nga shkelja njerëzit u drejtuan nga shkatërrimi, po ashtu nga pendimi të mund të drejtoheshin sërish në rrugën e pavdekësisë. 3. Por pendimi, së pari, nuk do të arrinte ta ruante kërkesën e drejtë të Perëndisë. Sepse Ai nuk do të dilte aspak më i vërtetë, po të mos mbeteshin njerëzit në kthetrat e vdekjes; as, së dyti, pendimi nuk i thërret njerëzit prapa nga ajo që u është bërë natyrë; ai vetëm i ndal nga veprat e mëkatit. 4. Tani, po të ishte fjala thjesht për një shkelje të vogël, dhe jo për një shkatërrim që rrjedh prej saj, pendimi do të mjaftonte. Por, po të kishte marrë njëherë hov shkelja, njerëzit u përfshinë në atë shkatërrim që u ishte bërë natyrë dhe u zhveshën nga hiri që kishin, meqë ishin sipas Ikonës së Perëndisë, ç'hap tjetër duhej? Ose ç'nevojitej për një hir të tillë dhe një rithirrje të tillë, veç Fjalës së Perëndisë, e cila edhe në fillim i kishte bërë të gjitha nga asgjëja? 5. Sepse Atij i takonte edhe një herë si ta sillte të shkatërrueshmen në pavdekësi, ashtu edhe ta ruante të paprekur kërkesën e drejtë të Atit mbi të gjithë. Sepse, si Fjalë e Atit dhe mbi të gjitha, vetëm Ai, për nga përshtatshmëria e natyrshme, ishte njëkohësisht i aftë t'i rikrijonte të gjitha, dhe i denjë të vuante për të gjithë e të ishte ambasador i të gjithëve para Atit.
§ 8 — Fjala, pra, vizitoi atë tokë ku, megjithatë, kishte qenë përherë e pranishme; dhe pa gjithë këto të këqija. Ai merr një trup nga natyra jonë, madje nga një Virgjëreshë e panjollë, në gjirin e së cilës e bën atë të vetin, që aty të shfaqet, të mundë vdekjen dhe të rivendosë jetën.
Për këtë qëllim, pra, Fjala e Perëndisë, e patrupshme, e pavdekshme dhe jolëndore, vjen në botën tonë, ndonëse edhe më parë nuk ishte larg nesh. Sepse asnjë pjesë e Krijimit nuk mbetet e zbrazët prej Tij: Ai i ka mbushur të gjitha kudo, duke qëndruar i pranishëm bashkë me Atin e Vet. Por Ai vjen duke u përulur, që të tregojë dashamirësi ndaj nesh dhe të na vizitojë. 2. Dhe kur pa se raca e krijesave të arsyeshme po shkonte drejt humbjes, dhe se vdekja sundonte mbi to nëpërmjet shkatërrimit; kur pa gjithashtu se kërcënimi kundër shkeljes i jepte një bazë të fortë shkatërrimit që rëndonte mbi ne, dhe se ishte gjë e tmerrshme që ligji të binte poshtë para se të plotësohej: kur pa, edhe një herë, papërshtatshmërinë e asaj që kishte ndodhur, domethënë që gjërat për të cilat Ai vetë ishte Krijuesi po zhdukeshin: kur pa, veç kësaj, ligësinë e tejskajshme të njerëzve dhe se si pak nga pak e kishin rritur atë deri në një shkallë të padurueshme kundër vetvetes: dhe kur pa, së fundi, se si të gjithë njerëzit ishin nën dënimin e vdekjes: Ai pati dhembshuri për racën tonë, u mëshirua për dobësinë tonë dhe u përul deri te shkatërrimi ynë, dhe, duke mos duruar dot që vdekja të mbizotëronte (që krijesa të mos humbte dhe vepra e duarve të Atit të Tij te njerëzit të mos shkonte kot), merr mbi vete një trup, madje jo të ndryshëm nga i yni. 3. Sepse Ai nuk deshi thjesht të trupëzohej, as të shfaqej vetëm në dukje. Sepse, po të kishte dashur vetëm të shfaqej, do të kishte mundur ta bënte shfaqjen e Tij hyjnore edhe me mjete të tjera e më të larta. Por Ai merr një trup të llojit tonë, dhe jo thjesht kaq, por nga një virgjëreshë e panjollë dhe e patëmetë, që s'kishte njohur burrë, një trup i dëlirë dhe me të vërtetë i pastër nga çdo bashkim me burra. Sepse, duke qenë Ai vetë i fuqishëm dhe Krijuesi i çdo gjëje, e përgatit trupin te Virgjëresha si një tempull për vete, dhe e bën atë krejt të vetin si një mjet, në të cilin shfaqet dhe banon. 4. Dhe kështu, duke marrë nga trupat tanë një trup të të njëjtës natyrë, meqë të gjithë ishin nën dënimin e shkatërrimit të vdekjes, ia dorëzoi atë vdekjes në vend të të gjithëve dhe ia ofroi Atit, duke e bërë këtë, për më tepër, prej dashamirësisë së Tij, me qëllim që, së pari, duke u quajtur të gjithë se kishin vdekur në Të, ligji që sillte rrënimin e njerëzve të shfuqizohej (mbasi fuqia e tij u shpenzua tërësisht në trupin e Zotit dhe s'kishte më ku të mbahej kundër njerëzve, të ngjashmëve të Tij), dhe që, së dyti, ndërsa njerëzit ishin kthyer drejt shkatërrimit, Ai t'i kthente sërish drejt pavdekësisë dhe t'i gjallëronte nga vdekja, nëpërmjet përvetësimit të trupit të Tij dhe nëpërmjet hirit të Ngjalljes, duke e dëbuar vdekjen prej tyre si kashta nga zjarri.
§ 9 — Fjala, meqë vetëm vdekja mund ta ndalte murtajën, mori një trup të vdekshëm i cili, i bashkuar me Të, do të vlente për të gjithë, dhe, duke marrë pjesë në pavdekësinë e Tij, do ta ndalte shkatërrimin e Racës. Duke qenë mbi të gjitha, Ai e bëri Mishin e Tij një ofrim për shpirtrat tanë; duke qenë një me ne të gjithë, na veshi me pavdekësi. Një krahasim për ta ndriçuar këtë.
Sepse Fjala, duke kuptuar se shkatërrimi i njerëzve nuk mund të zhbëhej ndryshe veçse me anë të vdekjes si kusht i domosdoshëm, ndërkohë që ishte e pamundur që Fjala të pësonte vdekje, mbasi është e pavdekshme dhe Biri i Atit: për këtë qëllim Ai merr mbi vete një trup të aftë për vdekje, që ai, duke marrë pjesë në Fjalën që është mbi të gjitha, të ishte i denjë të vdiste në vend të të gjithëve, dhe, për shkak të Fjalës që kishte ardhur të banonte në të, të mbetej i pavdekshëm, dhe që që atëherë e tutje shkatërrimi të ndalej për të gjithë me anë të Hirit të Ngjalljes. Prandaj, duke ia ofruar vdekjes trupin që kishte marrë Ai vetë, si një ofrim dhe flijim i lirë nga çdo njollë, menjëherë e largoi vdekjen nga të gjithë të ngjashmit e Tij nëpërmjet ofrimit të diçkaje të barasvlershme. 2. Sepse, duke qenë mbi të gjitha, Fjala e Perëndisë, natyrshëm, duke ofruar tempullin e vet dhe mjetin trupor për jetën e të gjithëve, e shleu borxhin me vdekjen e Tij. Dhe kështu Ai, Biri i pavdekshëm i Perëndisë, duke qenë i bashkuar me të gjithë nëpërmjet një natyre të ngjashme, natyrshëm i veshi të gjithë me pavdekësi, nëpërmjet premtimit të ngjalljes. Sepse vetë shkatërrimi në vdekje nuk ka më ku të mbahet kundër njerëzve, për shkak të Fjalës, e cila, me anë të trupit të Tij të vetëm, ka ardhur të banojë mes tyre. 3. Dhe ashtu si, kur një mbret i madh ka hyrë në ndonjë qytet të madh dhe ka zënë banesë në një nga shtëpitë e tij, ai qytet, sido që të jetë, quhet i denjë për nder të lartë, dhe asnjë armik a kusar nuk zbret më mbi të për ta nënshtruar; por, përkundrazi, mendohet se i takon çdo kujdes, për shkak se mbreti ka vendosur banesën e tij në një shtëpi të vetme aty: po ashtu ka ndodhur edhe me Sundimtarin e të gjithëve. 4. Sepse, tani që Ai ka ardhur në botën tonë dhe ka zënë banesë në një trup mes të ngjashmëve të Tij, që tani e tutje gjithë komploti i armikut kundër njerëzimit është ndalur, dhe shkatërrimi i vdekjes, që më parë mbizotëronte mbi ta, është zhdukur. Sepse raca e njerëzve do të kishte shkuar në rrënim, po të mos kishte ardhur mes nesh Zoti dhe Shpëtimtari i të gjithëve, Biri i Perëndisë, për të përballuar fundin e vdekjes.
§ 10 — Me anë të një krahasimi të ngjashëm tregohet arsyeshmëria e veprës së shpëtimit. Si e fshiu Krishti rrënimin tonë dhe dha kundërhelmin e tij nëpërmjet mësimit të Tij. Dëshmi nga Shkrimi i Shenjtë për Mishërimin e Fjalës dhe për Flijimin që kreu.
Tani, në të vërtetë, kjo vepër e madhe i përshtatej veçanërisht mirësisë së Perëndisë. 1. Sepse, po të kishte një mbret që, pasi ka themeluar një shtëpi a qytet, kur ky rrethohet nga kusarë për shkak të shkujdesjes së banorëve, nuk e lë aspak pas dore, por hakmerret për të dhe e rimerr si vepër të veten, duke pasur parasysh jo shkujdesjen e banorëve, por atë që i ka hije vetes: aq më shumë Perëndia Fjalë e Atit të gjithëmirë nuk e la pas dore racën e njerëzve, veprën e Tij, që po shkonte drejt shkatërrimit: por, ndërsa e fshiu vdekjen që kishte pasuar, me anë të ofrimit të trupit të Tij, e ndreqi shkujdesjen e tyre me anë të mësimit të Tij, duke rivendosur me fuqinë e Tij gjithçka që i përkiste njeriut. 2. Dhe për këtë mund të bindet dikush prej vetë shkrimtarëve të frymëzuar të Shpëtimtarit, po të ndeshë në shkrimet e tyre, ku thonë: «Sepse dashuria e Krishtit na shtrëngon; sepse gjykojmë kështu, se, nëse një i vetëm vdiq për të gjithë, atëherë të gjithë vdiqën; dhe Ai vdiq për të gjithë, që ne të mos jetojmë më për veten tonë, por për Atë që vdiq dhe u ngjall për ne», domethënë Zotin tonë Jisu Krisht. Dhe përsëri: «Por Atë që u bë pak më poshtë se engjëjt, domethënë Jisuin, e shohim të kurorëzuar me lavdi e nder për shkak të vuajtjes së vdekjes, që me hirin e Perëndisë të shijonte vdekjen për çdo njeri.» 3. Pastaj ai tregon edhe arsyen pse ishte e nevojshme që askush tjetër veçse vetë Perëndia Fjalë të mishërohej; si vijon: «Sepse i shkonte Atij, për të cilin janë të gjitha dhe nëpërmjet të cilit janë të gjitha, që, duke sjellë shumë bij në lavdi, ta bënte të përsosur nëpërmjet vuajtjes Kryeprijësin e shpëtimit të tyre.» Me këto fjalë ai do të thotë se askujt tjetër nuk i takonte ta kthente njeriun mbrapsht nga shkatërrimi që kishte filluar, veçse Fjalës së Perëndisë, e cila i kishte krijuar edhe që në fillim. 4. Dhe se vetë Fjala mori një trup pikërisht për hir të flijimit për trupa të ngjashëm me të Tijin, edhe për këtë ata dëshmojnë me këto fjalë: «Duke qenë, pra, se fëmijët janë pjesëtarë të gjakut e të mishit, edhe Ai vetë po ashtu mori pjesë në të njëjtat, që me anë të vdekjes të asgjësonte atë që kishte pushtetin e vdekjes, domethënë djallin; dhe të çlironte ata që, nga frika e vdekjes, gjithë jetën e tyre ishin nën robëri.» 5. Sepse me flijimin e trupit të Tij, Ai i dha fund ligjit që ishte kundër nesh dhe nisi një fillim të ri jete për ne, nëpërmjet shpresës së ngjalljes që na ka dhënë. Sepse, meqë ishte prej njeriut që vdekja mbizotëroi mbi njerëzit, pikërisht për këtë arsye, anasjelltas, me anë të Fjalës së Perëndisë që u bë njeri erdhi asgjësimi i vdekjes dhe ngjallja e jetës; siç thotë njeriu që e mbarti Krishtin: «Sepse, ashtu si me anë të një njeriu erdhi vdekja, po ashtu me anë të një njeriu erdhi edhe ngjallja e të vdekurve. Sepse, ashtu si në Adamin të gjithë vdesin, po ashtu në Krishtin të gjithë do të ngjallen»; e kështu me radhë. Sepse tani ne nuk vdesim më si të dënuar; por, si njerëz që ngrihen prej të vdekurve, presim ngjalljen e përgjithshme të të gjithëve, «të cilën Ai do ta shfaqë në kohët e veta», domethënë Perëndia, i cili edhe e ka bërë atë dhe na e ka dhuruar. 6. Kjo, pra, është arsyeja e parë e të bërit njeri të Shpëtimtarit. Por mund të shihet edhe nga arsyet që vijojnë se ardhja e Tij plot hir mes nesh ishte e udhës të ndodhte.
§ 11 — Arsyeja e dytë e Mishërimit. Perëndia, duke ditur se njeriu nga natyra nuk ishte i zoti ta njihte, i dha atij njohjen e Vetvetes, që të kishte ndonjë dobi nga qenia. I krijoi njerëzit sipas Ikonës së Fjalës, që kështu të njihnin Fjalën, dhe nëpërmjet Tij, Atin. E megjithatë njeriu, duke e përçmuar këtë, ra në idhujtari, duke e braktisur Perëndinë e padukshëm për magjinë e astrologjinë; dhe gjithë këtë, megjithëse Perëndia e kishte zbuluar Veten në shumë mënyra.
Perëndia, që ka pushtet mbi të gjitha, kur po e krijonte racën e njerëzve nëpërmjet Fjalës së Vet, pa dobësinë e natyrës së tyre, se nuk ishte e mjaftueshme vetvetiu për të njohur Krijuesin e vet, as për të pasur ndonjë ide qoftë edhe të vogël për Perëndinë; sepse, ndërsa Ai ishte i pakrijuar, krijesat qenë bërë nga asgjëja, dhe, ndërsa Ai ishte i patrupshëm, njerëzit qenë formuar në një mënyrë më të ulët, në trup, dhe sepse në çdo mënyrë gjërat e krijuara ishin shumë larg nga të qenit të zonja të kuptonin e të njihnin Krijuesin e tyre; pikërisht duke pasur dhembshuri, po them, për racën e njerëzve, meqë është i mirë, Ai nuk i la ata të privuar nga njohja e Vetvetes, që të mos mbeteshin pa asnjë dobi nga vetë ekzistenca. 2. Sepse ç'dobi do të kishin krijesat po të mos e njihnin Krijuesin e tyre? Apo si mund të ishin të arsyeshme pa njohur Fjalën (dhe Arsyen) e Atit, në të cilën morën vetë qenien e tyre? Sepse s'do të kishte asgjë që t'i dallonte ata qoftë edhe nga kafshët e paarsyeshme, po të njihnin vetëm gjërat tokësore. Madje, përse Perëndia i krijoi ata fare, po të mos donte të njihej prej tyre? 3. Prandaj, që të mos ishte kështu, duke qenë i mirë, Ai u jep atyre pjesë në Ikonën e Vet, Zotin tonë Jisu Krisht, dhe i bën sipas Ikonës së Vet dhe sipas shëmbëllimit të Vet: që kështu, me anë të një hiri të tillë, duke perceptuar Ikonën, domethënë Fjalën e Atit, të ishin në gjendje nëpërmjet Tij të përfytyronin Atin, dhe, duke njohur Krijuesin e tyre, të jetonin jetën e lumtur dhe vërtet të bekuar. 4. Por njerëzit, edhe një herë në prapësinë e tyre, pasi shpërfillën, përkundër gjithë kësaj, hirin që u qe dhënë, e hodhën poshtë Perëndinë aq tërësisht dhe ua errësuan shpirtin aq shumë, sa jo vetëm harruan idenë e tyre për Perëndinë, por edhe trilluan për vete një shpikje pas tjetrës. Sepse jo vetëm gdhendën idhuj për vete, në vend të së vërtetës, dhe nderuan gjëra joekzistuese në vend të Perëndisë së gjallë, «dhe i shërbyen krijesës në vend të Krijuesit», por, çka është më e keqja, ia kaluan nderin që i takon Perëndisë madje te trungjet e gurët dhe te çdo send lëndor e te njerëzit, dhe shkuan edhe më tej se kaq, siç e kemi thënë në traktatin e mëparshëm. 5. Aq larg vajti paperëndishmëria e tyre, sa arritën të adhuronin demonët dhe i shpallën ata perëndi, duke i plotësuar epshet e veta. Sepse bënin, siç u tha më sipër, blatime kafshësh të paarsyeshme dhe flijime njerëzish, siç u shkonte për shtat, duke e lidhur veten gjithnjë e më fort nën frymëzimet e tyre çmendurake. 6. Për këtë arsye u mësuan ndër ta edhe artet magjike, dhe orakujt në vende të ndryshme i çuan njerëzit në rrugë të gabuar, dhe të gjithë ua atribuonin ndikimet e lindjes e të ekzistencës së tyre yjeve dhe të gjithë trupave qiellorë, pa menduar për asgjë përtej asaj që dukej. 7. Dhe, me një fjalë, gjithçka ishte plot paperëndishmëri e paligjshmëri, dhe vetëm Perëndia, bashkë me Fjalën e Tij, mbetej i panjohur, ndonëse Ai nuk e kishte fshehur Veten prej syve të njerëzve, as e kishte dhënë njohjen e Vetvetes vetëm në një mënyrë; por, përkundrazi, ua kishte shpalosur atë në shumë forma e në shumë mënyra.
§ 12 — Ndonëse njeriu u krijua në hir, Perëndia, duke parashikuar harresën e tij, siguroi edhe veprat e krijimit për t'ia kujtuar njeriut Veten. Veç kësaj, vendosi një Ligj e Profetë, shërbesa e të cilëve ishte menduar për gjithë botën. E megjithatë njerëzit i vunë veshin vetëm epsheve të veta.
Sepse, ndonëse hiri i Ikonës Hyjnore ishte në vetvete i mjaftueshëm për të bërë të njohur Perëndinë Fjalë, dhe nëpërmjet Tij Atin; prapëseprapë Perëndia, duke ditur dobësinë e njerëzve, mori masa edhe për shkujdesjen e tyre: kështu që, po të mos kujdeseshin ta njihnin Perëndinë prej vetes, të mund të shmangnin, nëpërmjet veprave të krijimit, mosnjohjen e Krijuesit. 2. Por, meqë shkujdesja e njerëzve, pak nga pak, zbret drejt gjërave më të ulëta, Perëndia mori masa, edhe një herë, edhe për këtë dobësi të tyren, duke dërguar një ligj dhe profetë, njerëz të tillë siç i njihnin, që, edhe po të mos ishin gati të ngrinin sytë drejt qiellit e të njihnin Krijuesin e tyre, të merrnin mësimin e tyre prej atyre që i kishin pranë. Sepse njerëzit janë të aftë të mësojnë prej njerëzve, më drejtpërdrejt, për gjërat më të larta. 3. Kështu, u ishte e mundur atyre që, duke vështruar lartësinë e qiellit dhe duke perceptuar harmoninë e krijimit, të njihnin Sunduesin e tij, Fjalën e Atit, e cila, me providencën e Vet mbi të gjitha, ua bën të njohur Atin të gjithëve, dhe për këtë qëllim i lëviz të gjitha, që nëpërmjet Tij të gjithë të njohin Perëndinë. 4. Ose, po të ishte kjo tepër për ta, mund të takonin të paktën njerëzit e shenjtë dhe nëpërmjet tyre të mësonin për Perëndinë, Krijuesin e të gjitha gjërave, Atin e Krishtit; dhe se adhurimi i idhujve është paperëndishmëri dhe plot me çdo pabesi. 5. Ose u ishte e mundur atyre që, qoftë edhe duke njohur ligjin, të hiqnin dorë nga çdo paligjshmëri e të jetonin një jetë të virtytshme. Sepse as ligji nuk ishte vetëm për judenjtë, as Profetët nuk u dërguan vetëm për ta, por, ndonëse u dërguan te judenjtë dhe u përndoqën prej judenjve, ata ishin për gjithë botën një shkollë e shenjtë e njohjes së Perëndisë dhe e sjelljes së shpirtit. 6. Ndonëse mirësia dhe dashamirësia e Perëndisë ishin kaq të mëdha, njerëzit, megjithatë, të mposhtur nga kënaqësitë e çastit dhe nga iluzionet e mashtrimet e dërguara prej demonëve, nuk i ngritën kokat drejt së vërtetës, por e ngarkuan veten edhe më shumë me të këqija e me mëkate, aq sa nuk dukeshin më të arsyeshëm, por nga sjelljet e tyre quheshin të zhveshur nga arsyeja.
§ 13 — Edhe këtu, a duhej Perëndia të heshtte? T'u lejonte perëndive të rreme adhurimin që na bëri ta drejtonim ndaj Vetes? Një mbret, nënshtetasit e të cilit kishin ngritur krye, pasi t'u dërgonte letra e porosi, do të shkonte vetë tek ata. Aq më tepër do ta rivendosë Perëndia në ne hirin e Ikonës së Tij. Këtë njerëzit, që s'janë veçse kopje, nuk mund ta bënin. Prandaj vetë Fjala duhej të vinte (1) për të rikrijuar, (2) për të asgjësuar vdekjen në Trup.
Kështu, pra, pasi njerëzit u bënë të tillë si kafshë, dhe mashtrimi demonik errësonte kështu çdo vend e fshihte njohjen e Perëndisë së vërtetë, ç'duhej të bënte Perëndia? Të mbante heshtje të plotë përballë një gjëje kaq të madhe dhe të lejonte njerëzit të çoheshin në rrugë të gabuar prej demonëve e të mos e njihnin Perëndinë? 2. Dhe ç'dobi kishte që njeriu ishte bërë fillimisht sipas Ikonës së Perëndisë? Sepse do të kishte qenë më mirë për të të ishte bërë thjesht si një kafshë e paarsyeshme, sesa, pasi u bë i arsyeshëm, të jetonte jetën e kafshëve. 3. Ose ç'nevojë kishte fare që ai ta merrte idenë e Perëndisë që në fillim? Sepse, po të mos ishte i zoti ta merrte atë as tani, do të kishte qenë më mirë të mos i ishte dhënë fare në krye. 4. Ose ç'dobi do të kishte Perëndia që i ka bërë ata, apo ç'lavdi do të kishte për Të, po të mos e adhuronin njerëzit, të bërë prej Tij, por të mendonin se të tjerë janë krijuesit e tyre? Sepse kështu del se Perëndia i ka bërë këta për të tjerë e jo për Vete. 5. Edhe një herë, një mbret thjesht njerëzor nuk i lë tokat që ka kolonizuar t'u kalojnë të tjerëve për t'u shërbyer atyre, as të kalojnë te njerëz të tjerë; por i paralajmëron me letra dhe shpesh u dërgon lajme nëpërmjet miqve, ose, po qe nevoja, vjen vetë, që t'i qortojë, në pikën e fundit, me praninë e tij, vetëm e vetëm që të mos u shërbejnë të tjerëve dhe vepra e tij të mos shkojë kot. 6. A nuk do t'i kursejë Perëndia edhe shumë më tepër krijesat e Veta, që të mos largohen prej Tij e të mos u shërbejnë gjërave të kota? Aq më tepër që një largim i tillë del të jetë shkaku i rrënimit dhe i shkatërrimit të tyre, dhe meqë ishte e papërshtatshme të humbnin ata që dikur qenë pjesëtarë të Ikonës së Perëndisë. 7. Ç'duhej, pra, të bënte Perëndia? Ose ç'mund të bëhej, veç ripërtëritjes së asaj që ishte sipas Ikonës së Perëndisë, që me anë të saj njerëzit të ishin sërish në gjendje ta njihnin? Por si mund të ndodhte kjo, veçse me praninë e vetë Ikonës së Perëndisë, Zotit tonë Jisu Krisht? Sepse me mjete njerëzore ishte e pamundur, meqë ata s'janë veçse të bërë sipas një ikone; as nga engjëjt, sepse as ata s'janë ikona (të Perëndisë). Prandaj Fjala e Perëndisë erdhi vetë personalisht, që, mbasi ishte Ikona e Atit, të ishte në gjendje ta krijonte sërish njeriun sipas ikonës. 8. Por, përsëri, kjo nuk mund të kishte ndodhur ndryshe, po të mos ishin asgjësuar vdekja dhe shkatërrimi. 9. Prandaj Ai mori, me përshtatshmëri të natyrshme, një trup të vdekshëm, që, ndërkohë që vdekja të asgjësohej në të një herë e përgjithmonë, njerëzit e bërë sipas Ikonës së Tij të ripërtëriheshin edhe një herë. Askush tjetër, pra, nuk ishte i mjaftueshëm për këtë nevojë, veç Ikonës së Atit.
§ 14 — Një portret që dikur është fshirë duhet të rivendoset sipas origjinalit. Kështu Biri i Atit erdhi për të kërkuar, për të shpëtuar dhe për të rilindur. Asnjë rrugë tjetër s'ishte e mundur. I verbuar ai vetë, njeriu nuk mund të shihte për të shëruar. Dëshmia e krijimit nuk kishte arritur ta ruante dhe nuk mund ta kthente mbrapsht. Vetëm Fjala mund ta bënte këtë. Por si? Vetëm duke e zbuluar Veten si Njeri.
Sepse, ashtu si, kur shëmbëllimi i pikturuar mbi një dërrasë është fshirë nga njollat që vijnë nga jashtë, ai të cilit i përket shëmbëllimi duhet doemos të vijë edhe një herë, që portreti të mund të ripërtërihet mbi të njëjtin dru: sepse, për hir të pikturës së tij, madje edhe druri i thjeshtë mbi të cilin është pikturuar nuk hidhet tej, por vizatimi ripërtërihet mbi të; 2. po ashtu edhe Biri fort i shenjtë i Atit, duke qenë Ikona e Atit, erdhi në botën tonë për të ripërtërirë njeriun që dikur u bë sipas shëmbëllimit të Tij, dhe për ta gjetur atë, si të humbur, nëpërmjet ndjesës së mëkateve; siç thotë Ai vetë në Ungjij: «Erdha të gjej dhe të shpëtoj të humburin.» Prandaj u tha edhe judenjve: «Nëse dikush nuk lind përsëri», pa dashur të thoshte, siç menduan ata, lindjen prej gruaje, por duke folur për shpirtin që lind e krijohet së ri sipas shëmbëllimit të Ikonës së Perëndisë. 3. Por, meqë idhujtaria e egër dhe paperëndishmëria e kishin pushtuar botën, dhe njohja e Perëndisë ishte fshehur, kujt i takonte ta mësonte botën për Atin? I njeriut, mund të thoshte dikush? Por nuk ishte në fuqinë e njeriut të depërtonte kudo nën diell; sepse as nuk kishin forcën trupore për të vrapuar kaq larg, as nuk do të mund të pretendonin besueshmëri në këtë çështje, as nuk ishin vetë të mjaftueshëm për t'u përballur me mashtrimin dhe dredhitë e frymëve të liga. 4. Sepse, aty ku të gjithë ishin të goditur e të hutuar në shpirt nga mashtrimi demonik dhe nga kotësia e idhujve, si ishte e mundur për ta të fitonin shpirtin e njeriut dhe mendjen e njeriut, kur ata as që mund t'i shohin? Ose si mund ta kthejë njeriu atë që nuk e sheh? 5. Por ndoshta dikush mund të thotë se krijimi mjaftonte; po të mjaftonte krijimi, këto të këqija të mëdha nuk do të kishin ndodhur kurrë. Sepse krijimi ishte tashmë aty, e megjithatë njerëzit zvarriteshin në të njëjtin gabim lidhur me Perëndinë. 6. Kush duhej, pra, veç Fjalës së Perëndisë, që sheh edhe shpirtin edhe mendjen, dhe që u jep lëvizje të gjitha gjërave në krijim, dhe nëpërmjet tyre e bën të njohur Atin? Sepse Ai që me providencën e Vet dhe me rregullimin e të gjitha gjërave po u mësonte njerëzve për Atin, Ai ishte që mund ta ripërtërinte edhe po këtë mësim. 7. Si, pra, mund të bëhej kjo? Ndoshta dikush mund të thotë se ishin të hapura po ato mjete si më parë, që Ai ta shfaqte të vërtetën për Atin edhe një herë me anë të veprës së krijimit. Por kjo nuk ishte më një mjet i sigurt. Përkundrazi; sepse njerëzit nuk arritën ta shihnin këtë më parë, dhe i kanë kthyer sytë jo më lart, por poshtë. 8. Prandaj, natyrshëm, duke dashur t'u bënte të mirë njerëzve, Ai qëndron këtu si njeri, duke marrë mbi vete një trup si të tjerët, dhe nga gjërat e tokës, domethënë me anë të veprave të trupit të Tij [ai i mëson ata], që ata të cilët nuk deshën ta njihnin nga providenca e Tij dhe nga sundimi mbi të gjitha, të mund ta njihnin, qoftë edhe nga veprat e kryera prej trupit të Tij të vërtetë, Fjalën e Perëndisë që është në trup, dhe nëpërmjet Tij Atin.
§ 15 — Kështu Fjala iu përshtat zhytjes së njeriut në gjërat trupore, duke marrë madje edhe një trup. Ai u doli përballë të gjitha bestytnive të njeriut; qoftë se njerëzit anonin të adhuronin natyrën, njeriun, demonët apo të vdekurit, Ai e tregoi veten Zot mbi të gjitha këto.
Sepse, ashtu si një mësues i mirë që kujdeset për nxënësit e vet, i cili, kur disa prej tyre s'arrijnë të përfitojnë nga lëndët më të larta, ulet deri te niveli i tyre dhe i mëson sidoqoftë me mësime më të thjeshta, kështu veproi edhe Fjala e Perëndisë. Siç thotë edhe Pavli: «Sepse, duke qenë se në urtësinë e Perëndisë bota nuk e njohu Perëndinë me urtësinë e vet, Perëndisë i pëlqeu që me marrëzinë e predikimit të shpëtojë ata që besojnë.» 2. Sepse, meqë njerëzit, pasi kishin hedhur poshtë soditjen e Perëndisë dhe me sytë përdhé, si të zhytur në humnerë, e kërkonin Perëndinë nëpër natyrë e nëpër botën shqisore, duke sajuar për vete perëndi prej njerëzish të vdekshëm e prej demonësh, për këtë qëllim Shpëtimtari i dashur dhe i përbashkët i të gjithëve, Fjala e Perëndisë, merr mbi vete një trup dhe, si njeri, ecën midis njerëzve e u del përballë shqisave të të gjithëve në gjysmë të udhës, me qëllim, po them, që ata që mendojnë se Perëndia është trupor të mund ta kuptojnë të vërtetën nga ato që Zoti kryen me trupin e vet, dhe, nëpërmjet Tij, ta njohin Atin. 3. Kështu, meqë ishin njerëz dhe njerëzorë në gjithë mendimet e tyre, mbi çfarëdo sendi që i drejtonin shqisat, aty e ndienin veten të takuar në gjysmë të udhës dhe të mësuar mbi të vërtetën nga çdo anë. 4. Sepse, po të vështronin me nderim Krijimin, shihnin se si ai e rrëfente Krishtin si Zot; ose, po të anohej mendja e tyre nga njerëzit, aq sa t'i quanin ata perëndi, prapëseprapë, nga veprat e Shpëtimtarit, po t'i krahasonin, vetëm Shpëtimtari midis njerëzve dukej Bir i Perëndisë; sepse ndër të tjerët nuk ishin bërë vepra të tilla si ato që kishte bërë Fjala e Perëndisë. 5. Ose, po të anonin qoftë edhe nga frymët e liga, prapëseprapë, duke i parë të dëbuara prej Fjalës, do të mësonin se vetëm Ai, Fjala e Perëndisë, ishte Perëndi, dhe se frymët nuk ishin asgjë. 6. Ose, po të kishte rënë mendja e tyre deri te të vdekurit, aq sa të adhuronin heronjtë dhe perënditë për të cilat flitet te poetët, prapëseprapë, kur shihnin Ngjalljen e Shpëtimtarit, do të rrëfenin se ato ishin perëndi të rreme dhe se vetëm Zoti është i vërtetë, Fjala e Atit, që ishte Zot madje edhe i vdekjes. 7. Për këtë arsye Ai edhe lindi, edhe u shfaq si njeri, edhe vdiq, edhe u ngjall, duke i zbehur e lënë në hije veprat e njerëzve të mëparshëm me të vetat, që, nga cilado anë të anonin njerëzit, prej andej t'i kthente mbrapsht dhe t'u mësonte për Atin e vet të vërtetë, siç thotë Ai vetë: «Erdha të shpëtoj e të gjej atë që kishte humbur.»
§ 16 — Ai, pra, erdhi për të tërhequr te vetja, si njeri, vëmendjen e njeriut të lidhur pas shqisave, dhe kështu për ta çuar drejt njohjes së Tij si Perëndi.
Sepse, meqë mendja e njerëzve më në fund kishte rënë te gjërat shqisore, Fjala e fshehu veten duke u shfaqur në trup, që, si njeri, t'i sillte njerëzit te vetja dhe t'ua përqendronte shqisat mbi Të; dhe që, kur ta shihnin që atëherë si njeri, t'i bindte me anë të veprave që kreu se Ai s'është vetëm njeri, por edhe Perëndi, Fjala dhe Urtësia e Perëndisë së vërtetë. 2. Këtë do të tregojë edhe Pavli kur thotë: «Që ju, të rrënjosur e të mbështetur në dashuri, të jeni në gjendje të rrokni bashkë me gjithë shenjtorët se cila është gjerësia e gjatësia, lartësia e thellësia, dhe të njihni dashurinë e Krishtit që tejkalon çdo dije, që të mbusheni me gjithë plotësinë e Perëndisë.» 3. Sepse, ngaqë Fjala e zbuloi veten kudo, si lart ashtu edhe poshtë, në thellësi e në gjerësi (lart, në krijim; poshtë, në të bërit njeri; në thellësi, në Had; e në gjerësi, në botë), të gjitha gjërat u mbushën me njohjen e Perëndisë. 4. Tani, edhe për këtë arsye, Ai nuk e kreu menjëherë, sapo erdhi, flijimin e vet për të gjithë, duke ia dhënë trupin vdekjes për ta ngritur pastaj; sepse në këtë mënyrë do ta kishte bërë veten të padukshëm. Por Ai e bëri veten mjaft të dukshëm me atë që kreu: qëndroi në trup, bëri vepra të tilla dhe tregoi shenja të atilla, që e bënin të njohur jo më si njeri, por si Perëndia Fjalë. 5. Sepse, duke u bërë njeri, Shpëtimtari do të kryente të dyja veprat e dashurisë: e para, të largonte prej nesh vdekjen e të na ripërtërinte; e dyta, ndonëse i paparë e i padukshëm, të shfaqej dhe të bëhej i njohur me anë të veprave të veta si Fjala e Atit, Sundimtari dhe Mbreti i gjithësisë.
§ 17 — Si nuk e kufizoi Mishërimi gjithëpraninë e Fjalës, as ia pakësoi dëlirësinë. (Krahasimi me diellin.)
Sepse Ai nuk ishte, siç mund ta përfytyrojë dikush, i kufizuar brenda trupit; as, ndërsa ishte i pranishëm në trup, nuk mungonte diku gjetkë; as, ndërsa e lëvizte trupin, nuk mbetej gjithësia e zbrazët nga veprimtaria dhe providenca e Tij; por, gjë tejet e mrekullueshme, ndonëse ishte Fjalë, aspak nuk përmbahej nga asgjë, përkundrazi Ai vetë i përmbante të gjitha; dhe, ashtu si, ndërsa është i pranishëm në gjithë Krijimin, Ai është njëkohësisht i dallueshëm në qenie nga gjithësia dhe i pranishëm në të gjitha me fuqinë e vet (u jep rregull të gjithave, mbi të gjitha e në të gjitha e shfaq providencën e vet, i jep jetë çdo gjëje e të gjithave, e përfshin të tërën pa u përfshirë vetë, por qëndron vetëm në Atin e vet, tërësisht dhe në çdo pikëpamje), 2. kështu, edhe kur ishte i pranishëm në një trup njerëzor dhe e gjallëronte vetë atë, Ai, pa asnjë mospërputhje, gjallëronte edhe gjithësinë, ishte në çdo veprim të natyrës, ishte jashtë së tërës, dhe, ndonëse njihej nga trupi me anë të veprave, njëlloj shfaqej edhe nga veprimi i gjithësisë. 3. Tani, është detyrë e shpirtit të sodisë edhe atë që ndodhet jashtë trupit të vet, me anë të mendimit, por pa vepruar jashtë trupit dhe pa i lëvizur me praninë e vet gjërat e largëta prej trupit. Kurrë, domethënë, njeriu, duke menduar për gjërat që janë larg, nuk i lëviz e nuk i zhvendos ato me këtë; as, po të ulej dikush në shtëpinë e vet e të arsyetonte për trupat qiellorë, nuk do ta lëvizte diellin, as nuk do t'i bënte qiejt të silleshin. Por ai i sheh se lëvizin e ekzistojnë, pa qenë vërtet në gjendje të ndikojë mbi ta. 4. Tani, Fjala e Perëndisë, në natyrën e vet njerëzore, nuk ishte kështu; sepse Ai nuk ishte i lidhur pas trupit të vet, por përkundrazi e drejtonte vetë atë, kështu që nuk ishte vetëm brenda tij, por ishte në të vërtetë në çdo gjë, dhe, ndonëse i jashtëm ndaj gjithësisë, banonte vetëm në Atin e vet. 5. Dhe kjo ishte gjëja e mrekullueshme: se njëkohësisht Ai ecte si njeri, si Fjala i jepte jetë të gjithave dhe si Biri banonte bashkë me Atin e vet. Kështu që, as kur e lindi Virgjëresha, nuk pësoi asnjë ndryshim, as iu zbeh lavdia nga të qenët në trup; përkundrazi, Ai e shenjtëroi edhe trupin. 6. Sepse, as edhe duke qenë në gjithësi, nuk merr pjesë në natyrën e saj, por, përkundrazi, Ai i gjallëron e i mban të gjitha. 7. Sepse, në qoftë se as dielli, të cilin Ai e bëri dhe që ne e shohim teksa sillet nëpër qiell, nuk ndotet duke prekur trupat mbi tokë, as nuk shuhet nga errësira, por përkundrazi ai vetë i ndriçon e i pastron ato, aq më pak u ndot Fjala tërë e shenjtë e Perëndisë, Bërësi dhe Zoti edhe i diellit, duke u bërë e njohur në trup; përkundrazi, meqë ishte e pavdekshme, e gjallëroi dhe e pastroi edhe trupin, që në vetvete ishte i vdekshëm: «i cili», siç thuhet, «nuk bëri asnjë mëkat, as u gjet mashtrim në gojën e Tij.»
§ 18 — Si vepron Fjala dhe Fuqia e Perëndisë në veprimet e Tij njerëzore: duke dëbuar demonët, me anë të mrekullive dhe me lindjen e Tij prej Virgjëreshës.
Prandaj, kur shkrimtarët e frymëzuar për këtë çështje flasin për Të si për dikë që ha e lind, kuptoje se trupi, si trup, lindi dhe ushqehej me ushqim që i përgjigjej natyrës së vet, kurse vetë Perëndia, Fjala, që ishte bashkuar me trupin, ndërsa i rregullonte të gjitha, edhe me anë të veprave që bëri në trup, e tregoi veten se nuk është njeri, por Perëndia Fjalë. Por këto gjëra thuhen për Të, sepse vetë trupi që hante, që lindi e që vuajti, nuk i përkiste askujt tjetër, veç Zotit; dhe sepse, pasi u bë njeri, ishte e udhës që këto t'i visheshin Atij si njeriu, për të treguar se Ai ka trup me të vërtetë e jo në dukje. 2. Por, ashtu si nga këto gjëra njihej se ishte i pranishëm me trup, kështu edhe nga veprat që bëri në trup e bëri veten të njohur si Biri i Perëndisë. Prandaj u thirri edhe judenjve mosbesimtarë: «Po të mos i bëj veprat e Atit tim, mos më besoni. Por, po t'i bëj, edhe në qoftë se nuk më besoni mua, besoni veprat e mia; që të dini e të kuptoni se Ati është në mua e unë në Atin.» 3. Sepse, ashtu si, ndonëse i padukshëm, Ai njihet nëpërmjet veprave të krijimit, kështu edhe, pasi u bë njeri e ndonëse i papashëm në trup, mund të njihet nga veprat e Tij se Ai që mund t'i bëjë këto nuk është njeri, por Fuqia dhe Fjala e Perëndisë. 4. Sepse urdhërimi që u bën frymëve të liga dhe dëbimi i tyre, kjo vepër nuk është e njeriut, por e Perëndisë. Ose kush, që e ka parë tek shëronte sëmundjet të cilave u nënshtrohet gjinia njerëzore, mund ta mendojë ende njeri e jo Perëndi? Sepse Ai pastroi lebrozët, i bëri të çalët të ecin, ua hapi dëgjimin të shurdhërve, ua ktheu të parët të verbërve dhe, me një fjalë, i largoi nga njerëzit të gjitha sëmundjet e dobësitë; nga këto vepra edhe vëzhguesi më i zakonshëm mund ta shihte hyjninë e Tij. Sepse kush, që e pa tek u jepte njerëzve të lindur me të meta atë që u mungonte, dhe tek ia hapte sytë njeriut të verbër që nga lindja, nuk do ta kishte kuptuar se natyra e njerëzve i ishte nënshtruar Atij dhe se Ai ishte Mjeshtri dhe Bërësi i saj? Sepse Ai që ktheu atë që njeriu nuk e kishte pasur që nga lindja, duhet të jetë, kjo është pa dyshim e qartë, edhe Zoti i lindjes natyrore të njerëzve. 5. Prandaj, që në fillim, kur zbriste te ne, e formoi trupin e vet prej një Virgjëreshe, për t'u dhënë kështu të gjithëve një provë jo të vogël të hyjnisë së Tij, sepse Ai që e formoi këtë është edhe Bërësi i çdo gjëje tjetër. Sepse kush, që sheh një trup që del prej vetëm një Virgjëreshe, pa burrë, nuk do të nxjerrë përfundimin se Ai që shfaqet në të është edhe Bërës e Zot i trupave të tjerë? 6. Ose kush, që sheh lëndën e ujit të ndryshuar e të shndërruar në verë, nuk e kupton se Ai që e bëri këtë është Zoti dhe Krijuesi i lëndës së të gjitha ujërave? Sepse për këtë qëllim Ai eci edhe mbi det si zot i tij, dhe eci si mbi tokë të thatë, për t'u dhënë atyre që e panë dëshminë e sundimit të Tij mbi të gjitha gjërat. Dhe, kur ushqeu një turmë kaq të madhe me pak gjë e dha bollëk nga vetja e vet atje ku s'kishte fare, kaq sa pesë mijë vetë u ngopën me pesë bukë e teproi ende aq shumë, a u tregua Ai si ndokush tjetër, veçse vetë Zoti, providenca e të cilit shtrihet mbi të gjitha gjërat?
§ 19 — Njeriu, që nuk lëvizej nga natyra, duhej të mësohej ta njihte Perëndinë nëpërmjet asaj Njerësie të shenjtë, hyjninë e së cilës e rrëfeu tërë natyra, sidomos në Vdekjen e Tij.
Por gjithë këtë Shpëtimtari e pa të udhës ta bënte; që, meqë njerëzit nuk kishin arritur ta njihnin providencën e Tij, të zbuluar në gjithësi, e nuk kishin arritur ta kuptonin hyjninë e Tij, të treguar në krijim, të paktën nga veprat e trupit të Tij ta rifitonin të parët dhe nëpërmjet Tij të merrnin një ide të njohjes së Atit, duke nxjerrë, siç e thashë më parë, nga rastet e veçanta providencën e Tij mbi të tërën. 2. Sepse kush, që pa fuqinë e Tij mbi frymët e liga, ose kush, që i pa frymët e liga tek rrëfenin se Ai ishte Zoti i tyre, do ta mbajë ende mendjen në dyshim nëse ky është Biri, Urtësia dhe Fuqia e Perëndisë? 3. Sepse Ai bëri që edhe krijimi ta thyente heshtjen: sepse madje në vdekjen e Tij, gjë e mrekullueshme për t'u treguar, ose më saktë në vetë trofeun e Tij mbi vdekjen (e kam fjalën për Kryqin), tërë krijimi rrëfente se Ai që u shfaq dhe vuajti në trup nuk ishte thjesht njeri, por Biri i Perëndisë dhe Shpëtimtari i të gjithëve. Sepse dielli e fshehu fytyrën, toka u drodh dhe malet u çanë; të gjithë njerëzit u frikësuan. Këto gjëra tregonin se Krishti mbi Kryq ishte Perëndi, ndërsa tërë krijimi ishte rob i Tij dhe dëshmonte me frikën e vet praninë e Zotit të vet. Kështu, pra, Perëndia Fjalë ua tregoi veten njerëzve me anë të veprave të veta. Por hapi ynë i mëtejshëm duhet të jetë të tregojmë e të flasim për fundin e jetës dhe të rrugës së Tij trupore, dhe për natyrën e vdekjes së trupit të Tij; aq më tepër që kjo është thelbi i besimit tonë dhe të gjithë njerëzit pa përjashtim janë plot me të; që ti ta dish se aspak më pak edhe prej kësaj njihet Krishti se është Perëndi dhe Bir i Perëndisë.
§ 20 — Askush, pra, nuk mund të dhuronte pavdekësinë, veç Atij që e kishte krijuar; askush nuk mund të rikthente shëmbëllimin e Perëndisë, veç Ikonës së Tij; askush nuk mund të jepte jetë, veç Jetës; askush nuk mund të mësonte, veç Fjalës. Dhe Ai, për të shlyer borxhin tonë të vdekjes, duhej edhe të vdiste për ne, e të ngjallej si fryti ynë i parë prej varrit. I vdekshëm, pra, duhej të ishte Trupi i Tij; i shkatërrueshëm, Trupi i Tij nuk mund të ishte.
Kështu, e kemi shtjelluar tashmë pjesërisht, sa ka qenë e mundur dhe sa kemi mundur ne vetë ta kuptojmë, arsyen e shfaqjes së Tij trupore: se s'ishte në fuqinë e askujt tjetër ta kthente të shkatërrueshmen në pavdekësi, veç vetë Shpëtimtarit, që në fillim i kishte bërë edhe të gjitha gjërat nga asgjëja; se askush tjetër nuk mund ta krijonte sërish për njerëzit shëmbëllimin e ikonës së Perëndisë, veç Ikonës së Atit; se askush tjetër nuk mund ta bënte të vdekshmen të pavdekshme, veç Zotit tonë Jisu Krishtit, që është vetë Jeta; dhe se askush tjetër nuk mund t'u mësonte njerëzve për Atin dhe të shkatërronte adhurimin e idhujve, veç Fjalës, që i rregullon të gjitha dhe që e vetme është Biri i vërtetë e i Vetëmlindur i Atit. 2. Por, meqë duhej të shlyhej edhe borxhi që i detyroheshin të gjithë (sepse, siç e thashë tashmë, të gjithë duhej të vdisnin, dhe pikërisht për këtë arsye Ai erdhi midis nesh), për këtë qëllim, pas provave të hyjnisë së Tij nga veprat, Ai më pas e ofroi edhe flijimin e vet për të gjithë dhe ia dorëzoi Tempullin e vet vdekjes në vend të të gjithëve. Këtë e bëri që, së pari, t'i çlironte njerëzit prej shkeljes së tyre të vjetër dhe, veç kësaj, të tregonte se ishte më i fuqishëm edhe se vdekja, duke e shfaqur trupin e vet të pavdekshëm si frytet e para të ngjalljes së të gjithëve. 3. Dhe mos u çudit nëse i përsërisim shpesh të njëjtat fjalë për të njëjtën temë. Sepse, meqë po flasim për këshillën e Perëndisë, prandaj e shtjellojmë të njëjtin kuptim në më shumë se një trajtë, që të mos duket sikur po lëmë jashtë ndonjë gjë e të mos na ngarkohet faji i një trajtimi të mangët; sepse është më mirë të durojmë qortimin për përsëritje, sesa të lëmë jashtë diçka që duhet thënë. 4. Trupi, pra, meqë e ndante të njëjtën natyrë me të gjithë, sepse ishte trup njerëzor, ndonëse me një mrekulli të pashembullt qe formuar vetëm prej një Virgjëreshe, prapëseprapë, meqë ishte i vdekshëm, duhej edhe ai të vdiste, njësoj si të ngjashmit e vet. 5. Por, në sajë të bashkimit të Fjalës me të, nuk i nënshtrohej më shkatërrimit sipas natyrës së vet, por, për shkak të Fjalës që kishte ardhur të banonte në të, u vu përtej mundësisë së shkatërrimit. 6. Dhe kështu ndodhi që u kryen njëherësh dy mrekulli: që vdekja e të gjithëve u përmbush në trupin e Zotit, dhe që vdekja e shkatërrimi u zhdukën tërësisht për shkak të Fjalës që qe bashkuar me të. Sepse kishte nevojë për vdekjen, dhe vdekja duhej vuajtur patjetër për të gjithë, që të shlyhej borxhi që i detyroheshin të gjithë. 7. Prandaj, siç e thashë më parë, Fjala, meqë s'ishte e mundur të vdiste, sepse ishte e pavdekshme, mori mbi vete një trup të tillë që mund të vdiste, që ta ofronte si të vetin në vend të të gjithëve dhe, duke vuajtur, nëpërmjet bashkimit me të, për të gjithë, «të asgjësonte atë që kishte pushtetin e vdekjes, domethënë djallin, dhe të çlironte ata që, prej frikës së vdekjes, ishin gjithë jetën nën robëri.»
§ 21 — Vdekja e asgjësuar nga vdekja e Krishtit. Përse, atëherë, nuk vdiq Krishti fshehtas, ose në një mënyrë më të nderuar? Ai nuk i nënshtrohej vdekjes natyrore, por duhej të vdiste nga duart e të tjerëve. Përse, pra, vdiq? Jo, por pikërisht për atë qëllim erdhi, dhe, po të mos ishte për këtë, nuk do të kishte mundur të ngjallej.
Ja, tani që Shpëtimtari i përbashkët i të gjithëve ka vdekur për ne, ne, besimtarët në Krishtin, nuk vdesim më vdekjen si më parë, sipas paralajmërimit të ligjit; sepse ky dënim ka pushuar; por, meqë shkatërrimi pushon dhe largohet me anë të hirit të Ngjalljes, që tani e tutje vetëm sa shpërbëhemi, në përputhje me natyrën e vdekshme të trupave tanë, në kohën që Perëndia ka caktuar për secilin, që të mund të fitojmë një ngjallje më të mirë. 2. Sepse, ashtu si farat që hidhen në tokë, ne nuk zhdukemi me anë të shpërbërjes, por, të mbjella në tokë, do të ngjallemi sërish, meqë vdekja u asgjësua me anë të hirit të Shpëtimtarit. Prandaj i lumi Pavël, që u bë garant i Ngjalljes për të gjithë, thotë: «Kjo e shkatërrueshme duhet të veshë pavdekësinë, dhe kjo e vdekshme duhet të veshë pavdekësinë; por, kur kjo e shkatërrueshme të ketë veshur pavdekësinë, dhe kjo e vdekshme të ketë veshur pavdekësinë, atëherë do të përmbushet fjala e shkruar: Vdekja u përpi në fitore. O vdekje, ku është thumbi yt? O varr, ku është fitorja jote?» 3. Përse, pra, mund të thotë dikush, po të ishte e nevojshme që Ai t'ia dorëzonte trupin vdekjes në vend të të gjithëve, nuk e la atë mënjanë si njeri, fshehtas, në vend që të shkonte deri atje sa të kryqëzohej? 4. Tani, shqyrto mirë, përgjigjem unë, mos vallë një kundërshtim i tillë është thjesht njerëzor, kurse ajo që bëri Shpëtimtari është vërtet hyjnore dhe, për shumë arsye, e denjë për hyjninë e Tij. Së pari, sepse vdekja që u bie njerëzve u vjen sipas dobësisë së natyrës së tyre; sepse, të paaftë të qëndrojnë në një gjendje të vetme, shpërbëhen me kohën. Prandaj edhe u bien sëmundje, edhe sëmuren e vdesin. Por Zoti nuk është i dobët, por është Fuqia e Perëndisë, Fjala e Perëndisë dhe vetë Jeta. 5. Po ta kishte lënë, pra, trupin e vet diku fshehtas, mbi një shtrat, sipas mënyrës së njerëzve, do të ishte menduar se edhe Ai e bëri këtë sipas dobësisë së natyrës së vet, dhe ngaqë në Të nuk kishte asgjë më shumë se te njerëzit e tjerë. Por, meqë Ai ishte, së pari, Jeta dhe Fjala e Perëndisë, dhe ngaqë duhej, së dyti, të përmbushej vdekja për të gjithë, për këtë arsye, nga njëra anë, ngaqë ishte jetë dhe fuqi, trupi mori forcë në Të; 6. kurse, nga ana tjetër, meqë vdekja duhej patjetër të ndodhte, Ai nuk e mori vetë, por e mori prej duarve të të tjerëve rastin për të përsosur flijimin e vet. Sepse as nuk ishte e udhës që Zoti të sëmurej, Ai që shëronte sëmundjet e të tjerëve; as nuk ishte e drejtë që ai trup të humbte forcën, në të cilin Ai u jep forcë edhe dobësive të të tjerëve. 7. Përse, atëherë, nuk e parandaloi vdekjen, ashtu si e parandaloi sëmundjen? Sepse pikërisht për këtë e kishte trupin, dhe nuk ishte e udhës ta pengonte, që të mos pengohej edhe Ngjallja; ndërkohë që, po aq, nuk ishte e udhës që sëmundja të paraprinte vdekjen e Tij, që të mos mendohej se ishte dobësi nga ana e Atij që ishte në trup. A nuk pati uri, atëherë? Po; pati uri, sipas vetive të trupit të vet. Por nuk vdiq nga uria, për shkak të Zotit që e kishte veshur atë. Prandaj, edhe pse vdiq për të shpenguar të gjithë, prapëseprapë nuk pa shkatërrim. Sepse trupi i Tij u ngjall sërish në shëndet të plotë, meqë trupi nuk i përkiste askujt tjetër, veçse vetë Jetës.
§ 22 — Po pse nuk e tërhoqi trupin e vet nga hebrenjtë, për t'ia ruajtur kështu pavdekësinë? (1) I ka hije as t'ia japë vetes vdekjen, as t'i shmanget asaj. (2) Erdhi ta merrte vdekjen si borxh të të tjerëve, ndaj ajo duhej t'i vinte nga jashtë. (3) Vdekja e tij duhej të ishte e sigurt, që të dëshmonte vërtetësinë e Ngjalljes së tij. Gjithashtu, nuk mund të vdiste nga ndonjë sëmundje, që të mos përqeshej për shërimin që u bënte të tjerëve.
Por do të ishte më mirë, mund të thoshte dikush, që t'u fshihej qëllimeve të hebrenjve, për ta ruajtur krejtësisht trupin e vet nga vdekja. Le t'i thuhet, pra, njeriut të tillë se edhe kjo nuk i shkonte Zotit. Sepse, ashtu si nuk i shkonte Fjalës së Perëndisë, që është Jeta, t'ia jepte vetë vdekjen trupit të vet, po ashtu nuk i përshtatej as t'i ikte vdekjes që i ofronin të tjerët, por përkundrazi ta ndiqte atë deri në shkatërrimin e saj; prandaj ishte e natyrshme që as nuk e la trupin e vet me dëshirën e tij, as nuk iku nga hebrenjtë kur ata kurdisnin kundër tij. 2. Por kjo nuk tregoi ndonjë dobësi nga ana e Fjalës, përkundrazi e tregoi atë si Shpëtimtar dhe Jetë, sepse ai edhe e priti vdekjen për ta shkatërruar, edhe nxitoi ta plotësonte vdekjen që i ofrohej për shpëtimin e të gjithëve. 3. Për më tepër, Shpëtimtari erdhi të plotësonte jo vdekjen e vet, por vdekjen e njerëzve; ndaj nuk e la trupin e vet me një vdekje të vetën (sepse ishte Jetë dhe nuk kishte vdekje), por mori atë vdekje që vinte nga njerëzit, që ta zhdukte plotësisht kur ajo ta takonte në trupin e vet. 4. Sërish, edhe nga sa vijon mund të kuptohet sa e arsyeshme ishte që trupi i Zotit të përballej me këtë fund. Zoti kujdesej veçanërisht për Ngjalljen e trupit, të cilën kishte për të kryer. Sepse ajo që do të bënte ishte ta shfaqte atë si përmendore fitoreje mbi vdekjen, dhe t'u siguronte të gjithëve se e kishte kryer fshirjen e shkatërrimit, si dhe pavdekësinë e trupave të tyre që andej e tutje; dhe, si peng të kësaj e si provë të ngjalljes që i pret të gjithë, e ka ruajtur trupin e vet të pavdekshëm. 5. Sikur, pra, edhe një herë, trupi i tij të ishte sëmurë dhe Fjala të ishte shkëputur prej tij para syve të të gjithëve, nuk do të kishte qenë e hijshme që ai, që shëronte sëmundjet e të tjerëve, të linte veglën e vet të tretej nga sëmundja. Sepse si do të mund të besohej se ai i dëbonte sëmundjet e të tjerëve, po të sëmurej tempulli i tij brenda tij? Sepse ose do të përqeshej si i paaftë t'i dëbonte sëmundjet, ose, po të mundej por të mos e bënte, do të quhej i pandjeshëm edhe ndaj të tjerëve.
§ 23 — Domosdoshmëria e një vdekjeje publike për mësimin e Ngjalljes.
Por edhe sikur, pa asnjë sëmundje dhe pa asnjë dhembje, ta kishte fshehur trupin e vet vetëm e pa u parë «në ndonjë cep», ose në ndonjë vend të shkretë, ose në ndonjë shtëpi, ose kudo, dhe pastaj të shfaqej papritur e të thoshte se ishte ngjallur prej së vdekurish, do të dukej nga të gjitha anët sikur tregonte përralla boshe, dhe ajo që thoshte për Ngjalljen do të ishte edhe më e pabesueshme, ngaqë nuk kishte fare asnjë që të dëshmonte për vdekjen e tij. Vdekja, pra, duhet t'i paraprijë ngjalljes, sepse nuk do të kishte ngjallje po të mos i paraprinte vdekja; kështu që, po të kishte ndodhur vdekja e trupit të tij diku fshehurazi, pa qenë e dukshme dhe pa ndodhur para dëshmitarëve, edhe Ngjallja e tij do të kishte mbetur e fshehtë dhe pa asnjë provë. 2. Ose përse, kur, pasi u ngjall, e shpalli Ngjalljen, do të bënte që vdekja e tij të ndodhte fshehurazi? Ose përse ai që i dëboi frymërat e liga para të gjithëve, ia ktheu shikimin njeriut që kishte lindur i verbër dhe e ktheu ujin në verë, që me anë të këtyre të besohej se ishte Fjala e Perëndisë, të mos e shfaqte natyrën e vet të vdekshme si të pavdekshme para të gjithëve, që të besohej se ai vetë ishte Jeta? 3. Ose si do të kishin guxim nxënësit e tij të flisnin për Ngjalljen, po të mos ishin në gjendje të thoshin se ai më parë vdiq? Ose si do të besoheshin, kur thoshin se më parë ndodhi vdekja e pastaj Ngjallja, po të mos i kishin si dëshmitarë të vdekjes së tij ata njerëz para të cilëve flisnin me guxim? Sepse, në qoftë se, edhe ashtu si ndodhi, kur vdekja dhe Ngjallja e tij u bënë para syve të të gjithëve, farisenjtë e asaj kohe nuk deshën të besonin, por i detyruan madje edhe ata që e kishin parë Ngjalljen ta mohonin, atëherë, sigurisht, sikur këto gjëra të kishin ndodhur fshehurazi, sa pretekste do të kishin trilluar për të mos besuar? 4. Ose si do të mund të vërtetohej fundi i vdekjes dhe fitorja mbi të, po të mos e sfidonte atë para syve të të gjithëve dhe ta tregonte të vdekur, të asgjësuar për të ardhmen nga pavdekësia e trupit të tij?
§ 24 — Parashikimi i kundërshtimeve të tjera. Ai nuk e zgjodhi mënyrën e vdekjes së vet, sepse duhej të dëshmohej Ngadhënjyes i vdekjes në të gjitha format e saj ose në cilëndo prej tyre (krahasimi me një mundës të mirë). Vdekja e zgjedhur për ta turpëruar u kthye në Trofe kundër vdekjes; për më tepër, ia ruajti trupin të pandarë.
Por edhe atyre gjërave që të tjerët mund t'i thoshin, duhet t'u përgjigjemi që më parë. Sepse ndoshta dikush mund të thoshte kështu: Në qoftë se ishte e nevojshme që vdekja e tij të ndodhte para të gjithëve dhe me dëshmitarë, që të besohej edhe tregimi i Ngjalljes së tij, atëherë do të kishte qenë sido që të ishte më mirë që ai t'i kishte zgjedhur vetes një vdekje të lavdishme, qoftë edhe vetëm për t'i shpëtuar turpit të Kryqit. 2. Por edhe po ta kishte bërë këtë, do të jepte shkak për dyshim kundër vetes, se nuk ishte i fuqishëm kundër çdo lloj vdekjeje, por vetëm kundër vdekjes që kishte sajuar për veten; e kështu, sërish do të kishte pasur një pretekst për mosbesim ndaj Ngjalljes, njësoj si më parë. Kështu, vdekja i erdhi trupit të tij jo prej vetes, por prej këshillave armiqësore, që çfarëdo vdekjeje t'i ofronin Shpëtimtarit, atë ai ta zhdukte krejtësisht. 3. Dhe ashtu si një mundës fisnik, i madh në mjeshtëri dhe në guxim, nuk i zgjedh vetë kundërshtarët, që të mos ngjallë dyshimin se ka frikë prej disave, por ia lë zgjedhjen shikuesve, aq më tepër kur këta ndodh të jenë armiq të tij, që, kundër kujtdo që ta vënë përballë, ta rrëzojë atë e të besohet më i fortë se të gjithë; po ashtu edhe Jeta e të gjithëve, Zoti dhe Shpëtimtari ynë, Krishti, nuk sajoi një vdekje për trupin e vet, që të mos dukej sikur kishte frikë nga ndonjë vdekje tjetër; por pranoi mbi Kryq dhe duroi një vdekje të shkaktuar nga të tjerët, e mbi të gjitha nga armiqtë e tij, të cilën ata e quanin të tmerrshme, të turpshme dhe të papërballueshme; që, duke u shkatërruar edhe kjo, ai vetë të besohej si Jeta, dhe fuqia e vdekjes të asgjësohej krejtësisht. 4. Kështu ndodhi diçka e habitshme dhe befasuese: vdekja, të cilën ata menduan ta shkaktonin si turp, ishte në të vërtetë një përmendore fitoreje kundër vetë vdekjes. Ndaj as nuk pësoi vdekjen e Joanit, të cilit i prenë kokën, as nuk u sharrua përgjysmë si Isaia; që edhe në vdekje ta mbante trupin e vet të pandarë e krejt të pacenuar, dhe të mos u jepej asnjë pretekst atyre që do të donin ta ndanin Kishën.
§ 25 — Pse Kryqi, ndër të gjitha vdekjet? (1) Ai duhej të mbante mallkimin për ne. (2) Mbi të i shtriu duart për t'i bashkuar të gjithë, hebrenj e johebrenj, në veten e tij. (3) E mundi «Princin e pushtetit të ajrit» në fushën e tij, duke hapur udhën për në qiell dhe duke na hapur portat e amshuara.
Kaq për t'u përgjigjur atyre nga jashtë, që grumbullojnë argumente për vete. Por, nëse edhe ndonjë prej tanëve pyet, jo nga dashuria për grindje, por nga dashuria për të mësuar, pse ai e pësoi vdekjen jo në ndonjë mënyrë tjetër, veçse mbi Kryq, le t'i thuhet edhe atij se asnjë mënyrë tjetër përveç kësaj nuk ishte e mirë për ne, dhe se ishte mirë që Zoti e pësoi këtë për hirin tonë. 2. Sepse, në qoftë se ai vetë erdhi të mbante mallkimin që rëndonte mbi ne, si tjetër do të ishte bërë «mallkim», po të mos e merrte vdekjen që ishte caktuar për mallkim? Dhe kjo është Kryqi. Sepse pikërisht kështu është shkruar: «I mallkuar është kushdo që varet mbi dru.» 3. Sërish, në qoftë se vdekja e Zotit është shpengimi i të gjithëve, dhe me anë të vdekjes së tij «muri ndarës në mes» rrëzohet, dhe kryhet thirrja e kombeve, si do të na kishte thirrur pranë vetes, po të mos ishte kryqëzuar? Sepse vetëm mbi kryq njeriu vdes me duart e shtrira. Ndaj i shkonte Zotit ta duronte edhe këtë e t'i shtrinte duart, që me njërën të tërhiqte popullin e lashtë, e me tjetrën ata nga johebrenjtë, dhe t'i bashkonte të dyja palët në veten e tij. 4. Sepse kjo është ajo që tha ai vetë, duke treguar me çfarë lloj vdekjeje do t'i shpengonte të gjithë: «Unë, kur të ngrihem lart», thotë, «do t'i tërheq të gjithë njerëzit tek unë.» 5. Dhe edhe një herë: djalli, armiku i racës sonë, pasi ra nga qielli, endet nëpër ajrin tonë të poshtëm dhe atje sundon mbi frymërat shokë të tij, si të barabartët e vet në mosbindje; ai jo vetëm bën mashtrime me anë të tyre te ata që janë mashtruar, por përpiqet t'i pengojë ata që ngjiten lart (dhe për këtë Apostulli thotë: «Sipas princit të pushtetit të ajrit, të frymës që tani vepron te bijtë e mosbindjes»); ndërkohë që Zoti erdhi ta rrëzonte djallin, të pastronte ajrin dhe të na përgatiste udhën lart për në qiell, siç tha Apostulli: «Nëpër velin, domethënë nëpër mishin e tij» (dhe kjo duhej të bëhej detyrimisht me anë të vdekjes), atëherë, me çfarë lloji tjetër vdekjeje do të mund të kryhej kjo, veçse me një vdekje që ndodhte në ajër, dua të them me kryqin? Sepse vetëm ai që plotësohet mbi kryq vdes në ajër. Ndaj i shkonte fare mirë Zotit ta pësonte këtë vdekje. 6. Sepse, i ngritur kështu lart, e pastroi ajrin nga ligësia e djallit dhe e demonëve të çdo lloji, siç thotë: «E pashë Satanin të binte nga qielli si rrufe»; dhe hapi një udhë të re lart për në qiell, siç thotë përsëri: «Ngrini portat tuaja, o ju princa, dhe ngrihuni, ju porta të amshuara.» Sepse nuk ishte Fjala vetë që kishte nevojë të hapeshin portat, meqenëse ishte Zot i të gjithave; as nuk kishte asnjë vepër të tijën që t'i ishte e mbyllur Krijuesit të vet; por ishim ne që kishim nevojë për këtë, ne që ai i çoi lart me anë të trupit të vet. Sepse, ashtu si ia ofroi atë vdekjes për të mirën e të gjithëve, po ashtu me anë të tij përgatiti sërish udhën lart për në qiej.
§ 26 — Arsyet pse u ngjall ditën e tretë. (1) Jo më herët, sepse përndryshe do të mohohej vdekja e tij e vërtetë, as (2) më vonë; për (a) të ruajtur identitetin e trupit të tij, (b) për të mos i mbajtur nxënësit e tij tepër gjatë në ankth pritjeje, dhe as (c) për të pritur derisa dëshmitarët e vdekjes së tij të shpërndaheshin ose kujtimi i saj të zbehej.
Kështu, pra, vdekja mbi Kryq doli për ne e hijshme dhe e përshtatshme, dhe shkaku i saj u tregua i arsyeshëm në çdo drejtim; dhe me të drejtë mund të pohohet se në asnjë mënyrë tjetër veçse me anë të Kryqit nuk ishte e drejtë të ndodhte shpëtimi i të gjithëve. Sepse as edhe kështu, as edhe mbi Kryq, nuk e la veten të fshehur; por përkundrazi, ndërsa e bëri krijesën të dëshmonte për praninë e Krijuesit të vet, nuk e lejoi tempullin e trupit të tij të mbetej gjatë. Përkundrazi, pasi thjesht e tregoi të vdekur, nëpërmjet prekjes së vdekjes me të, e ngjalli menjëherë ditën e tretë, duke marrë me vete, si shenjë fitoreje dhe ngadhënjimi mbi vdekjen, pavdekësinë dhe papësueshmërinë që fitoi trupi i tij. 2. Sepse ai mund ta ngjallte trupin e vet dhe ta tregonte të gjallë qysh menjëherë pas vdekjes; por edhe këtë Shpëtimtari, me largpamësinë e tij të urtë, nuk e bëri. Sepse dikush mund të thoshte se ai nuk kishte vdekur fare, ose se vdekja nuk kishte ardhur në prekje të plotë me të, po ta kishte shfaqur menjëherë Ngjalljen. 3. Ndoshta, sërish, po të kishte qenë koha midis vdekjes dhe ngjalljes së tij vetëm prej dy ditësh, lavdia e pavdekësisë së tij do të kishte mbetur e turbullt. Prandaj, që trupi të vërtetohej se ishte i vdekur, Fjala priti edhe një ditë të ndërmjetme, dhe të tretën ua tregoi atë të pavdekshëm të gjithëve. 4. Kështu, pra, që të vërtetohej vdekja mbi Kryq, ai e ngjalli trupin e vet ditën e tretë. 5. Por, që të mos mbetej pa u besuar, sikur ta kishte këmbyer me ndonjë trup tjetër, po ta ngjallte pasi të kishte qëndruar gjatë dhe të ishte shkatërruar krejtësisht (sepse njeriu mund edhe, me kalimin e kohës, të mos i zinte besë asaj që pa, e të harronte se ç'kishte ndodhur), pikërisht për këtë arsye nuk priti më shumë se tri ditë; as nuk i mbajti gjatë në ankth pritjeje ata të cilëve u kishte folur për Ngjalljen: 6. por, ndërsa fjala ende u kumbonte në veshë, sytë ende u rrinin në pritje dhe mendja në ankth, dhe ndërsa ata që e kishin vrarë ishin ende gjallë mbi dhe, gjendeshin aty pranë dhe mund të dëshmonin për vdekjen e trupit të Zotit, vetë Biri i Perëndisë, pas një kohe prej tri ditësh, e tregoi trupin e vet, dikur të vdekur, të pavdekshëm dhe të paprekshëm nga shkatërrimi; dhe iu bë e qartë të gjithëve se trupi nuk kishte vdekur nga ndonjë dobësi e natyrshme e Fjalës që banonte në të, por që në të vetë vdekja të asgjësohej me fuqinë e Shpëtimtarit.
§ 27 — Ndryshimi që solli Kryqi në marrëdhënien e vdekjes me njeriun.
Se vdekja është shkatërruar, se Kryqi është bërë fitorja mbi të, dhe se ajo s'ka më fuqi, por është vërtet e vdekur, për këtë ka një provë jo të vogël, madje një dëshmi të qartë: që ajo përçmohet nga të gjithë nxënësit e Krishtit, dhe që ata të gjithë i sulen asaj e nuk kanë më frikë prej saj, por, me shenjën e Kryqit dhe me besimin te Krishti, e shkelin nën këmbë si të vdekur. 2. Sepse dikur, para se të ndodhte ardhja hyjnore e Shpëtimtarit, vdekja ishte e tmerrshme edhe për shenjtorët, dhe të gjithë i qanin të vdekurit sikur të kishin humbur përgjithmonë. Por tani që Shpëtimtari e ka ngjallur trupin e vet, vdekja nuk është më e tmerrshme; sepse të gjithë ata që besojnë te Krishti e shkelin atë si asgjë, dhe zgjedhin më mirë të vdesin sesa të mohojnë besimin e tyre te Krishti. Sepse ata e dinë me të vërtetë se, kur vdesin, nuk shkatërrohen, por përkundrazi [nisin të] jetojnë, dhe bëhen të pavdekshëm nëpërmjet Ngjalljes. 3. Dhe ai djall që dikur ngazëllehej me ligësi për vdekjen, tani që dhembjet e saj u zgjidhën, mbeti i vetmi vërtet i vdekur. Dhe provë e kësaj është se, para se njerëzit të besojnë te Krishti, e shohin vdekjen si diçka të tmerrshme dhe bëhen frikacakë para saj. Por, kur kalojnë te besimi dhe mësimi i Krishtit, përçmimi i tyre për vdekjen është aq i madh, sa i sulen asaj me zell, dhe bëhen dëshmitarë të Ngjalljes që Shpëtimtari kreu kundër saj. Sepse, ndonëse ende në moshë të njomë, nxitojnë të vdesin, dhe jo vetëm burrat, por edhe gratë stërviten me disiplinë trupore kundër saj. Aq i dobët është bërë, sa edhe gratë që dikur mashtroheshin prej saj, tani e përqeshin si të vdekur dhe të paralizuar. 4. Sepse, ashtu si kur një tiran mundet nga një mbret i vërtetë dhe lidhet duart e këmbët, atëherë të gjithë ata që kalojnë e përqeshin, duke e goditur e duke e fyer, pa pasur më frikë nga tërbimi dhe egërsia e tij, falë mbretit që e ka mundur; po ashtu, tani që vdekja është mundur dhe nxjerrë në shesh nga Shpëtimtari mbi Kryq, dhe është lidhur duart e këmbët, të gjithë ata që janë në Krishtin, teksa kalojnë, e shkelin atë, dhe, duke dëshmuar për Krishtin, e përqeshin vdekjen, duke u tallur me të e duke thënë atë që është shkruar kundër saj që në lashtësi: «O vdekje, ku është fitorja jote? O varr, ku është thumbi yt?»
§ 28 — Ky fakt i jashtëzakonshëm duhet provuar me përvojë. Ata që dyshojnë për të, le të bëhen të krishterë.
A është, pra, kjo një provë e vogël e dobësisë së vdekjes? Apo është një dëshmi e vogël e fitores që Shpëtimtari korri mbi të, kur djemtë dhe vajzat e reja që janë në Krishtin e përçmojnë këtë jetë dhe ushtrohen për të vdekur? 2. Sepse njeriu nga natyra ka frikë nga vdekja dhe nga shpërbërja e trupit; por ka këtë fakt tejet befasues: se ai që ka veshur besimin e Kryqit e përçmon edhe atë që nga natyra është e frikshme, dhe, për hir të Krishtit, nuk ka frikë nga vdekja. 3. Dhe ashtu si zjarri ka vetinë e natyrshme të djegë: po të thoshte dikush se ka një lëndë që nuk i trembet djegies së tij, por përkundrazi e tregon atë të dobët (siç thuhet se bën asbesti te indianët), atëherë ai që nuk i besonte tregimit, po të donte ta vinte në provë, sido që të ishte, pasi të vishte lëndën zjarrduruese dhe të prekte zjarrin, do të bindej menjëherë për dobësinë që i vishet zjarrit; 4. ose, po të donte dikush ta shihte tiranin të lidhur, sido që të ishte, duke shkuar në vendin dhe në zotërimin e ngadhënjyesit të tij, mund ta shohë atë njeri, tmerr për të tjerët, të katandisur në dobësi; kështu, në qoftë se dikush mbetet i pabesë edhe pas kaq provash, edhe pas kaq shumë njerëzve që janë bërë dëshmorë në Krishtin, edhe pas përçmimit që i bëhet vdekjes çdo ditë nga ata që shquhen në Krishtin, atëherë, po të jetë mendja e tij ende në dyshim nëse vdekja është asgjësuar dhe ka marrë fund, bën mirë të mrekullohet para një gjëje kaq të madhe; le të mos ngulmojë vetëm në mosbesim, as të mos mbetet i ngurtësuar përpara asaj që është kaq e qartë. 5. Por, ashtu si ai që ka asbestin e di se zjarri s'ka fuqi ta djegë, dhe ashtu si ai që do ta shohë tiranin të lidhur kalon në perandorinë e ngadhënjyesit të tij, po ashtu edhe ai që nuk i beson fitores mbi vdekjen, le ta pranojë besimin e Krishtit dhe le të kalojë te mësimi i tij, dhe do ta shohë dobësinë e vdekjes dhe ngadhënjimin mbi të. Sepse shumë veta që dikur ishin mosbesues dhe përqeshës, më pas besuan dhe e përçmuan vdekjen aq sa u bënë madje dëshmorë për vetë Krishtin.
§ 29 — Ja, pra, pasoja të mrekullueshme dhe një shkak i mjaftueshëm, Kryqi, që i shpjegon ato, ashtu si lindja e diellit shpjegon dritën e ditës.
Tani, në qoftë se me shenjën e Kryqit dhe me besimin te Krishti vdekja shkelet përdhe, para gjyqit të së vërtetës duhet të jetë e qartë se nuk është tjetërkush veç vetë Krishtit ai që ka ngritur trofe dhe fitore mbi vdekjen dhe që e bëri atë të humbte gjithë fuqinë e saj. 2. Dhe në qoftë se vdekja, që dikur ishte e fuqishme dhe prandaj e tmerrshme, tani, pas ardhjes së Shpëtimtarit dhe pas vdekjes e Ngjalljes së trupit të tij, përbuzet, duhet të jetë e qartë se vdekja u asgjësua dhe u mund pikërisht nga Krishti që u ngjit në Kryq. 3. Sepse, ashtu si, kur pas natës lind dielli dhe gjithë faqja e dheut ndriçohet prej tij, askush nuk mund të dyshojë se është dielli ai që e ka shfaqur dritën e vet kudo, që ka dëbuar errësirën dhe u ka dhënë dritë të gjitha gjërave, po ashtu, tani që vdekja u përbuz dhe u shkel përdhe, që nga çasti kur ndodhi shfaqja shpëtimprurëse e Shpëtimtarit në mish dhe vdekja e tij në Kryq, duhet të jetë krejt e qartë se është pikërisht Shpëtimtari, i cili u shfaq edhe në trup, ai që e asgjësoi vdekjen dhe që shfaq përditë shenjat e fitores mbi të te nxënësit e vet. 4. Sepse, kur dikush sheh njerëz, të dobët nga natyra, që turren drejt vdekjes, pa u frikësuar nga shkatërrimi i saj as nga zbritja në Had, por që e sfidojnë atë me shpirt të zjarrtë; njerëz që nuk tërhiqen para mundimeve, por përkundrazi, për hir të Krishtit, zgjedhin të vërsulen mbi vdekjen më parë se jetën mbi dhé; madje, kur dikush sheh me sytë e vet burra, gra dhe fëmijë të vegjël që vërsulen e turren mbi vdekjen për hir të fesë së Krishtit, kush është aq i marrë, aq mosbesues ose aq i gjymtuar në mendje, sa të mos e shohë e të mos e kuptojë se Krishti, për të cilin dëshmon populli, është ai vetë që i jep secilit fitoren mbi vdekjen, duke e zhveshur atë nga çdo fuqi e saj te secili prej atyre që mbajnë besimin e tij dhe shenjën e Kryqit? 5. Sepse ai që e sheh gjarprin të shkelur përdhe, sidomos kur e njeh egërsinë e tij të dikurshme, nuk dyshon më se ai ka ngordhur dhe e ka humbur krejt fuqinë, veç në qoftë se e ka mendjen të prishur dhe s'i ka të shëndosha as shqisat e trupit. Sepse edhe kush e sheh një luan që fëmijët e bëjnë lodër, si mund të mos e kuptojë se ai ose ka ngordhur ose e ka humbur gjithë fuqinë? 6. Ashtu, pra, si mund të shihet me sy e vërteta e gjithë kësaj, po ashtu, tani që vdekja bëhet lodër dhe përbuzet nga ata që besojnë te Krishti, askush të mos dyshojë më, as të mos tregohet mosbesues, se vdekja u asgjësua nga Krishti dhe se shkatërrimi i vdekjes u zhduk e u ndal.
§ 30 — Vërtetësia e ngjalljes provohet me fakte: (1) fitorja mbi vdekjen e përshkruar më sipër; (2) mrekullitë e hirit janë vepër e Dikujt që rron, e Dikujt që është Perëndi; (3) po të ishin perënditë (siç pretendohet) të vërteta dhe të gjalla, aq më tepër është i gjallë Ai që ua thyen fuqinë.
Ajo që kemi thënë deri tani, pra, s'është provë e vogël se vdekja u asgjësua dhe se Kryqi i Zotit është shenjë fitoreje mbi të. Por për Ngjalljen e trupit në pavdekësi, të kryer mandej nga Krishti, Shpëtimtari i përbashkët dhe Jeta e vërtetë e të gjithëve, dëshmia me fakte është më e qartë se arsyetimet për ata që e kanë të shëndoshë shikimin e mendjes. 2. Sepse, në qoftë se, siç e tregoi arsyetimi ynë, vdekja u asgjësua dhe të gjithë e shkelin përdhe falë Krishtit, aq më tepër e shkeli ai vetë i pari me trupin e tij dhe e asgjësoi. Po të pranojmë se vdekja u vra prej tij, çfarë mund të kishte ndodhur veç ngritjes së trupit të tij dhe shfaqjes së tij si përmendore fitoreje kundër vdekjes? Ose si mund të tregohej se vdekja u asgjësua, po të mos ishte ngjallur trupi i Zotit? Por, në qoftë se kjo dëshmi e Ngjalljes i duket dikujt e pamjaftueshme, le të bindet për atë që thuhet edhe nga ajo që ndodh para syve të tij. 3. Sepse, ndërsa njeriu, sapo vdes, s'mund të ushtrojë më asnjë fuqi, po ndikimi i tij zgjat deri te varri e që andej pushon, dhe ndërsa veprat e pushteti mbi njerëzit u përkasin vetëm të gjallëve, le të shohë e le të gjykojë kushdo që të dojë, duke e rrëfyer të vërtetën nga ajo që duket me sy. 4. Sepse, tani që Shpëtimtari bën vepra kaq të mëdha ndër njerëz dhe përditë, në mënyrë të padukshme, bind një turmë kaq të madhe nga çdo anë, si nga ata që banojnë në Greqi, ashtu edhe nga ata në vende të huaja, që të kthehen te besimi i tij dhe që të gjithë t'i binden mësimit të tij, a do të mbetet ende ndokush në dyshim nëse Shpëtimtari e kreu një Ngjallje dhe nëse Krishti është i gjallë, ose më mirë, është ai vetë Jeta? 5. A i përket vallë një të vdekuri të nxisë ndërgjegjen e njerëzve, kaq sa ata të mohojnë ligjet e trashëguara dhe të përkulen para mësimit të Krishtit? Ose si, po të mos jetë më veprimtar (sepse kjo i takon të vdekurit), i ndal ata që janë veprues e të gjallë nga veprimtaria e tyre, kaq sa kurorëshkelësi nuk shkel më kurorën, vrasësi nuk vret më, keqbërësi nuk është më grabitqar dhe i pafeja qysh tani bëhet fetar? Ose si, po të mos jetë ngjallur, por të jetë i vdekur, i dëbon, i ndjek dhe i rrëzon ata perëndi të rreme që mosbesimtarët i quajnë të gjalla, si edhe demonët që ata adhurojnë? 6. Sepse, kudo që përmendet Krishti dhe besimi te ai, atje çdo idhujtari rrëzohet dhe çdo mashtrim i frymëve të liga zbulohet, dhe asnjë frymë s'mund ta durojë as vetë emrin, madje, sapo e dëgjon, ikën dhe zhduket. Por kjo vepër nuk është e një të vdekuri, por e dikujt që rron, dhe sidomos e Perëndisë. 7. Sidomos, do të ishte qesharake të thuhej se, ndërsa frymët e dëbuara prej tij dhe idhujt e asgjësuar janë të gjallë, ai që i përzë dhe që me fuqinë e vet u pengon madje edhe të shfaqen, po, dhe që prej të gjithëve rrëfehet si Biri i Perëndisë, është i vdekur.
§ 31 — Në qoftë se fuqia është shenjë jete, çfarë mësojmë nga pafuqia e idhujve, për të mirë a për të keq, dhe nga fuqia detyruese e Krishtit e e shenjës së Kryqit? Me këtë provohet se vdekja dhe demonët e kanë humbur sundimin e tyre. Përkimi i arsyetimit të mësipërm, që nisej nga faktet, me atë që niset nga Personi i Krishtit.
Por ata që nuk besojnë në Ngjalljen japin një provë të fortë kundër vetes: në vend që gjithë frymët dhe perënditë që ata adhurojnë ta përzënë Krishtin, të cilin e quajnë të vdekur, është Krishti, përkundrazi, ai që i provon të gjitha ato të vdekura. 2. Sepse, në qoftë se është e vërtetë që një i vdekur s'mund të ushtrojë asnjë fuqi, ndërkohë që Shpëtimtari kryen përditë kaq shumë vepra (i tërheq njerëzit te feja, i bind drejt virtytit, mëson për pavdekësinë, i shpie drejt dëshirës për gjërat qiellore, zbulon njohjen e Atit, ngjall forcë për të përballuar vdekjen, i shfaqet secilit dhe rrëzon paperëndinë e idhujtarisë), kurse perënditë dhe frymët e mosbesimtarëve s'mund të bëjnë asnjë prej këtyre gjërave, por përkundrazi tregohen të vdekura në praninë e Krishtit, me gjithë shkëlqimin e tyre të katandisur në pafuqi e në kotësi; ndërsa me shenjën e Kryqit ndalet çdo magji, asgjësohet çdo shtrigëri, gjithë idhujt braktisen e lihen, frenohet çdo kënaqësi e shfrenuar dhe gjithkush ngre sytë nga dheu drejt qiellit, atëherë, kë duhet ta quajmë të vdekur? Krishtin, që bën kaq shumë vepra? Po të vepruarit nuk i takon një të vdekuri. Apo atë që s'ushtron asnjë fuqi, por qëndron sikur pa jetë? Gjë që u takon në thelb idhujve dhe frymëve, të vdekur siç janë. 3. Sepse Biri i Perëndisë është «i gjallë dhe vepron», dhe punon ditë për ditë, dhe sjell shpëtimin e të gjithëve. Kurse vdekja provohet përditë se e ka humbur gjithë fuqinë e saj, dhe idhujt e frymët provohen të vdekur, e jo Krishti, kështu që qysh tani askush s'mund të dyshojë më për Ngjalljen e trupit të tij. 4. Por ai që tregohet mosbesues ndaj Ngjalljes së trupit të Zotit, duket se s'e njeh fuqinë e Fjalës dhe të Urtësisë së Perëndisë. Sepse, në qoftë se ai mori përgjithësisht një trup për vete dhe (në përputhje të arsyeshme, siç e tregoi arsyetimi ynë) e bëri të tijin, ç'duhej të bënte Zoti me të? Ose cili duhej të ishte fundi i trupit, pasi Fjala kishte zbritur njëherë mbi të? Sepse ai s'mund të mos vdiste, meqë ishte i vdekshëm dhe duhej flijuar për të gjithë, e pikërisht për këtë qëllim ia formoi Shpëtimtari vetes. Por ishte e pamundur që ai të mbetej i vdekur, sepse ishte bërë tempulli i jetës. Prandaj, ndonëse vdiq si i vdekshëm, u ngjall përsëri për shkak të Jetës që kishte në vete; dhe veprat janë shenjë e Ngjalljes së tij.
§ 32 — Po kush do ta shohë atë të ngjallur, që të besojë? Jo, Perëndia është përherë i padukshëm dhe njihet vetëm nga veprat e tij, dhe këtu veprat thërrasin si dëshmi. Në qoftë se nuk beson, shih ata që besojnë dhe kupto hyjninë e Krishtit. Këtë e shohin demonët, ndonëse njerëzit janë të verbër. Përmbledhje e arsyetimit deri këtu.
Por, në qoftë se, ngaqë ai nuk shihet, nuk besohet aspak se ai u ngjall, atëherë u erdhi koha atyre që s'duan të besojnë të mohojnë vetë rrjedhën e Natyrës. Sepse është veti e posaçme e Perëndisë të jetë njëkohësisht i padukshëm dhe megjithatë të njihet nga veprat e tij, siç u tha edhe më lart. 2. Në qoftë se, pra, veprat s'janë aty, bëjnë mirë që të mos besojnë atë që s'duket. Por, në qoftë se veprat thërrasin me zë të lartë dhe e tregojnë qartë, përse zgjedhin të mohojnë jetën që kaq haptas i detyrohet Ngjalljes? Sepse, edhe sikur të jenë të gjymtuar në mendje, njerëzit mund ta shohin qoftë edhe me shqisat e jashtme fuqinë e pamohueshme dhe hyjninë e Krishtit. 3. Sepse edhe një i verbër, ndonëse s'e sheh diellin, po të ndiejë vetëm nxehtësinë që lëshon dielli, e di se ka një diell mbi dhé. Kështu, edhe kundërshtarët tanë, edhe sikur ende të mos besojnë, ende të verbër ndaj së vërtetës, le të mos e mohojnë hyjninë e Krishtit dhe Ngjalljen e kryer prej tij, të paktën duke e njohur fuqinë e tij nga të tjerët që besojnë. 4. Sepse është e qartë se, po të ishte i vdekur Krishti, s'do të mund të dëbonte demonë e të rrëzonte idhuj; sepse një të vdekuri frymët nuk do t'i ishin bindur. Por, në qoftë se ato dëbohen haptas kur përmendet emri i tij, duhet të jetë e qartë se ai nuk është i vdekur; aq më tepër që frymët, që shohin edhe atë që njerëzit s'e shohin, do të mund ta merrnin vesh po të ishte i vdekur Krishti dhe s'do t'i bindeshin aspak. 5. Por siç është puna, atë që njerëzit e paperëndishëm s'e besojnë, frymët e shohin, se ai është Perëndi, dhe prandaj ikin e i bien ndër këmbë, duke thënë pikërisht ato që thanë kur ai ishte në trup: «Ne të njohim se kush je, i Shenjti i Perëndisë»; dhe «Ah, ç'punë kemi ne me ty, o Bir i Perëndisë? Të lutem, mos më mundo!». 6. Meqë, pra, demonët e rrëfejnë atë dhe veprat e tij dëshmojnë për të ditë për ditë, duhet të jetë e qartë (dhe askush të mos e mohojë me paturpësi kundër së vërtetës) se Shpëtimtari e ngjalli trupin e vet dhe se ai është Biri i vërtetë i Perëndisë, që rrjedh prej tij, si prej Atit të vet, si Fjala e tij, Urtësia dhe Fuqia. Ai, në kohët e mëvonshme, mori një trup për shpëtimin e të gjithëve, i mësoi botës për Atin, e asgjësoi vdekjen dhe u dhuroi të gjithëve pavdekësinë me premtimin e Ngjalljes, duke e ngjallur trupin e vet si fryt të parë të kësaj dhe duke e shfaqur atë, me anë të shenjës së Kryqit, si përmendore fitoreje mbi vdekjen dhe mbi shkatërrimin e saj.
§ 33 — Mosbesimi i hebrenjve dhe tallja e paganëve. Të parët përgënjeshtrohen nga vetë Shkrimet e tyre. Profecitë për ardhjen e tij si Perëndi e si Njeri.
Meqë gjërat qëndrojnë kështu dhe meqë Ngjallja e trupit të tij e fitorja e Shpëtimtarit mbi vdekjen janë provuar qartë, eja tani të qortojmë si mosbesimin e hebrenjve, ashtu edhe talljen e paganëve. 2. Sepse këto janë, ndoshta, pikat ku hebrenjtë shprehin mosbesim, kurse paganët qeshin, duke qortuar pahijshmërinë e Kryqit dhe atë që Fjala e Perëndisë u bë njeri. Por arsyetimi ynë s'do të vonojë të përballet me të dyja, aq më tepër që provat që kemi kundër tyre janë të qarta si drita e diellit. 3. Sepse hebrenjtë, në mosbesimin e tyre, mund të përgënjeshtrohen nga Shkrimet, të cilat i lexojnë edhe vetë; sepse ky varg e ai, dhe, me një fjalë, gjithë Shkrimi i frymëzuar thërret me zë të lartë për këto gjëra, siç e tregojnë me bollëk edhe vetë fjalët e tij të qarta. Sepse profetët e shpallën që më parë mrekullinë e Virgjëreshës dhe lindjen prej saj, duke thënë: «Ja, Virgjëresha do të mbetet me barrë dhe do të lindë një Bir, dhe do t'ia vënë emrin Emanuel, që, i përkthyer, do të thotë: Perëndia me ne». 4. Kurse Moisiu, njeri vërtet i madh, të cilin ata e besojnë se thotë të vërtetën, duke e çmuar si të rëndësishme atë që u tha për mishërimin e Shpëtimtarit dhe i sigurt për vërtetësinë e saj, e shkroi me këto fjalë: «Do të lindë një yll nga Jakobi dhe një njeri nga Izraeli, dhe ai do t'i bëjë copë-copë krerët e Moabit». Dhe përsëri: «Sa të bukura janë banesat e tua, o Jakob, tendat e tua, o Izrael, si kopshte që hijesojnë, si parqe buzë lumenjve, si tenda që i ka ngritur Zoti, si kedra buzë ujërave. Do të dalë një njeri nga fara e tij dhe do të jetë Zot mbi shumë popuj». Dhe përsëri, Isaia: «Para se Fëmija të dijë të thërrasë baba ose nënë, ai do të marrë fuqinë e Damaskut dhe plaçkën e Samarisë përpara mbretit të Asirisë». 5. Se do të shfaqet, pra, një njeri, kjo parathuhet me ato fjalë. Por se Ai që ka për të ardhur është Zot i të gjithëve, e parashikojnë edhe një herë kështu: «Ja, Zoti rri mbi një re të lehtë dhe do të vijë në Egjipt, dhe idhujt e gdhendur të Egjiptit do të tunden». Sepse pikërisht që andej e thërret prapa Ati, duke thënë: «E thirra Birin tim nga Egjipti».
§ 34 — Profecitë për mundimin dhe vdekjen e tij në gjithë rrethanat e saj.
As vdekja e tij nuk kalohet në heshtje: përkundrazi, për të flitet në Shkrimet hyjnore, madje tejet qartë. Sepse, që askush të mos gabonte nga mungesa e njohjes së vetë ngjarjeve, ata nuk u frikësuan të përmendnin edhe shkakun e vdekjes së tij (se ai e pëson atë jo për hir të vetes, por për pavdekësinë dhe shpëtimin e të gjithëve), si edhe dredhitë e hebrenjve kundër tij dhe poshtërsitë që iu bënë prej tyre. 2. Ata thonë, pra: «Një njeri me plagë, që di të durojë dobësinë, sepse fytyra e tij është kthyer mënjanë: u çnderua dhe s'u çmua fare. Ai i mban mëkatet tona dhe vuan për ne; dhe ne e menduam si të munduar, të rrahur me kamxhik e të keqtrajtuar; por ai u plagos për mëkatet tona dhe u dobësua për ligësitë tona. Ndëshkimi që na solli paqen ra mbi të, dhe me plagët e tij u shëruam». O, mrekullohu me dashamirësinë e Fjalës, që për hirin tonë çnderohet, që ne të ngrihemi në nder! «Sepse të gjithë ne», thotë, «si dele kishim humbur udhën; njeriu ishte shmangur në rrugën e vet; dhe Zoti e dorëzoi atë për mëkatet tona; dhe ai nuk e hap gojën, sepse u keqtrajtua. Si dele u çua në thertore, dhe si qengj që hesht para atij që e qeth, kështu ai s'e hap gojën: në poshtërimin e tij iu mohua e drejta». 3. Pastaj, që askush të mos e merrte për njeri të rëndomtë nga vuajtja e tij, Shkrimi i Shenjtë u del përpara hamendjeve të njeriut dhe shpall fuqinë (që vepronte) për të dhe ndryshimin e natyrës së tij në krahasim me ne, duke thënë: «Po kush do ta tregojë brezin e tij? Sepse jeta e tij hiqet nga dheu. Nga ligësia e popullit u çua në vdekje. Dhe unë do të jap të pabesët në vend të varrimit të tij, dhe të pasurit në vend të vdekjes së tij; sepse ai s'bëri asnjë ligësi, as u gjet mashtrim në gojën e tij. Dhe Zoti do ta pastrojë atë nga plagët e tij».
§ 35 — Profecitë për Kryqin. Si përmbushen këto profeci vetëm te Krishti.
Por, ndoshta, pasi dëgjove profecinë për vdekjen e tij, kërkon të mësosh edhe atë që thuhet për Kryqin. Sepse as kjo nuk lihet mënjanë: njerëzit e shenjtë e paraqesin me shumë qartësi. 2. Sepse i pari Moisiu e parathotë, madje me zë të lartë, kur thotë: «Do të shihni Jetën tuaj të varur para syve tuaj, dhe s'do të besoni». 3. Dhe më pas, profetët pas tij dëshmojnë për këtë, duke thënë: «Por unë, si një qengj i pafajshëm i çuar për t'u therur, s'e dija; ata thurën një plan të lig kundër meje, duke thënë: Ejani të hedhim një dru mbi bukën e tij dhe ta zhdukim nga toka e të gjallëve». 4. Dhe përsëri: «M'i shpuan duart e këmbët, m'i numëruan tërë kockat, i ndanë rrobat e mia midis tyre dhe për petkun tim hodhën short». 5. Tani, një vdekje e ngritur lart dhe që ndodh mbi një dru s'mund të jetë tjetër veç Kryqit; dhe përsëri, në asnjë vdekje tjetër nuk shpohen duart e këmbët, veçse vetëm në Kryq. 6. Por, meqë me ardhjen e Shpëtimtarit ndër njerëz edhe gjithë kombet, nga çdo anë, nisën ta njihnin Perëndinë, as këtë pikë nuk e lanë pa e përmendur: por për këtë çështje flitet po ashtu në Shkrimin e Shenjtë. Sepse «do të jetë», thotë, «rrënja e Jeseut, dhe ai që ngrihet të sundojë kombet, tek ai do të shpresojnë kombet». Kjo, pra, është një provë e vogël e asaj që ka ndodhur. 7. Por gjithë Shkrimi i Shenjtë gëlon nga përgënjeshtrimet e mosbesimit të hebrenjve. Sepse cili nga njerëzit e drejtë, nga profetët e shenjtë e nga patriarkët, që përmenden në Shkrimet hyjnore, e pati ndonjëherë lindjen e tij trupore vetëm nga një virgjëreshë? Ose cila grua ka mjaftuar pa burrë për të ngjizur një qenie njerëzore? A nuk lindi Abeli nga Adami, Enoku nga Jaredi, Noeu nga Lameku, Abrahami nga Tara, Isaku nga Abrahami, Jakobi nga Isaku? A nuk lindi Juda nga Jakobi, Moisiu dhe Aaroni nga Amrami? A nuk lindi Samueli nga Elkana, Davidi nga Jeseu, Solomoni nga Davidi, Ezekia nga Ahazi, Josia nga Amosi, Isaia nga Amosi, Jeremia nga Helkia, Ezekieli nga Buzi? A nuk pati secili një atë si shkaktar të qenies së tij? Kush është, pra, ai që lind vetëm nga një virgjëreshë? Sepse profeti i dha shumë rëndësi kësaj shenje. 8. Ose para lindjes së kujt vajti një yll në qiej, që t'i lajmëronte botës atë që po lindte? Sepse, kur lindi Moisiu, prindërit e fshehën; për Davidin nuk dëgjohej gjë, madje as nga fqinjët e tij, aq sa edhe Samueli i madh s'e njihte, por pyeti nëse Jeseu kishte ndonjë bir tjetër; Abrahami, nga ana e tij, u bë i njohur për fqinjët si njeri i madh vetëm pas lindjes së tij. Por për lindjen e Krishtit dëshmitari nuk qe njeriu, por një yll në atë qiell prej nga po zbriste ai.
§ 36 — Profeci për sundimin e Krishtit, arratisjen në Egjipt etj.
Por cili mbret ka ekzistuar ndonjëherë, që të ketë sunduar e të ketë korrur fitore mbi armiqtë e tij para se të kishte fuqi të thërriste të atin a të ëmën? A nuk erdhi Davidi në fron në moshën tridhjetëvjeçare, dhe Solomoni, kur ishte rritur e ishte bërë djalosh? A nuk hyri Joasi në mbretëri kur ishte shtatë vjeç, dhe Josia, një mbret edhe më i vonshëm, a nuk e mori qeverisjen rreth vitit të shtatë të moshës së tij? E megjithatë ata, në atë moshë, kishin fuqi të thërrisnin të atin a të ëmën. 2. Kush, pra, është ai që sundonte dhe plaçkiste armiqtë e vet thuajse para se të lindte? Ose çfarë mbreti të tillë ka pasur ndonjëherë në Izrael e në Judë (le të na thonë judenjtë, që e kanë hetuar këtë çështje), tek i cili të gjitha kombet të kenë vënë shpresat e tyre dhe të kenë gjetur paqe, në vend që të ishin në armiqësi me ta nga çdo anë? 3. Sepse, sa kohë që qëndronte Jerusalemi, kishte luftë pa pushim midis tyre, dhe të gjithë luftonin kundër Izraelit; asirianët i shtypnin, egjiptianët i përndiqnin, babilonasit u vërsuleshin; dhe, për çudi, kishin madje edhe sirianët, fqinjët e tyre, në luftë kundër tyre. A nuk luftoi Davidi kundër moabitëve dhe a nuk i goditi sirianët; a nuk u ruajt Josia nga fqinjët e tij, e a nuk u drodh Ezekia nga mburrja e Senaheribit; a nuk i bëri luftë Amaleku Moisiut, e a nuk e kundërshtuan amoritët, e a nuk u rreshtuan banorët e Jerikos kundër Jozueut, birit të Naveut? Dhe, me një fjalë, marrëveshjet e miqësisë nuk kishin vend midis kombeve dhe Izraelit. Pra, ia vlen të shohim se kush është ai tek i cili kombet do të vënë shpresën e tyre. Sepse duhet të ketë një të tillë, meqë është e pamundur që profeti të ketë folur gënjeshtër. 4. Por cili nga profetët e shenjtë a nga patriarkët e lashtë ka vdekur mbi Kryq për shpëtimin e të gjithëve? Ose kush u plagos dhe u shkatërrua për shërimin e të gjithëve? Ose cili nga njerëzit e drejtë, a nga mbretërit, zbriti në Egjipt, kështu që me ardhjen e tij ranë idhujt e Egjiptit? Sepse Abrahami shkoi atje, por idhujtaria prapëseprapë mbizotëronte kudo. Moisiu lindi atje, e megjithatë adhurimi i rrejshëm i popullit ishte po aty.
§ 37 — Psalmi 22:16 etj. Madhështia e lindjes dhe e vdekjes së tij. Turbullimi i orakujve dhe i demonëve në Egjipt.
Ose kush, ndër ata që përmenden në Shkrimin e Shenjtë, u shpua në duar e në këmbë, a u var fare mbi një dru, dhe u flijua mbi një kryq për shpëtimin e të gjithëve? Sepse Abrahami vdiq duke e mbaruar jetën në shtrat; edhe Isaku e Jakovi vdiqën me këmbët e ngritura mbi shtrat; Moisiu dhe Aaroni vdiqën në mal; Davidi vdiq në shtëpinë e tij, pa qenë objekt i ndonjë komploti nga ana e popullit; vërtet, u ndoq nga Sauli, por u ruajt pa u lënduar. Isaia u sharrua përgjysmë, por nuk u var mbi një dru. Jeremia u trajtua me turp, por nuk vdiq nën dënim; Ezekieli vuajti, por jo për popullin, por për të treguar se çfarë do të binte mbi popullin. 2. Përsëri, këta, edhe atje ku vuajtën, ishin njerëz të ngjashëm me të gjithë në natyrën e tyre të përbashkët; por ai që në Shkrimin e Shenjtë shpallet se vuan për të gjithë, quhet jo thjesht njeri, por Jeta e të gjithëve, ndonëse në të vërtetë ishte i ngjashëm me njerëzit në natyrë. Sepse, thotë, «do të shihni Jetën tuaj të varur para syve tuaj»; dhe «kush do ta tregojë brezin e tij?». Sepse mund të përcaktohet gjenealogjia e të gjithë shenjtorëve dhe të tregohet që nga fillimi, e prej kujt lindi secili; por për brezin e Atij që është Jeta, Shkrimi i Shenjtë thotë se nuk mund të tregohet. 3. Kush është, pra, ai për të cilin Shkrimet Hyjnore thonë këtë? Ose kush është aq i madh, sa edhe profetët parathonë për të gjëra kaq të mëdha? Askush tjetër nuk gjendet në Shkrimin e Shenjtë, veç Shpëtimtarit të përbashkët të të gjithëve, Fjalës së Perëndisë, Zotit tonë Jisu Krisht. Sepse është pikërisht ai që doli nga një virgjëreshë dhe u shfaq si njeri mbi tokë, dhe brezi i të cilit sipas mishit nuk mund të tregohet. Sepse nuk ka njeri që të thotë se cili ishte i ati sipas mishit, meqë trupi i tij nuk ishte prej një njeriu, por vetëm prej një virgjëreshe; 4. kështu që askush nuk mund të tregojë lindjen trupore të Shpëtimtarit prej një njeriu, ashtu si mund të hartohet gjenealogjia e Davidit, e Moisiut dhe e të gjithë patriarkëve. Sepse është pikërisht ai që bëri që edhe ylli të shënonte lindjen e trupit të tij; meqë ishte e udhës që Fjala, duke zbritur nga qielli, të kishte edhe yllësinë e vet nga qielli, dhe ishte e përshtatshme që Mbreti i Krijimit, kur të dilte në dukje, të njihej hapur nga i gjithë krijimi. 5. Ja pra, ai lindi në Jude, dhe njerëz nga Persia erdhën ta adhuronin. Është pikërisht ai që, edhe para se të shfaqej në trup, korri fitoren mbi kundërshtarët e tij demonë dhe ngadhënjeu mbi idhujtarinë. Të gjithë paganët, sido që të jetë, nga çdo krahinë, duke hedhur poshtë traditën e tyre të trashëguar dhe pabesinë e idhujve, tani po e vënë shpresën e tyre te Krishti dhe po regjistrohen nën të, gjë që mund ta shohësh me sytë e tu. 6. Sepse në asnjë kohë tjetër nuk ka pushuar pabesia e egjiptianëve, veçse kur Zoti i të gjithëve, i hipur si të thuash mbi një re, zbriti atje në trup e zhbëri mashtrimin e idhujve, dhe i solli të gjithë tek vetja, e nëpërmjet vetes te Ati. 7. Është pikërisht ai që u kryqëzua para diellit dhe të gjithë krijimit si dëshmitarë, dhe para atyre që e vranë; dhe me vdekjen e tij erdhi shpëtimi për të gjithë, dhe u shpengua i gjithë krijimi. Ai është Jeta e të gjithëve, dhe është pikërisht ai që, si një dele, ia dorëzoi trupin e vet vdekjes si zëvendësim, për shpëtimin e të gjithëve, ndonëse judenjtë nuk e besojnë.
§ 38 — Profeci të tjera të qarta për ardhjen e Perëndisë në mish. Mrekullitë e pashembullta të Krishtit.
Sepse, po të mos i quajnë të mjaftueshme këto prova, le të binden të paktën nga arsye të tjera, të nxjerra nga orakujt që zotërojnë ata vetë. Sepse për kë thonë profetët: «Iu shfaqa atyre që nuk më kërkonin, u gjeta prej atyre që nuk pyesnin për mua; i thashë kombit që nuk e thërriste emrin tim: Ja ku jam; i zgjata duart e mia drejt një populli të pabindur e kryeneç.» 2. Kush, pra, mund t'u thoshte dikush judenjve, është ai që u shfaq? Sepse, po të jetë profeti, le të thonë kur qe fshehur, që të shfaqej sërish më pas. Dhe çfarë lloj profeti është ky, që jo vetëm u shfaq nga errësira, por edhe zgjati duart e tij mbi Kryq? Sigurisht asnjë nga të drejtët, veç vetëm Fjalës së Perëndisë, i cili, i patrupshëm nga natyra, u shfaq për hirin tonë në trup dhe vuajti për të gjithë. 3. Ose, po të mos u mjaftojë as kjo, le të heshtin të paktën përpara një prove tjetër, duke parë sa e qartë është fuqia e saj dëshmuese. Sepse Shkrimi i Shenjtë thotë: «Merrni fuqi, o duar që rrini varur, dhe ju, o gjunjë të dobët; ngushëllohuni, ju që jeni të ligështuar në mendje; merrni zemër, mos kini frikë. Ja, Perëndia ynë jep gjyqin e shpërblimit; ai vetë do të vijë e do të na shpëtojë. Atëherë do të hapen sytë e të verbërve, e veshët e të shurdhërve do të dëgjojnë; atëherë i çali do të kërcejë si dre, e gjuha e belbaçëve do të flasë qartë.» 4. Tani, çfarë mund të thonë për këtë, ose si guxojnë ta përballojnë fare? Sepse profecia jo vetëm tregon se Perëndia do të banojë këtu, por shpall edhe shenjat e kohën e ardhjes së tij. Sepse ata e lidhin rimarrjen e shikimit nga të verbrit, ecjen e të çalëve, dëgjimin e të shurdhërve dhe qartësimin e gjuhës së belbaçëve me Ardhjen Hyjnore që do të ndodhë. Le të thonë, pra, kur kanë ndodhur shenja të tilla në Izrael, ose ku, në vendin e judenjve, ka ndodhur ndonjë gjë e këtij lloji. 5. Naamani, një lebroz, u pastrua, por asnjë i shurdhër nuk dëgjoi, as ndonjë i çalë nuk eci. Ilia ngjalli një të vdekur; po ashtu bëri edhe Eliseu; por asnjë i verbër që nga lindja nuk e rifitoi shikimin. Sepse, në të vërtetë, të ngjallësh një të vdekur është gjë e madhe, por nuk është si mrekullia që kreu Shpëtimtari. Vetëm se, meqë Shkrimi i Shenjtë nuk e la pa përmendur rastin e lebrozit dhe të birit të vdekur të së vesë, sigurisht, po të kishte ndodhur që edhe një i çalë të kishte ecur e një i verbër ta kishte rifituar shikimin, rrëfimi nuk do të kishte lënë pa e përmendur edhe këtë. Meqë, pra, asgjë nuk thuhet në Shkrimin e Shenjtë, është e qartë se këto gjëra nuk kishin ndodhur kurrë më parë. 6. Kur, pra, kanë ndodhur, veçse kur vetë Fjala e Perëndisë erdhi në trup? Ose kur erdhi ai, në mos kur të çalët ecën, e belbaçët u bënë të flisnin qartë, e të shurdhërit dëgjuan, e njerëzit e verbër që nga lindja e rifituan shikimin? Sepse pikërisht këtë thanë judenjtë që e dëshmuan atëherë, sepse nuk kishin dëgjuar që këto gjëra të kishin ndodhur në ndonjë kohë tjetër: «Që kur ka nisur bota, nuk është dëgjuar kurrë që dikush t'i ketë hapur sytë një njeriu të lindur të verbër. Po të mos ishte ky prej Perëndisë, nuk do të mund të bënte asgjë.»
§ 39 — A prisni një tjetër? Por Danieli parathotë kohën e saktë. Kundërshtimet ndaj kësaj hidhen poshtë.
Por ndoshta, duke qenë të paaftë edhe ata të luftojnë vazhdimisht kundër fakteve të qarta, ata, pa e mohuar atë që është shkruar, do të pohojnë se i presin këto gjëra dhe se Fjala e Perëndisë ende nuk ka ardhur. Sepse pikërisht kësaj i bien vazhdimisht në një tel, duke mos u skuqur ta ngulmojnë me pacipëri përballë fakteve të qarta. 2. Por pikërisht në këtë pikë, mbi të gjitha, ata do të hidhen poshtë edhe më fort, jo prej nesh, por prej Danielit shumë të urtë, i cili shënon si datën e vërtetë, ashtu edhe banimin hyjnor të Shpëtimtarit, duke thënë: «Shtatëdhjetë javë janë caktuar mbi popullin tënd dhe mbi qytetin e shenjtë, që t'i vihet fund i plotë mëkatit, që mëkatet të vulosen, që të shlyhen paudhësitë, që të bëhet pajtimi për paudhësitë, që të sillet drejtësia e përjetshme, që të vuloset vegimi e profeti, dhe që të vajoset një Shenjtërore e Shenjtëroreve; dhe do ta dish e do ta kuptosh, që nga dalja e fjalës për ta rindërtuar e për ta ngritur Jerusalemin, deri te Krishti Prijës.» 3. Ndoshta, sa u përket profecive të tjera, ata mund të arrijnë madje të gjejnë shfajësime dhe ta shtyjnë atë që është shkruar për një kohë të ardhshme. Por çfarë mund të thonë për këtë, ose a mund ta përballojnë fare? Ku jo vetëm përmendet Krishti, por ai që do të vajoset shpallet të mos jetë thjesht njeri, por Shenjtërore e Shenjtëroreve; dhe Jerusalemi do të qëndrojë deri në ardhjen e tij, e që andej e tutje profeti dhe vegimi pushojnë në Izrael. 4. Davidi u vajos qëmoti, po ashtu edhe Solomoni e Ezekia; por atëherë, megjithatë, Jerusalemi dhe vendi qëndronin, dhe profetët profetizonin: Gadi, Asafi e Nathani; e më vonë, Isaia, Osea, Amosi dhe të tjerë. Dhe përsëri, vetë njerëzit që u vajosën quheshin të shenjtë, dhe jo Shenjtërore e Shenjtëroreve. 5. Por, po të mbrohen me robërinë dhe të thonë se për shkak të saj Jerusalemi nuk qëndronte, çfarë mund të thonë edhe për profetët? Sepse, në fakt, kur populli zbriti së pari në Babiloni, Danieli dhe Jeremia ishin atje, dhe Ezekieli, Ageu e Zaharia profetizonin.
§ 40 — Argumenti (1) nga tërheqja e profecisë dhe shkatërrimi i Jerusalemit, (2) nga kthimi i johebrenjve, dhe pikërisht te Perëndia e Moisiut. Çfarë i mbetet ende Mesisë të bëjë, që Krishti nuk e ka bërë?
Pra judenjtë po flasin kot, dhe koha për të cilën bëhet fjalë, të cilën ata e shtyjnë për të ardhmen, ka ardhur në të vërtetë. Sepse kur pushuan profeti dhe vegimi në Izrael, veçse kur erdhi Krishti, Shenjtërorja e Shenjtëroreve? Sepse është shenjë, dhe provë e rëndësishme, e ardhjes së Fjalës së Perëndisë, që Jerusalemi nuk qëndron më, as ngrihet ndonjë profet, as u zbulohet ndonjë vegim, dhe kjo krejt natyrshëm. 2. Sepse, kur erdhi ai që ishte paratreguar, ç'nevojë kishte më për ndokënd që ta paratregonte? Kur e vërteta ishte e pranishme, ç'nevojë kishte më për hijen? Sepse kjo ishte e gjithë arsyeja e profetizimit të tyre: pra, derisa të vinte Drejtësia e vërtetë, dhe Ai që do të shpengonte mëkatet e të gjithëve. Dhe kjo ishte arsyeja pse Jerusalemi qëndroi deri atëherë: domethënë, që atje të ushtroheshin në figurat, si përgatitje për realitetin. 3. Kështu, kur erdhi Shenjtërorja e Shenjtëroreve, natyrshëm u vulosën vegimi dhe profecia, dhe pushoi mbretëria e Jerusalemit. Sepse mbretër do të vajoseshin ndër ta vetëm derisa të vajosej Shenjtërorja e Shenjtëroreve; dhe Jakovi profetizon se mbretëria e judenjve do të qëndronte deri tek ai, si vijon: «Nuk do të mungojë sundimtari nga Juda, as Prijësi nga ijët e tij, derisa të vijë ajo që është ruajtur për të; dhe ai është pritja e kombeve.» 4. Prandaj edhe vetë Shpëtimtari thirri me zë të lartë dhe tha: «Ligji dhe profetët profetizuan deri te Joani.» Në qoftë se, pra, ka tani ndër judenjtë mbret a profet a vegim, atëherë bëjnë mirë që mohojnë Krishtin që ka ardhur. Por, në qoftë se nuk ka as mbret as vegim, por që nga ajo kohë e tutje çdo profeci është vulosur, e qyteti dhe tempulli janë pushtuar, përse janë kaq të paperëndishëm dhe kaq të prishur, sa ta shohin çfarë ka ndodhur e prapëseprapë ta mohojnë Krishtin, i cili i solli të gjitha këto? Ose përse, kur shohin edhe paganët duke braktisur idhujt e tyre, e duke e vënë shpresën, nëpërmjet Krishtit, te Perëndia e Izraelit, e mohojnë Krishtin, i cili u lind nga rrënja e Jeseut sipas mishit dhe që tani e tutje është Mbret? 5. Sepse, po të adhuronin kombet ndonjë perëndi tjetër, e të mos rrëfenin Perëndinë e Abrahamit, e Isakut, e Jakovit dhe të Moisiut, atëherë, sërish, do të bënin mirë që pohonin se Perëndia nuk kishte ardhur. Por, në qoftë se johebrenjtë po nderojnë të njëjtin Perëndi që i dha ligjin Moisiut dhe i bëri premtimin Abrahamit, dhe fjalën e të cilit judenjtë e çnderuan, përse janë të paditur, ose më mirë, përse zgjedhin ta shpërfillin, se Zoti i parathënë nga Shkrimet e Shenjta ka shkëlqyer mbi botë, dhe iu shfaq asaj në trajtë trupore, ashtu si tha Shkrimi i Shenjtë: «Zoti Perëndi shkëlqeu mbi ne»; dhe përsëri: «Ai dërgoi Fjalën e tij dhe i shëroi»; dhe përsëri: «Jo një lajmëtar, jo një engjëll, por vetë Zoti i shpëtoi.» 6. Gjendja e tyre mund të krahasohet me atë të një njeriu jashtë mendsh, që sheh tokën e ndriçuar nga dielli, por mohon diellin që e ndriçon. Sepse çfarë tjetër mbetet të bëjë ai që ata presin, kur të vijë? Të thërrasë paganët? Por ata janë thirrur tashmë. Të bëjë që të pushojnë profecia, e mbreti, e vegimi? Edhe kjo ka ndodhur tashmë. Të zbulojë paperëndishmërinë e idhujtarisë? Ajo tashmë është zbuluar e dënuar. Ose të shkatërrojë vdekjen? Ajo tashmë është shkatërruar. 7. Çfarë, pra, nuk ka ndodhur, që Krishti duhet ta bëjë? Çfarë ka mbetur e paplotësuar, që judenjtë të mund të mos besojnë tani pa u ndëshkuar? Sepse, po të them (dhe pikërisht këtë e shohim me të vërtetë), nuk ka më as mbret, as profet, as Jerusalem, as flijim, as vegim ndër ta, por madje e gjithë toka është mbushur me njohjen e Perëndisë, dhe johebrenjtë, duke lënë paperëndishmërinë e tyre, po strehohen tani te Perëndia e Abrahamit, nëpërmjet Fjalës, domethënë Zotit tonë Jisu Krisht; atëherë duhet të jetë e qartë, edhe për ata që janë tejet kokëfortë, se Krishti ka ardhur, dhe se ai i ka ndriçuar krejtësisht të gjithë me dritën e tij, dhe u ka dhënë mësimin e vërtetë e hyjnor për Atin e tij. 8. Kështu, judenjtë mund të hidhen poshtë me të drejtë me këto e me argumente të tjera nga Shkrimet Hyjnore.
§ 41 — Përgjigje grekëve. A e njohin ata Logosin? Në qoftë se ai e shfaq veten në organizmin e Gjithësisë, përse jo në një Trup të vetëm? Sepse trupi i njeriut është pjesë e po asaj tërësie.
Por s'mund të mos mahnitesh tejet me paganët, të cilët, ndërsa tallen me atë që s'është aspak për të qeshur, vetë nuk e ndiejnë turpin e tyre, të cilin nuk e shohin se e kanë ngritur në trajtë trungjesh e gurësh. 2. Vetëm se, meqë argumentit tonë nuk i mungon prova bindëse, eja, le t'i turpërojmë edhe ata mbi baza të arsyeshme, kryesisht nga ato që i shohim edhe ne vetë. Sepse çfarë ka nga ana jonë që të jetë pa vend, ose e denjë për tallje? Mos vallë thjesht fakti që themi se Fjala u shfaq në trup? Por këtë edhe ata do të pranojnë bashkë me ne se ka ndodhur pa asgjë të pavend, po të tregohen miq të së vërtetës. 3. Në qoftë se, pra, mohojnë se ekziston fare një Fjalë e Perëndisë, e bëjnë këtë pa arsye, duke u tallur me atë që s'e njohin. 4. Por, në qoftë se rrëfejnë se ka një Fjalë të Perëndisë, dhe se ai është sundimtari i gjithësisë, dhe se në të Ati e ka krijuar krijimin, dhe se me providencën e tij e tëra merr dritë e jetë e qenie, dhe se ai mbretëron mbi të gjitha, kështu që nga veprat e providencës së tij ai njihet, e nëpërmjet tij edhe Ati, atëherë vër re, të lutem, mos po e kthejnë pa dashje talljen kundër vetvetes. 5. Filozofët e grekëve thonë se gjithësia është një trup i madh; dhe kjo me të drejtë. Sepse e shohim atë dhe pjesët e saj si objekte të shqisave tona. Në qoftë se, pra, Fjala e Perëndisë është në Gjithësinë, e cila është një trup, dhe është bashkuar me të tërën e me të gjitha pjesët e saj, çfarë ka të çuditshme ose të pavend, po të themi se ai është bashkuar edhe me njeriun? 6. Sepse, po të ishte pa vend që ai të kishte qenë fare në një trup, do të ishte pa vend edhe që të bashkohej me të tërën, e që t'u jepte dritë e lëvizje të gjitha gjërave me providencën e tij. Sepse edhe e tëra është një trup. 7. Por, në qoftë se i ka hije që të bashkohet me gjithësinë, dhe të bëhet i njohur në të tërën, atëherë duhet t'i ketë hije edhe që të shfaqet në një trup njeriu, dhe që prej tij ai të ndriçohet e të veprojë. Sepse njerëzimi është pjesë e së tërës, po aq sa edhe pjesa tjetër. Dhe, po të ishte e pahijshme që një pjesë të merrej si mjeti i tij për t'u mësuar njerëzve hyjninë e tij, atëherë do të ishte tejet pa vend që ai të bëhej i njohur qoftë edhe nga e gjithë gjithësia.
§ 42 — Bashkimi i tij me trupin mbështetet mbi marrëdhënien e tij me Krijimin si tërësi. Ai përdori një trup njeriu, sepse pikërisht njeriut deshi t'i zbulohej.
Sepse, ashtu si, ndërkohë që i gjithë trupi gjallërohet e ndriçohet nga njeriu, po të thoshte dikush se është pa vend që fuqia e njeriut të jetë edhe në gishtin e këmbës, ai do të quhej i marrë; sepse, ndonëse pranon që ai përshkon e vepron në të tërën, kundërshton që ai të jetë edhe në pjesë; kështu, ai që pranon e beson se Fjala e Perëndisë është në gjithë Gjithësinë, dhe se e tëra ndriçohet e vihet në lëvizje prej tij, nuk duhet ta quajë pa vend që edhe një trup i vetëm njeriu të marrë lëvizje e dritë prej tij. 2. Por, në qoftë se, ngaqë raca njerëzore është një gjë e krijuar dhe është bërë nga asgjëja, ata e quajnë të pahijshme atë shfaqje të Shpëtimtarit në njeri për të cilën po flasim, atëherë është koha e duhur që ata ta dëbojnë atë edhe nga krijimi; sepse edhe ai është sjellë në ekzistencë prej Fjalës nga asgjëja. 3. Por, në qoftë se, ndonëse krijimi është një gjë e bërë, nuk është pa vend që Fjala të jetë në të, atëherë as nuk është pa vend që ai të jetë në njeriun. Sepse, çfarëdo ideje që të formojnë për të tërën, duhet doemos ta zbatojnë të njëjtën ide edhe për pjesën. Sepse edhe njeriu, siç e thashë më parë, është pjesë e së tërës. 4. Kështu, nuk është aspak e pahijshme që Fjala të jetë në njeriun, ndërkohë që të gjitha gjërat marrin prej tij dritën, lëvizjen dhe qenien e tyre, ashtu si thonë edhe autorët e tyre: «Në të jetojmë, lëvizim dhe jemi.» 5. Pra, çfarë ka për t'u tallur në atë që themi, në qoftë se Fjala e përdori atë ku ai gjendet, si mjet për të shfaqur veten? Sepse, po të mos ishte në të, as nuk do të mund ta kishte përdorur; por, në qoftë se e pranuam më parë se ai është në të tërën e në pjesët e saj, çfarë ka të pabesueshme që ai ta shfaqë veten në atë ku ai gjendet? 6. Sepse me fuqinë e vet ai është bashkuar tërësisht me secilën gjë e me të gjitha, dhe i rregullon të gjitha pa kursim, kështu që askush s'do të mund ta quante të pavend që ai të fliste, e ta bënte të njohur veten dhe Atin e tij, me anë të diellit, po të donte, a të hënës, a të qiellit, a të tokës, a të ujërave, a të zjarrit; meqenëse ai i mban të bashkuara njëherësh të gjitha gjërat, dhe në të vërtetë është jo vetëm në të gjitha, por edhe në pjesën për të cilën bëhet fjalë, e atje e shfaq veten padukshëm. Po kështu, s'mund të jetë e pavend që, duke e rregulluar ai të tërën, dhe duke u dhënë jetë të gjitha gjërave, dhe pasi deshi ta bënte veten të njohur nëpërmjet njerëzve, ai ka përdorur si mjet të tijin një trup njeriu, për të shfaqur të vërtetën dhe njohjen e Atit. Sepse edhe njerëzimi është një pjesë e vërtetë e së tërës. 7. Dhe, ashtu si Mendja, që e përshkon njeriun tërësisht, shprehet nëpërmjet një pjese të trupit, dua të them gjuhës, pa thënë askush, me sa mendoj, se prandaj thelbi i mendjes ulet, kështu, po të ketë përdorur Fjala, që i përshkon të gjitha gjërat, një mjet njerëzor, kjo s'mund të duket e pahijshme. Sepse, siç e kam thënë më parë, po të jetë e pahijshme të ketë përdorur një trup si mjet, atëherë është e pahijshme edhe që ai të jetë në të Tërën.
§ 43 — Ai erdhi në trajtë njerëzore dhe jo në ndonjë trajtë më fisnike, sepse (1) erdhi për të shpëtuar, jo për të bërë përshtypje; (2) nga të gjitha krijesat vetëm njeriu kishte mëkatuar. Meqë njerëzit nuk i njihnin veprat e tij në gjithësi, ai erdhi dhe punoi mes tyre si Njeri, në fushën ku e kishin kufizuar veten.
Në qoftë se pyesin: Përse, pra, nuk u shfaq nëpërmjet pjesëve të tjera e më fisnike të krijimit, e përse nuk përdori ndonjë mjet më fisnik, si dielli, ose hëna, ose yjet, ose zjarri, ose ajri, në vend të njeriut thjesht? Le ta dinë se Zoti nuk erdhi për t'u dukur, por për të shëruar e për të mësuar ata që vuanin. 2. Sepse për atë që synon të duket, rruga do të ishte thjesht të shfaqej e të verbonte shikuesit; kurse për atë që kërkon të shërojë e të mësojë, rruga nuk është thjesht të qëndrojë këtu, por t'u vijë në ndihmë atyre që janë në nevojë dhe të shfaqet aq sa mund ta durojnë ata që kanë nevojë për të, që të mos i shqetësojë, duke i kaluar mundësitë e vuajtësve, pikërisht ata që kanë nevojë për të, e kështu të mos ua bëjë të padobishme shfaqjen e Perëndisë. 3. Asgjë në krijim nuk e kishte humbur rrugën përsa i përket idesë për Perëndinë, veç vetëm njeriut. Sepse as dielli, as hëna, as qielli, as yjet, as uji, as ajri nuk kishin dalë nga rregulli i tyre, por, duke e njohur Krijuesin dhe Sundimtarin e tyre, Fjalën, mbeten ashtu siç u bënë. Vetëm njerëzit, pasi hodhën poshtë atë që ishte e mirë, sajuan gjëra të kota në vend të së vërtetës, dhe ia veshën nderin që i takon Perëndisë, si edhe njohjen e tij, demonëve dhe njerëzve në formë guri. 4. Me arsye, pra: meqë do të ishte e padenjë për Mirësinë Hyjnore të linte pas dore një çështje kaq të rëndë, ndërkohë që njerëzit ende nuk ishin në gjendje ta njihnin atë si rregulluesin dhe udhëheqësin e gjithësisë, ai merr si mjet një pjesë të së tërës, trupin e tij njerëzor, dhe bashkohet me të, që, meqë njerëzit nuk mundën ta njihnin në të tërën, të mos dështonin ta njihnin në pjesën; dhe meqë nuk mundën të ngrinin sytë drejt fuqisë së tij të padukshme, të paktën të ishin në gjendje, duke u nisur nga ajo që u ngjante vetes, të arrinin tek ai me arsye dhe ta soditnin. 5. Sepse, të tillë siç janë, si njerëz, do të mund ta njohin Atin e tij më shpejt e më drejtpërdrejt nëpërmjet një trupi të së njëjtës natyrë dhe nëpërmjet veprave hyjnore të kryera me anë të tij, duke gjykuar nga krahasimi se ato nuk janë njerëzore, por vepra të Perëndisë, të cilat i bën ai. 6. Dhe po të ishte e paarsyeshme, siç thonë ata, që Fjala të njihej nëpërmjet veprave të trupit, po aq e paarsyeshme do të ishte të njihej nëpërmjet veprave të gjithësisë. Sepse, ashtu siç është ai në krijim e megjithatë nuk merr pjesë aspak në natyrën e tij, por përkundrazi të gjitha gjërat marrin pjesë në fuqinë e tij, po ashtu, ndërsa e përdori trupin si mjet të tijin, nuk mori asnjë veti trupore, por, përkundrazi, ai vetë shenjtëroi edhe trupin. 7. Sepse, nëse edhe Platoni, që çmohet aq shumë ndër grekët, thotë se krijuesi i saj, kur e sheh gjithësinë të rrahur nga stuhia dhe në rrezik të zbresë në vendin e kaosit, ulet në timonin e shpirtit, i vjen në ndihmë dhe i ndreq të gjitha fatkeqësitë, çfarë ka të pabesueshme në atë që themi ne, se, kur njerëzimi ishte në gabim, Fjala zbriti mbi të dhe u shfaq si njeri, që ta shpëtonte atë nga stuhia me udhëheqjen dhe mirësinë e tij?
§ 44 — Meqë Perëndia e krijoi njeriun me një fjalë, përse të mos e rivendoste me një fjalë? Por (1) krijimi nga asgjëja është ndryshe nga ndreqja e asaj që ekziston tashmë. (2) Njeriu ishte aty me një nevojë të caktuar, që kërkonte një ilaç të caktuar. Vdekja ishte ngulitur në natyrën e njeriut: atëherë ai duhet ta lidhte ngushtë jetën me natyrën njerëzore. Prandaj Fjala u mishërua që të përballej me vdekjen e ta mundte atë në territorin e uzurpuar. (Krahasimi i kashtës dhe i asbestit.)
Por ndoshta, të detyruar nga turpi të pajtohen me këtë, ata do të zgjedhin të thonë se Perëndia, po të donte ta ndreqte e ta shpëtonte njerëzimin, duhej ta kishte bërë vetëm me një urdhër, pa marrë trup Fjala e tij, pikërisht ashtu siç bëri dikur, kur i krijoi nga asgjëja. 2. Kësaj kundërshtie të tyre do t'i jepej një përgjigje e arsyeshme: se dikur, kur nuk ekzistonte fare asgjë, për të bërë gjithçka mjaftonte një urdhër dhe vetëm vullneti për ta bërë. Por, pasi njeriu ishte krijuar një herë dhe nevoja kërkonte një shërim, jo për gjëra që nuk ishin, por për gjëra që kishin marrë jetë, ishte krejt e natyrshme që Mjeku dhe Shpëtimtari të shfaqej në atë që kishte marrë jetë, që të shëronte edhe gjërat që ishin. Për këtë arsye, pra, ai u bë njeri dhe e përdori trupin e tij si mjet njerëzor. 3. Sepse, po të mos ishte kjo rruga e drejtë, si do të shfaqej Fjala, që kishte zgjedhur të përdorte një mjet? Ose nga do ta merrte atë, veçse prej atyre që tashmë ekzistonin dhe kishin nevojë për hyjninë e tij nëpërmjet dikujt të ngjashëm me ta? Sepse nuk ishin gjërat pa qenie ato që kishin nevojë për shpëtim, për të cilat do të mjaftonte një urdhër i thjeshtë, por ishte njeriu, që ekzistonte tashmë e po shkonte drejt shkatërrimit e rrënimit. Ishte, pra, e natyrshme dhe e drejtë që Fjala të përdorte një mjet njerëzor dhe ta shfaqte veten kudo. 4. Së dyti, duhet ta dish edhe këtë: se shkatërrimi që kishte nisur nuk ishte jashtë trupit, por i ishte ngjitur atij; dhe duhej që, në vend të shkatërrimit, jeta të ngjitej pas tij, që, ashtu si vdekja u ngjiz në trup, edhe jeta të ngjizej në të. 5. Po të ishte vdekja jashtë trupit, do të ishte e drejtë që edhe jeta të ngjizej jashtë tij. Por, meqë vdekja ishte lidhur ngushtë me trupin dhe sundonte mbi të, sikur të ishte bashkuar me të, duhej që edhe jeta të lidhej ngushtë me trupin, që kështu trupi, duke veshur jetën në vend të shkatërrimit, ta flakte atë. Për më tepër, edhe po të kishte ardhur Fjala jashtë trupit e jo brenda tij, vdekja vërtet do të ishte mundur prej tij, në pajtim të plotë me natyrën, meqë vdekja s'ka fuqi kundër Jetës; por shkatërrimi që i ishte ngjitur trupit do të kishte mbetur po aq në të. 6. Për këtë arsye, Shpëtimtari me arsye veshi një trup, që trupi, duke u lidhur ngushtë me Jetën, të mos qëndronte më në vdekje si i vdekshëm, por, si i veshur me pavdekësi, që andej e tutje të ngjallej dhe të mbetej i pavdekshëm. Sepse, pasi kishte veshur shkatërrimin, nuk mund të ngjallej po të mos vishte jetën. Edhe vdekja, gjithashtu, prej vetë natyrës së saj, nuk mund të shfaqej veçse në trup. Prandaj ai veshi një trup, që ta gjente vdekjen në trup dhe ta zhdukte. Sepse si do të mund të provohej ndonjëherë se Zoti ishte Jeta, po të mos i jepte jetë asaj që ishte e vdekshme? 7. Dhe, ashtu si kashta shkatërrohet natyrshëm nga zjarri: po ta mbajë njeriu (së pari) zjarrin larg kashtës, ajo, ndonëse nuk digjet, prapëseprapë mbetet vetëm kashtë dhe i trembet kërcënimit të zjarrit, sepse zjarri e ka vetinë e natyrshme ta përpijë; kurse po ta mbështjellë njeriu (së dyti) me një sasi asbesti, lëndën që thuhet se është kundërhelm i zjarrit, kashta nuk i druhet më zjarrit, ngaqë është vënë në siguri duke u mbështjellë me lëndë të padjegshme; 8. pikërisht kështu mund të thuhet, për trupin dhe vdekjen, se, po të ishte mbajtur vdekja larg trupit vetëm me një urdhër të tij, ai prapëseprapë do të kishte qenë i vdekshëm dhe i shkatërrueshëm, sipas natyrës së trupave; por, që të mos ndodhte kjo, ai veshi Fjalën e patrupshme të Perëndisë, dhe kështu nuk i druhet më as vdekjes as shkatërrimit, sepse e ka jetën si petk, dhe shkatërrimi është zhdukur në të.
§ 45 — Kështu, edhe një herë, çdo pjesë e krijimit shfaq lavdinë e Perëndisë. Natyra, dëshmitarja e Krijuesit të saj, jep (me anë të mrekullive) një dëshmi të dytë për Perëndinë e mishëruar. Dëshmia e natyrës, e shtrembëruar nga mëkati i njeriut, u detyrua kështu të kthehej te e vërteta. Nëse këto arsye nuk mjaftojnë, le t'i shohin grekët faktet.
Në pajtim me këtë, pra, Fjala e Perëndisë mori një trup dhe përdori një mjet njerëzor, që t'i jepte jetë edhe trupit, dhe, ashtu si njihet në krijim me anë të veprave të tij, po ashtu të vepronte edhe te njeriu, e ta tregonte veten kudo, pa lënë asgjë të zbrazët nga hyjnia e tij dhe nga njohja e tij. 2. Sepse po e rimarr dhe po e përsëris atë që thashë më parë: se Shpëtimtari e bëri këtë që, ashtu si i mbush të gjitha gjërat nga çdo anë me praninë e tij, po ashtu t'i mbushte të gjitha gjërat me njohjen e tij, siç thotë edhe Shkrimi i Shenjtë: «I gjithë dheu u mbush me njohjen e Zotit.» 3. Sepse, po të ngrejë njeriu sytë drejt qiellit, sheh rregullin e tij; ose, po të mos mundet ta ngrejë fytyrën drejt qiellit, por vetëm drejt njeriut, sheh fuqinë e tij, të pakrahasueshme me atë të njerëzve, të treguar me anë të veprave të tij, dhe mëson se vetëm ai, ndër njerëz, është Perëndia Fjalë. Ose, po të ketë humbur njeriu udhën mes demonëve e t'u ketë frikë atyre, mund ta shohë këtë njeri t'i dëbojë ata dhe të bindet se ai është Zotëruesi i tyre. Ose, po të ketë rënë njeriu te ujërat dhe të mendojë se ato janë perëndi, ashtu si egjiptianët, për shembull, që nderojnë ujin, mund ta shohë natyrën e tyre të ndryshuar prej tij dhe të mësojë se Zoti është Krijuesi i ujërave. 4. Por, po të ketë zbritur njeriu edhe në Had dhe t'u ketë drojë heronjve që kanë zbritur atje, duke i quajtur perëndi, prapëseprapë mund të shohë faktin e Ngjalljes së Krishtit e të fitores së tij mbi vdekjen, dhe të nxjerrë përfundimin se edhe mes tyre vetëm Krishti është Perëndi e Zot i vërtetë. 5. Sepse Zoti preku të gjitha pjesët e krijimit dhe i çliroi e i çmashtroi të gjitha nga çdo mashtrim; siç thotë Pavli: «Pasi i zhveshi prej vetes principatat dhe pushtetet, ngadhënjeu në Kryq»: që askush të mos mund të mashtrohej më kurrsesi, por kudo të gjente Fjalën e vërtetë të Perëndisë. 6. Sepse kështu njeriu, i rrethuar nga çdo anë dhe duke parë hyjninë e Fjalës të shpalosur kudo, domethënë në qiell, në Had, në njeri, mbi dhe, nuk bie më në mashtrim për Perëndinë, por duhet të adhurojë vetëm Krishtin dhe, nëpërmjet tij, të njohë drejt Atin. 7. Me këto argumente, pra, mbi bazën e arsyes, edhe paganët, nga ana e tyre, do të turpërohen me të drejtë prej nesh. Por, nëse i çmojnë argumentet të pamjaftueshme për t'i turpëruar, le të binden të paktën për atë që themi nëpërmjet fakteve që i sheh syri i të gjithëve.
§ 46 — Zhvlerësimi, që nga koha e Mishërimit, i kultit të idhujve, i orakujve, i mitologjive, i veprimtarisë demonike, i magjisë dhe i filozofisë pagane. Dhe, ndërsa kultet e vjetra ishin rreptësisht vendore e të pavarura, adhurimi i Krishtit është universal dhe i njëtrajtshëm.
Kur nisën njerëzit ta braktisnin adhurimin e idhujve, veçse që kur Perëndia, Fjala e vërtetë e Perëndisë, erdhi mes njerëzve? Ose kur pushuan dhe u zbrazën orakujt ndër grekët e kudo, veçse kur Shpëtimtari u shfaq mbi dhe? 2. Ose kur nisën ata që poetët i quajnë perëndi e heronj të zbuloheshin se s'ishin veçse njerëz të vdekshëm, veçse që kur Zoti ngriti fitoren e tij mbi vdekjen dhe e ruajti të pavdekshëm trupin që kishte marrë, duke e ngjallur prej së vdekurish? 3. Ose kur ra në përbuzje mashtrimi dhe marrëzia e demonëve, veçse kur fuqia e Perëndisë, Fjala, Zotëruesi edhe i të gjitha këtyre, duke u përulur për shkak të dobësisë së njeriut, u shfaq mbi dhe? Ose kur nisën të shkeleshin nën këmbë arti dhe shkollat e magjisë, veçse kur ndodhi shfaqja hyjnore e Fjalës mes njerëzve? 4. Dhe, me një fjalë, në ç'kohë u bë e marrë urtësia e grekëve, veçse kur Urtësia e vërtetë e Perëndisë u shfaq mbi dhe? Sepse më parë e gjithë bota dhe çdo vend ishte çuar në humbje nga adhurimi i idhujve, dhe njerëzit nuk quanin perëndi asgjë tjetër veç idhujve. Por tani, në mbarë botën, njerëzit po e braktisin bestytninë e idhujve dhe po strehohen te Krishti; dhe, duke e adhuruar atë si Perëndi, po vijnë të njohin nëpërmjet tij edhe atë Atë që nuk e njihnin. 5. Dhe, gjë e mrekullueshme: gjërat që adhuroheshin ishin të llojllojshme e të panumërta, çdo vend kishte idhullin e vet, dhe ai që quhej perëndi mes tyre s'kishte fuqi të kalonte në vendin fqinj për të bindur popujt fqinjë ta adhuronin, por mezi nderohej qoftë edhe mes njerëzve të vet; sepse askush tjetër nuk e adhuronte perëndinë e fqinjit, përkundrazi, secili i qëndronte idhullit të vet, duke e quajtur zot të gjithçkaje. Krishti, ndërkaq, adhurohet si një dhe i njëjti ndër të gjithë popujt; dhe atë që dobësia e idhujve nuk mundi ta bënte, domethënë të bindte qoftë edhe ata që rrinin afër, këtë e bëri Krishti, duke bindur jo vetëm ata që rrinë afër, por thjesht mbarë botën, të adhurojnë një Zot të vetëm e të njëjtë dhe, nëpërmjet tij, Perëndinë, madje Atin e tij.
§ 47 — Orakujt e shumtë (dukjet e trilluara në vende të shenjta etj.), të shpërndarë me shenjën e Kryqit. Perënditë e vjetra dalin se s'kanë qenë veçse njerëz. Magjia zbulohet. Dhe, ndërsa filozofia mundi të bindte për pavdekësinë e për mirësinë veç rrethe të zgjedhura e vendore, njerëz me pak mend i kanë ngulitur turmave të kishave parimin e një jete të mbinatyrshme.
Dhe, ndërsa më parë çdo vend ishte plot me mashtrimin e orakujve, dhe orakujt në Delfi e në Dodona, në Beoti, në Lici, në Libi e në Egjipt, si edhe ata të Kabirëve, dhe Pitonesha çmoheshin nga përfytyrimi i njerëzve, tani, që kur Krishti nisi të predikohet kudo, edhe marrëzia e tyre ka pushuar dhe s'ka më asnjë prej tyre që të parashikojë të ardhmen. 2. Dhe, ndërsa më parë demonët mashtronin përfytyrimin e njerëzve, duke zënë burime a lumenj, pemë a gurë, e kështu ua hidhnin mendjen të thjeshtëve me rrengjet e tyre, tani, pas ardhjes hyjnore të Fjalës, mashtrimi i tyre ka pushuar. Sepse me shenjën e Kryqit, mjafton që njeriu ta përdorë, dhe i dëbon mashtrimet e tyre. 3. Dhe, ndërsa më parë njerëzit i quanin perëndi Zeusin, Kronosin, Apolonin dhe heronjtë që përmenden te poetët, e humbnin udhën duke i nderuar ata, tani, që kur Shpëtimtari u shfaq mes njerëzve, ata të tjerët janë zbuluar si njerëz të vdekshëm, dhe vetëm Krishti është njohur ndër njerëz si Perëndia e vërtetë, Fjala e Perëndisë. 4. Dhe ç'të thuhet për magjinë që çmohej ndër ta? Se, para se Fjala të vinte e të banonte mes nesh, ajo ishte e fortë dhe vepruese ndër egjiptianët, kaldeasit e indianët, dhe u ngjallte drojë atyre që e shihnin; por se, me praninë e së Vërtetës dhe me Shfaqjen e Fjalës, edhe ajo është përgënjeshtruar krejtësisht dhe është zhdukur fare. 5. Sa për urtësinë pagane dhe pretendimet kumbuese të filozofëve, mendoj se askujt nuk i duhet argumenti ynë, sepse mrekullia është para syve të të gjithëve: ndërsa të urtët ndër grekët kishin shkruar kaq shumë e nuk qenë në gjendje të bindnin qoftë edhe pak veta nga vendi i tyre për pavdekësinë e për një jetë të virtytshme, vetëm Krishti, me gjuhë të thjeshtë dhe nëpërmjet njerëzve që s'ishin të zotë në të folur, ka bindur në mbarë botën kisha të tëra plot njerëz të përbuznin vdekjen dhe të kujdeseshin për gjërat e pavdekësisë; të mos përfillnin atë që është e përkohshme dhe të kthenin sytë nga ajo që është e përjetshme; të mos çmonin aspak lavdinë tokësore dhe të përpiqeshin vetëm për atë qiellore.
§ 48 — Fakte të tjera. Vetëpërmbajtja e krishterë e virgjëreshave dhe e asketëve. Dëshmorët. Fuqia e Kryqit kundër demonëve dhe magjisë. Me fuqinë e tij, Krishti e tregon veten më shumë se njeri, më shumë se magjistar, më shumë se një frymë. Sepse të gjitha këto i nënshtrohen plotësisht. Prandaj ai është Fjala e Perëndisë.
Këto argumente tona nuk përbëhen thjesht nga fjalë, por kanë në përvojën e vërtetë një dëshmi për vërtetësinë e tyre. 2. Sepse kush të dojë, le të ngjitet e të shohë provën e virtytit te virgjëreshat e Krishtit dhe te të rinjtë që ushtrojnë dëlirësinë e shenjtë, si edhe sigurinë e pavdekësisë në një aradhe kaq të madhe dëshmorësh të tij. 3. Dhe le të vijë ai që do ta vërë në provë me përvojë atë që sapo thamë, dhe, pikërisht përballë mashtrimit të demonëve, gënjeshtrës së orakujve dhe mrekullirave të magjisë, le ta përdorë shenjën e atij Kryqi që përqeshet ndër ta, dhe do të shohë se si me anë të saj demonët ikin, orakujt pushojnë, çdo magji e shtrigëri asgjësohet. 4. Kush është, pra, dhe sa i madh është ky Krisht, që me Emrin dhe Praninë e tij i lë në hije e i asgjëson të gjitha gjërat nga çdo anë, dhe i vetëm është i fortë kundër të gjithëve, dhe e ka mbushur mbarë botën me mësimin e tij? Le të na thonë grekët, të cilët kënaqen duke qeshur e nuk skuqen. 5. Sepse, po të jetë njeri, si ka mundur atëherë një njeri i vetëm t'ua kalojë fuqinë të gjithë atyre që edhe vetë ata i mbajnë për perëndi, dhe t'i zbulojë me fuqinë e vet se s'janë asgjë? Por, po ta quajnë magjistar, si mund të ndodhë që nga një magjistar të shkatërrohet çdo magji, në vend që të përforcohet? Sepse, po të kishte mundur disa magjistarë të veçantë, ose po të kishte triumfuar mbi vetëm një, do të ishte e drejtë që ata të mendonin se ai i tejkaloi të tjerët me zotësi më të madhe; 6. por, meqë Kryqi i tij ka korrur fitoren mbi krejt magjinë, madje edhe mbi vetë emrin e saj, duhet të jetë e qartë se Shpëtimtari nuk është magjistar, meqë edhe ata demonë që thirren nga magjistarët e tjerë ikin prej tij si prej Zotëruesit të tyre. 7. Le të na thonë, pra, grekët se kush është ai, ata që si vetmen punë serioze kanë talljen. Ndoshta do të thoshin se edhe ai ishte demon, e prej andej i vinte forca. Por, sido që ta thonë këtë, e qeshura do të kthehet kundër tyre, sepse mund të turpërohen edhe një herë nga provat tona të mëparshme. Sepse si është e mundur të jetë demon ai që i dëbon demonët? 8. Sepse, po të kishte dëbuar thjesht disa demonë të veçantë, do të mund të mbahej me arsye se me anë të kreut të demonëve mundte më të vegjlit, ashtu si i thanë hebrenjtë kur deshën ta fyenin. Por, meqë, sapo përmendet Emri i tij, çmenduria e demonëve shkulet me rrënjë dhe përzihet, duhet të jetë e qartë se edhe këtu ata gabojnë, dhe se Zoti dhe Shpëtimtari ynë Krisht nuk është, siç mendojnë ata, ndonjë fuqi demonike. 9. Atëherë, meqë Shpëtimtari nuk është thjesht njeri, as magjistar, as ndonjë demon, por me hyjninë e vet ka asgjësuar dhe ka lënë në hije si mësimin që gjendet te poetët, ashtu edhe mashtrimin e demonëve dhe urtësinë e paganëve, duhet të jetë e qartë dhe do të pranohet nga të gjithë se ky është Biri i vërtetë i Perëndisë, madje Fjala, Urtësia dhe Fuqia e Atit që në fillim. Sepse ja pse edhe veprat e tij nuk janë vepra njeriu, por njihen se janë mbi njeriun dhe se janë vërtet vepra të Perëndisë, si nga vetë faktet, ashtu edhe nga krahasimi me pjesën tjetër të njerëzimit.
§ 49 — Lindja dhe mrekullitë e tij. Ju i quani perëndi Asklepin, Herakliun dhe Dionisin për veprat e tyre. Krahasoni veprat e tyre me të tijat, si edhe çuditë në vdekjen e tij etj.
Sepse cili njeri, që ka lindur ndonjëherë, i formoi vetes një trup vetëm nga një virgjëreshë? Ose cili njeri shëroi ndonjëherë sëmundje të tilla si Zoti i përbashkët i të gjithëve? Ose kush e ka rivendosur atë që i mungonte natyrës së njeriut, dhe bëri të shohë një njeri të verbër që në lindje? 2. Asklepi u hyjnizua ndër ta, sepse ushtroi mjekësinë dhe zbuloi barëra për trupat e sëmurë; jo duke i formuar vetë prej dheut, por duke i zbuluar me dijen e marrë nga natyra. Por ç'është kjo përballë asaj që bëri Shpëtimtari, i cili, në vend që të shëronte një plagë, ndryshoi natyrën fillestare të njeriut dhe e rivendosi trupin të plotë? 3. Herakliu adhurohet si perëndi ndër grekët, sepse luftoi kundër njerëzve, të barabartëve me të, dhe vrau bisha të egra me dredhi. Ç'është kjo përballë asaj që bëri Fjala, që dëboi nga njeriu sëmundjet, demonët dhe vetë vdekjen? Dionisi adhurohet ndër ta, sepse i mësoi njeriut dehjen; kurse Shpëtimtari i vërtetë dhe Zoti i të gjithëve, ngaqë mëson vetëpërmbajtjen, përqeshet nga këta njerëz. 4. Por le t'i lëmë këto. Ç'do të thonë për mrekullitë e tjera të hyjnisë së tij? Në vdekjen e cilit njeri u errësua dielli dhe u drodh toka? Ja, edhe sot e kësaj dite njerëzit vdesin, dhe vdisnin edhe në kohët e lashta. Kur ka ndodhur ndonjë çudi e tillë në rastin e tyre? 5. Ose, për të lënë mënjanë veprat e bëra nëpërmjet trupit të tij dhe për të përmendur ato pas ngjalljes së tij: cili mësim njeriu ka mbizotëruar ndonjëherë kudo, një dhe i njëjti, nga njëri skaj i dheut te tjetri, aq sa adhurimi i tij të ketë fluturuar nëpër çdo vend? 6. Ose përse, po të jetë Krishti, siç thonë ata, njeri e jo Perëndia Fjalë, perënditë që kanë ata nuk e pengojnë adhurimin e tij të hyjë në po atë vend ku janë ato? Ose përse, përkundrazi, vetë Fjala, që banon këtu, me mësimin e tij ua ndal adhurimin dhe ua turpëron mashtrimin?
§ 50 — Pafuqia dhe rivalitetet e sofistëve, të turpëruara nga Vdekja e Krishtit. Ngjallja e Tij, pa shembull madje edhe në legjendat greke.
Shumë veta para këtij Njeriu kanë qenë mbretër dhe tiranë të botës, shumë përmenden si të urtë e magjistarë ndër kaldeasit, egjiptianët dhe indianët; cili prej tyre, po e them, jo pas vdekjes, por ende gjallë, arriti ndonjëherë të fitonte aq sa ta mbushte tërë dheun me mësimin e vet dhe të kthente një shumicë kaq të madhe nga besëtytnia e idhujve, ashtu si Shpëtimtari ynë i solli njerëzit nga idhujt te Vetja? 2. Filozofët e grekëve kanë hartuar shumë vepra me bindshmëri e me mjeshtëri fjalësh; çfarë fryti, pra, kanë treguar aq të madh sa Kryqi i Krishtit? Sepse arsyetimet e holla që mësonin ishin mjaft bindëse derisa vdiqën; por edhe ndikimi që dukej se kishin sa qenë gjallë ishte i nënshtruar ndaj rivaliteteve të tyre të ndërsjella; ata ia kishin smirë njëri-tjetrit dhe sulmoheshin me fjalë. 3. Por Fjala e Perëndisë, gjë shumë e çuditshme, ndonëse mësonte me një gjuhë më të thjeshtë, i la në hije sofistët e zgjedhur; dhe, ndërsa i solli të gjithë te Vetja e ua shkatërroi shkollat, i mbushi kishat e Veta; dhe ajo që të mahnit është se, duke zbritur si njeri deri në vdekje, i asgjësoi fjalët kumbuese të të urtëve rreth idhujve. 4. Sepse vdekja e kujt i dëboi ndonjëherë demonët? Ose nga vdekja e kujt patën frikë demonët, ashtu si patën frikë nga vdekja e Krishtit? Sepse atje ku thirret emri i Shpëtimtarit, aty dëbohet çdo demon. Ose kush i çliroi njerëzit aq shumë nga pasionet e njeriut natyror, sa kurvarët u bënë të dëlirë, vrasësit s'e mbajnë më shpatën, dhe ata që dikur i sundonte frika sillen burrërisht? 5. Me pak fjalë, kush i bindi njerëzit e vendeve barbare dhe paganët në vise të ndryshme që të linin marrëzinë e tyre e të kujdeseshin për paqen, veç Besimit në Krishtin dhe Shenjës së Kryqit? Ose kush tjetër u ka dhënë njerëzve një siguri të tillë pavdekësie, sa Kryqi i Krishtit dhe Ngjallja e Trupit të Tij? 6. Sepse, ndonëse grekët kanë treguar gjithfarë përrallash të rreme, prapëseprapë s'qenë në gjendje të trillonin një Ngjallje të idhujve të tyre, sepse as që u shkoi ndër mend nëse është aspak e mundur që trupi të ekzistojë sërish pas vdekjes. Dhe pikërisht këtu do ta pranonim më së shumti dëshminë e tyre, meqë me këtë mendim zbuluan dobësinë e idhujtarisë së vet, ndërkohë që ia lanë të hapur mundësinë Krishtit, kështu që edhe prej kësaj Ai të njihej ndër të gjithë si Bir i Perëndisë.
§ 51 — Virtyti i ri i vetëpërmbajtjes. Përmbysja e shoqërisë, që krishterimi e pastroi e paqësoi.
Cili prej njerëzve, sërish, pas vdekjes së vet, ose ndërsa ishte gjallë, foli për virgjërinë dhe mësoi se ky virtyt s'ishte i pamundur ndër njerëz? Por Krishti, Shpëtimtari ynë dhe Mbreti i të gjithëve, pati një fuqi të tillë në mësimin e Tij për të, sa edhe fëmijë që s'e kishin arritur ende moshën e ligjshme zotohen për atë virgjëri që qëndron përtej ligjit. 2. Cili njeri ka mundur ndonjëherë të shkonte aq larg sa të arrinte ndër skithët e etiopianët, a te persët, armenët ose gotët, a te ata për të cilët dëgjojmë matanë oqeanit ose matanë Hirkanisë, madje edhe te egjiptianët e kaldeasit, njerëz që merren me magji, që i janë dhënë besëtytnisë përtej natyrës dhe janë të egër në zakonet e tyre, dhe të predikonte qoftë edhe pak për virtytin e vetëpërmbajtjen, e kundër adhurimit të idhujve, ashtu si bëri Zoti i të gjithëve, Fuqia e Perëndisë, Zoti ynë Jisu Krisht? 3. Ai jo vetëm predikoi nëpërmjet nxënësve të Vet, por edhe e çoi bindjen gjer në mendjen e njerëzve, që të hiqnin dorë nga egërsia e sjelljeve të tyre, të mos u shërbenin më perëndive të të parëve, por të mësonin ta njihnin Atë dhe, nëpërmjet Tij, të adhuronin Atin. 4. Sepse dikur, kur ishin në idhujtari, grekët dhe barbarët luftonin njëri me tjetrin dhe ishin madje mizorë me farefisin e vet. Sepse askush s'mund të kalonte fare as det as tokë pa e armatosur dorën me shpata, për shkak të luftës së papajtueshme që bënin midis tyre. 5. Sepse tërë rrjedha e jetës së tyre mbahej me armë, dhe shpata për ta zinte vendin e shkopit e ishte mbështetja e tyre në çdo ngushticë; e prapë, siç thashë më parë, u shërbenin idhujve dhe u bënin flijime demonëve, ndërsa, me gjithë besëtytninë e tyre idhujtare, s'mund të shkëputeshin nga kjo frymë. 6. Por, kur kaluan në shkollën e Krishtit, atëherë, gjë e çuditshme, si njerëz vërtet të prekur në ndërgjegje, e lanë egërsinë e vrasjeve të tyre dhe s'e vënë më mendjen te punët e luftës; përkundrazi, gjithçka është në paqe me ta, dhe që tani e tutje ajo që çon në miqësi u pëlqen.
§ 52 — Luftërat e të tjera, të nxitura nga demonët, të qetësuara nga krishterimi.
Kush është, pra, Ai që e bëri këtë, ose kush është Ai që bashkoi në paqe njerëz që urrenin njëri-tjetrin, veç Birit të dashur të Atit, Shpëtimtarit të përbashkët të të gjithëve, Jisu Krishtit, i Cili prej dashurisë së Vet i duroi të gjitha për shpëtimin tonë? Sepse qysh moti ishte profetizuar për paqen që Ai do të sillte, atje ku Shkrimi thotë: «Do t'i rrahin shpatat e tyre e do t'i bëjnë plugje, dhe heshtat e tyre drapërinj, dhe komb kundër kombi s'do të ngrejë shpatë, as s'do të mësojnë më luftë.» 2. Dhe kjo, të paktën, s'është e pabesueshme, sepse edhe tani ata barbarë që kanë një egërsi të lindur zakonesh, ndërsa u flijojnë ende idhujve të vendit të tyre, tërbohen kundër njëri-tjetrit dhe s'durojnë dot të rrinë as edhe një orë të vetme pa armë; 3. por, kur dëgjojnë mësimin e Krishtit, menjëherë, në vend që të luftojnë, i kthehen bujqësisë, dhe, në vend që t'i armatosin duart me armë, i ngrenë ato në lutje; me një fjalë, në vend që të luftojnë midis tyre, që tani e tutje armatosen kundër djallit e kundër frymëve të liga, duke i nënshtruar këto me vetëpërmbajtje e me virtyt shpirti. 4. Kjo është njëherazi një provë e hyjnisë së Shpëtimtarit, meqë atë që njerëzit s'mundën ta mësonin ndër idhujt, e mësuan prej Tij; dhe një zbulim jo i vogël i dobësisë e i asgjësisë së demonëve dhe të idhujve. Sepse demonët, duke e ditur dobësinë e vet, prandaj dikur i vinin njerëzit të luftonin njëri kundër tjetrit, që të mos ktheheshin kundër demonëve, po të pushonin nga grindja e ndërsjellë. 5. Ja, ata që bëhen nxënës të Krishtit, në vend që të luftojnë me njëri-tjetrin, ngrihen të radhitur kundër demonëve me zakonet dhe me veprat e tyre të virtytshme; i thyejnë ata dhe tallen me kryetarin e tyre, djallin; kështu që në rini janë të përmbajtur, në tundime durojnë, në mundime ngulmojnë, kur i fyejnë janë të duruar, kur i grabisin s'e marrin për gjë; dhe, sado e mahnitshme që është, e përçmojnë edhe vdekjen dhe bëhen dëshmorë të Krishtit.
§ 53 — Gjithë ndërtesa e paganizmit, rrëzuar me një goditje nga Krishti, që i drejtohet fshehtazi ndërgjegjes së njeriut.
Dhe po përmend një provë të hyjnisë së Shpëtimtarit, që është vërtet tejet e habitshme. Cili njeri i thjeshtë, a magjistar, a tiran ose mbret, ka mundur ndonjëherë, vetëm me forcat e veta, të përballej me kaq shumë e të jepte betejën kundër tërë idhujtarisë, kundër gjithë ushtrisë së demonëve, kundër çdo magjie e tërë diturisë së grekëve, atëherë kur këto ishin aq të forta, ende në lulëzim dhe u imponoheshin të gjithëve, dhe t'i ndalte të gjitha me një të goditur të vetme, ashtu si bëri Zoti ynë, Fjala e vërtetë e Perëndisë? Ai, duke ia zbuluar padukshëm gabimin secilit njeri, vetë i largon të gjithë njerëzit prej gjithë atyre, kështu që ata që adhuronin idhujt tani i shkelin me këmbë, ata që njiheshin për magji ua djegin librat magjisë, kurse të urtët e vënë shpjegimin e Ungjijve mbi çdo studim tjetër. 2. Sepse ata që dikur i adhuronin, tani po i braktisin, dhe Atë që dikur e përqeshnin si të kryqëzuar, tani e adhurojnë si Krisht, duke rrëfyer se është Perëndi. Dhe ata që quhen perëndi ndër ta shpartallohen nga Shenja e Kryqit, ndërsa Shpëtimtari i Kryqëzuar shpallet në gjithë botën si Perëndi dhe Bir i Perëndisë. Dhe perënditë që adhuroheshin ndër grekët po bien në turp prej vetë atyre, si qenie të turpshme, kurse ata që e pranojnë mësimin e Krishtit jetojnë një jetë më të dëlirë se ata. 3. Nëse, pra, këto e të ngjashmet me to janë vepra njerëzore, le të tregojë kush të dojë vepra të tilla nga njerëzit e kohëve të shkuara, e kështu të na bindë. Por, nëse dalin, siç edhe janë, jo vepra njerëzish, po të Perëndisë, përse mosbesimtarët janë kaq të pafe sa s'e njohin Zotëruesin që i bëri ato? 4. Sepse me ta ndodh njësoj si me një njeri që, nga veprat e krijimit, s'arrin ta njohë Perëndinë, Mjeshtrin e tyre. Sepse, po ta njihnin hyjninë e Tij nga fuqia që ka mbi gjithësinë, do ta kishin ditur se edhe veprat trupore të Krishtit s'janë njerëzore, po janë vepra të Shpëtimtarit të të gjithëve, të Fjalës së Perëndisë. Dhe, po ta kishin ditur kështu, «s'do ta kishin kryqëzuar», siç tha Pavli, «Zotin e lavdisë».
§ 54 — Fjala e Mishëruar, ashtu si Perëndia i Padukshëm, na bëhet e njohur nga veprat e Tij. Prej tyre njohim misionin e Tij hyjnizues. Le të mjaftohemi të numërojmë disa prej tyre, duke ia lënë begatinë e tyre verbuese atij që do të vështrojë.
Ashtu, pra, sikurse dikush që do të donte të shihte Perëndinë, i Cili për nga natyra është i padukshëm dhe fare i pashikueshëm, mund ta njohë e ta rrokë Atë nga veprat e Tij, kështu edhe ai që s'arrin ta shohë Krishtin me mendjen e vet, të paktën le ta rrokë prej veprave të trupit të Tij, e le të provojë nëse ato janë vepra njerëzore apo vepra të Perëndisë. 2. Dhe, në qofshin njerëzore, le të tallet; por, në mos qofshin njerëzore, po të Perëndisë, le ta pranojë e të mos qeshë me atë që s'është për t'u tallur; përkundrazi, le të mahnitet që me një mjet kaq të rëndomtë na u shfaqën gjërat hyjnore, që me anë të vdekjes pavdekësia arriti te të gjithë, dhe që, me anë të Fjalës që u bë njeri, u njoh providenca mbi gjithësinë, si edhe Dhënësi e Mjeshtri i saj, vetë Fjala e Perëndisë. 3. Sepse Ai u bë njeri që ne të bëhemi perëndi; dhe e shfaqi Veten me anë të një trupi, që ne të merrnim përfytyrimin e Atit të padukshëm; dhe duroi paturpësinë e njerëzve, që ne të trashëgonim pavdekësinë. Sepse, ndërsa Ai vetë s'u dëmtua aspak, duke qenë i papësueshëm, i pavdekshëm, Fjalë e mirëfilltë dhe Perëndi, njerëzit që vuanin, dhe për hir të të cilëve i duroi të gjitha këto, i mbajti e i ruajti në papësueshmërinë e Tij. 4. Me një fjalë, bëmat e Shpëtimtarit, që burojnë nga mishërimi i Tij, janë të tilla e kaq të shumta, sa, po të donte dikush t'i numëronte, do t'u ngjante atyre që sodisin hapësirën e detit e duan të numërojnë valët e tij. Sepse, ashtu si njeriu s'mund t'i përfshijë me sy tërë valët, meqë ato që po vijnë ia hutojnë shqisën atij që provon ta bëjë këtë, kështu edhe atij që do të donte të përfshinte tërë bëmat e Krishtit në trup i është e pamundur t'i rrokë të tëra, qoftë edhe duke i numëruar, sepse ato që i shpëtojnë mendimit të tij janë më të shumta se ato që kujton se ka rrokur. 5. Më mirë, pra, të mos synosh të flasësh për të tërën, atje ku s'i del dot zot as edhe një pjese, por, pasi të përmendësh edhe një bëmë, ta lësh të tërën që të mahnitesh ti. Sepse të gjitha njësoj janë të mrekullueshme, dhe kudo që njeriu ta kthejë shikimin, andej mund të sodisë hyjninë e Fjalës e të mbetet i mrekulluar nga një nderim tejet i madh.
§ 55 — Përmbledhje e sa u tha. Pushimi i orakujve paganë e të tjera; përhapja e besimit. Mbreti i vërtetë ka dalë dhe u ka mbyllur gojën gjithë uzurpatorëve.
Këtë, pra, pas gjithçkaje që kemi thënë deri tani, është e drejtë ta kuptosh, ta marrësh si përmbledhjen e asaj që kemi parashtruar tashmë dhe të mahnitesh pa masë; domethënë, se, qëkur Shpëtimtari erdhi ndër ne, idhujtaria jo vetëm s'është shtuar më, por ajo që kishte mbetur po pakësohet e po i vjen fundi dalëngadalë; dhe jo vetëm që dituria e grekëve s'përparon më, por ajo që kishte mbetur tani po shuhet; dhe demonët, në vend që të mashtrojnë më me iluzione, me profeci e me arte magjike, sapo guxojnë qoftë edhe ta provojnë, turpërohen nga shenja e Kryqit. 2. Dhe, për ta përmbledhur çështjen: ja si po rritet kudo mësimi i Shpëtimtarit, ndërsa çdo idhujtari dhe gjithçka që i kundërvihet besimit të Krishtit po pakësohet dita-ditës, po humbet fuqinë e po bie. Dhe, duke parë kështu, adhuroje Shpëtimtarin, «që është përmbi të gjitha» dhe i fuqishëm, vetë Perëndinë Fjalë; dhe dënoji ata që po mposhten e po zhduken prej Tij. 3. Sepse, ashtu si, kur vjen dielli, errësira s'mbizotëron më, por, po mbeti ende diku, dëbohet, kështu, tani që erdhi Shfaqja hyjnore e Fjalës së Perëndisë, errësira e idhujve s'mbizotëron më, dhe të gjitha anët e botës, në çdo drejtim, ndriçohen nga mësimi i Tij. 4. Dhe, ashtu si, kur një mbret mbretëron në një vend pa u dukur, por rri në shtëpinë e vet, shpesh disa njerëz të parregullt përfitojnë nga tërheqja e tij dhe e shpallin veten mbret. Secili prej tyre, duke marrë atë pamje, u imponohet të thjeshtëve si mbret, kështu që njerëzit mashtrohen nga emri: dëgjojnë se ka një mbret, por s'e shohin, qoftë edhe vetëm ngaqë s'mund të hyjnë në shtëpi. Por, kur mbreti i vërtetë del e shfaqet, atëherë mashtruesit e parregullt dalin zbuluar nga prania e tij, kurse njerëzit, kur shohin mbretin e vërtetë, braktisin ata që më parë i kishin çuar në rrugë të shtrembër. 5. Po kështu, edhe frymët e liga dikur i mashtronin njerëzit, duke i veshur vetes nderin e Perëndisë; por, kur Fjala e Perëndisë u shfaq në një trup dhe na e bëri të njohur Atin e Vet, atëherë më në fund mashtrimi i frymëve të liga u zhduk e u ndal, kurse njerëzit, duke i kthyer sytë nga Perëndia i vërtetë, Fjala e Atit, po i braktisin idhujt e tani po vijnë ta njohin Perëndinë e vërtetë. 6. Kjo, tani, është një provë se Krishti është Perëndia Fjalë dhe Fuqia e Perëndisë. Sepse, ndërsa gjërat njerëzore pushojnë e Fjala e Krishtit mbetet, është e qartë për të gjithë sytë se ajo që pushon është e përkohshme, kurse Ai që mbetet është Perëndi, Biri i vërtetë i Perëndisë, Fjala e Tij e Vetëmlindur.
§ 56 — Kërko, pra, në Shkrimet, po munde, e kështu plotësoje këtë skicë. Mëso të presësh Ardhjen e Dytë dhe Gjyqin.
Le të jetë, pra, kjo, o njeri që e do Krishtin, dhurata jonë për ty, thjesht si një skicë fillestare dhe një përvijim, në pak fjalë, të besimit të Krishtit dhe të Shfaqjes së Tij Hyjnore ndaj nesh. 2. Por ti, duke marrë shkas prej kësaj, po të ndeshesh me tekstin e Shkrimeve dhe t'u kushtosh mendjen me çiltërsi, do të mësosh prej tyre më plotësisht e më qartë çdo hollësi të saktë të asaj që kemi thënë. 3. Sepse ato u thanë e u shkruan nga Perëndia, nëpërmjet njerëzve që folën për Perëndinë. Kurse ne, nga ana jonë, ia përcjellim zellit tënd për dije atë që kemi mësuar prej mësuesve të frymëzuar, të cilët i njihnin mirë ato dhe që u bënë edhe dëshmorë për hyjninë e Krishtit. 4. Sepse kështu thotë edhe vetë Zoti: «Që tani e tutje do ta shihni Birin e njeriut të ulur në të djathtë të fuqisë dhe duke ardhur mbi retë e qiellit në lavdinë e Atit.» 5. Dhe pikërisht për këtë arsye ka edhe një fjalë të Shpëtimtarit që na përgatit për atë ditë, me këto fjalë: «Jini gati dhe rrini zgjuar, sepse Ai vjen në një orë që s'e dini.» Sepse, sipas të lumit Pavël: «Të gjithë ne duhet të dalim përpara fronit të gjyqit të Krishtit, që secili të marrë sipas asaj që ka bërë me anë të trupit, qoftë e mirë a e keqe.»
§ 57 — Mbi të gjitha, jeto ashtu që të kesh të drejtën të hash prej kësaj peme të diturisë dhe të jetës, e kështu të arrish në gëzimet e përjetshme. Dhoksologjia.
Por për të kërkuar në Shkrimet dhe për t'i njohur ato me të vërtetë, duhet një jetë e nderuar, një shpirt i dëlirë dhe ai virtyt që është sipas Krishtit; kështu që mendja, duke u udhëhequr prej tij në rrugën e vet, të mund të arrijë atë që dëshiron dhe ta rrokë, aq sa i është e mundur natyrës njerëzore të mësojë për Fjalën e Perëndisë. 2. Sepse pa një mendje të pastër dhe pa e formësuar jetën sipas shenjtorëve, njeriu s'do të mund kurrsesi t'i kuptonte fjalët e shenjtorëve. 3. Sepse, ashtu si, po të donte dikush të shihte dritën e diellit, do të fshinte e do të ndriste gjithsesi syrin e vet, duke u pastruar disi për t'i ngjarë asaj që dëshiron, që syri, kur bëhet kështu i ndritshëm, të shohë dritën e diellit; ose, ashtu si, po të donte dikush të shihte një qytet a një vend, do të vinte gjithsesi në atë vend për ta parë; kështu, ai që do të donte të kuptonte mendjen e atyre që flasin për Perëndinë, duhet patjetër që së pari të lajë e të pastrojë shpirtin e vet me mënyrën e jetesës, e t'u afrohet vetë shenjtorëve, duke ua imituar veprat; kështu që, i shoqëruar me ta në një jetë të përbashkët, të kuptojë edhe atë që Perëndia u ka zbuluar, dhe, që andej e tutje, si i lidhur ngushtë me ta, t'i shpëtojë rrezikut të mëkatarëve dhe zjarrit të tyre në ditën e gjyqit, e të marrë atë që u është ruajtur shenjtorëve në mbretërinë e qiejve, të cilën «syri s'e ka parë, veshi s'e ka dëgjuar dhe në zemrën e njeriut s'ka hyrë», gjithçka që u është përgatitur atyre që bëjnë jetë të virtytshme dhe duan Perëndinë e Atin, në Krishtin Jisu, Zotin tonë; nëpërmjet të Cilit dhe bashkë me të Cilin i qoftë vetë Atit, bashkë me vetë Birin, në Frymën e Shenjtë, nderi, fuqia dhe lavdia në jetë të jetëve. Amin.
Shqip: përkthim nga anglishtja i tekstit të vitit 1892 (zotërim publik) · regjistri kishtar sipas KOASh-it