Një ligjëratë paraprake kundër eunomianëve

I. Do të flas kundër atyre që krenohen me gojëtarinë e tyre; prandaj, që t'ia nis me një fjalë të Shkrimit: «Ja, unë jam kundër teje, o mendjemadhe», jo vetëm në mënyrën si jep mësim, por edhe në mënyrën si dëgjon dhe në prirjen e mendjes sate. Sepse ka disa njerëz që u kruhen për fjalët tona jo vetëm veshët e gjuhët, por, siç e shoh tani, edhe duart; njerëz që kënaqen me fjalë boshe e profane, me kundërshtimet e asaj që quhet gabimisht dituri, dhe me grindje për fjalë, të cilat s'sjellin asnjë dobi; sepse kështu e quan Pavli, predikuesi dhe vendosësi i «Fjalës së shkurtuar», nxënësi dhe mësuesi i Peshkatarëve, gjithçka të tepërt a të kotë në ligjërim. Por sa për ata që kemi ndër mend, ah sikur ata, gjuha e të cilëve është kaq e rrjedhshme dhe e zonja të përdorë fjalë fisnike e të denja për lavdërim, t'u kushtonin po aq kujdes edhe veprave! Sepse atëherë, ndoshta pas pak, do të bëheshin më pak sofistë dhe akrobatë fjalësh më pak absurdë e të çuditshëm, po të më lejohet një shprehje qesharake për një çështje qesharake.

II. Por, meqë ata e lënë pas dore çdo udhë drejtësie dhe shohin vetëm nga kjo pikë e vetme, domethënë se cilën nga propozimet që u parashtrohen do ta lidhin a do ta zgjidhin (ashtu si ata që në teatro bëjnë ndeshje mundjeje para botës, por jo atë mundje ku fitorja korret sipas rregullave të lojës, por një lloj tjetër që ua mashtron sytë të paditurve në punë të tilla dhe rrëmben duartrokitje), dhe çdo treg duhet të gumëzhijë nga fjalët e tyre; çdo drekë të rraskapitet nga fjalët boshe e nga mërzia; çdo festë të bëhet e pafestë e plot pikëllim; çdo rast zie të ngushëllohet me një fatkeqësi më të madhe, domethënë me pyetjet e tyre; dhe krejt dhomat e grave, të mësuara me thjeshtësinë, të trazohen dhe t'u rrëmbehet lulja e ndershmërisë nga vërshimi i fjalëve të tyre… meqë, po e them, kështu qëndron puna, e keqja është e padurueshme dhe e papërballueshme, dhe Misteri ynë i Madh rrezikon të kthehet në një gjë pa peshë. Pra, le të na durojnë këta spiunë, ne që jemi mallëngjyer nga një dhembshuri atërore dhe që, siç thotë shën Jeremia, e kemi zemrën të shqyer; le të na durojnë të paktën aq sa të mos e presin egërsisht ligjëratën tonë për këtë çështje; dhe le ta frenojnë gjuhën, po qenë të zotët, për pak çast dhe të na japin vesh. Sido që të jetë, ju gjithsesi s'do të keni asnjë humbje. Sepse ose do të kemi folur në veshët e atyre që duan të dëgjojnë, dhe fjalët tona do të japin ndonjë fryt, domethënë dobi për ju (sepse Mbjellësi e mbjell Fjalën në çdo lloj mendjeje, dhe ajo që është e mirë dhe pjellore jep fryt), ose do të ikni duke e përbuzur këtë ligjëratë tonën, ashtu siç keni përbuzur të tjerat, pasi të keni nxjerrë prej saj lëndë të re për të na kundërshtuar dhe për të na sharë, me të cilën të gostiteni edhe më.

Dhe mos u çuditni nëse flas një gjuhë që ju duket e huaj dhe e kundërt me zakonin tuaj, ju që pohoni se i dini të gjitha dhe se i mësoni të gjitha në një mënyrë tepër të vrullshme e zemërgjerë… që të mos ju lëndoj duke thënë «të paditur e të nxituar».

III. Jo gjithkujt, o miq, i takon të filozofojë për Perëndinë; jo gjithkujt; Lënda nuk është aq e lirë dhe e ulët; dhe do të shtoj: as përpara çdo dëgjuesi, as në çdo kohë, as për çdo pikë; por në raste të caktuara, përpara personave të caktuar dhe brenda kufijve të caktuar.

Jo për të gjithë njerëzit, sepse u lejohet vetëm atyre që janë provuar dhe janë bërë mjeshtër në soditje, atyre që janë pastruar më parë në shpirt e në trup, ose të paktën po pastrohen. Sepse, mund ta themi pa frikë, është e rrezikshme që i papastri të prekë të pastrin, ashtu si është e rrezikshme t'i ngulësh sytë e ligështuar në rrezet e diellit. Po cili është rasti i lejuar? Ai kur jemi të lirë nga çdo ndotje a trazirë e jashtme, dhe kur ajo që sundon brenda nesh nuk ngatërrohet me pamje shqetësuese a të gabuara; si ata që ngatërrojnë shkrimin e bukur me të shëmtuarin, ose ndyrësirën me erërat e ëmbla të vajrave. Sepse, për ta njohur Perëndinë, duhet të jesh vërtet i çliruar nga punët; dhe, kur të gjesh një çast të përshtatshëm, të dallosh udhën e drejtë të gjërave hyjnore. Po cilët janë personat e lejuar? Ata për të cilët çështja është vërtet me rëndësi, e jo ata që e bëjnë çështje thashethemesh të këndshme, si çdo gjë tjetër, pas garave, pas teatrit, pas një koncerti, pas një dreke, a pas punësh edhe më të ulëta. Për njerëz të tillë, shakatë boshe dhe kundërthëniet e hijshme rreth këtyre temave janë pjesë e zbavitjes së tyre.

IV. Më tej, për cilat çështje dhe deri ku mund të filozofojmë? Për ato që na rrijnë brenda mundësive, dhe deri atje ku shtrihet fuqia dhe rrokja mendore e dëgjuesve tanë. Jo më tej, që të mos ndodhë si me tingujt tepër të fortë që dëmtojnë dëgjimin, ose me ushqimin e tepërt që dëmton trupin, ose, po të duash, si me barrët e tepërta përtej fuqisë që dëmtojnë ata që i mbajnë, ose si me shirat e tepërt që dëmtojnë tokën; kështu edhe këta, të shtypur e të mbingarkuar nga ngurtësia e argumenteve, po të më lejohet fjala, do të pësonin humbje edhe në atë fuqi që kishin në fillim.

V. Tani, nuk po them se s'është e nevojshme ta kujtojmë Perëndinë në çdo kohë… S'duhet të më keqkuptojnë, përndryshe do t'i kem sërish mbi kokë ata njerëz të shkathët e të rrëmbyer. Sepse duhet të mendojmë për Perëndinë edhe më shpesh sesa marrim frymë; dhe, po të lejohet shprehja, s'duhet të bëjmë asgjë tjetër. Po, jam nga ata që e miratojnë plotësisht atë Fjalë që na urdhëron të përsiatemi ditë e natë, të rrëfejmë mbrëmje, mëngjes e mesditë, dhe ta lëvdojmë Zotin në çdo kohë; ose, me fjalët e Moisiut, qoftë kur njeriu bie të flejë, qoftë kur ngrihet, qoftë kur ecën udhës, a çfarëdo gjëje tjetër që bën, dhe me këtë kujtim do të formohemi drejt pastërtisë. Kështu që nuk është kujtimi i pandërprerë i Perëndisë ai që do të pengoja, por vetëm të folurit për Perëndinë; e as këtë si të gabuar në vetvete, por vetëm kur bëhet jashtë kohe; as çdo mësimdhënie, por vetëm mungesën e masës. Ashtu si edhe nga mjalti, ngopja dhe teprimi, ndonëse prej mjalti, sjellin të vjella; dhe, siç thotë Solomoni, e siç mendoj edhe unë, ka një kohë për çdo gjë, dhe ajo që është e mirë pushon së qeni e mirë, po të mos bëhet në mënyrë të mirë; ashtu si lulja që s'ka fare vend në dimër, dhe ashtu si veshja e burrit që nuk i shkon gruas, as veshja e gruas burrit; dhe ashtu si gjeometria që s'ka vend në zi, a lotët në një festë të shthurur; vallë vetëm në këtë rast do ta shpërfillim kohën e duhur, në një çështje ku, më shumë se kudo, duhet nderuar koha e volitshme? Kurrsesi jo, o miq e vëllezër (sepse prapë do t'ju quaj Vëllezër, edhe pse nuk silleni si vëllezër). Le të mos mendojmë kështu, as të mos bëjmë si kuajt gjaknxehtë e kryeneçë që, duke e rrëzuar kalorësin tonë, Arsyen, dhe duke hedhur tej Nderimin që na mban brenda kufijve, ikin larg nga pika e kthesës; por le të filozofojmë brenda kufijve tanë të drejtë, dhe të mos rrëmbehemi drejt Egjiptit, as të mos përmbytemi drejt Asirisë, as të mos e këndojmë këngën e Zotit në dhe të huaj, me çka dua të them: përpara çfarëdo dëgjuesish, të huaj a të afërm, armiq a miq, dashamirës a të kundërt, të cilët e përgjojnë me kujdes tepër të madh gjithçka që bëjmë, dhe do të donin që shkëndija e së keqes sonë të bëhej flakë, e fshehurazi e ndezin, e ushqejnë dhe e ngrenë deri në qiell me frymën e tyre, e bëjnë më të lartë se flaka babilonase që përpiu gjithçka rreth saj. Sepse, meqë fuqia e tyre nuk qëndron te dogmat e veta, ata e gjuajnë atë në pikat tona të dobëta. Prandaj u qepen si mizat plagëve atyre që i kemi ne (a t'i quaj «fatkeqësi» a «të meta»?). Por të paktën le të mos jemi më të paditur për vetveten, as të mos i kushtojmë fort pak kujdes rendit të duhur në këto punë. Dhe, po qe se s'është e mundur t'i japim fund armiqësisë që ekziston, le të merremi vesh të paktën për këtë: se do t'i shqiptojmë Misteret nën zë, dhe gjërat e shenjta në mënyrë të shenjtë, dhe se s'do t'ua hedhim veshëve profanë atë që s'lejohet të thuhet, as s'do të tregojmë se zotërojmë më pak seriozitet se ata që adhurojnë demonët dhe u shërbejnë përrallave e veprave të turpshme; sepse ata më parë do t'u jepnin gjakun e tyre atyre që s'janë futur në mistere, sesa disa fjalë. Por le ta pranojmë se, ashtu si në veshje, në ushqim, në të qeshur e në sjellje ka një farë hijeshie, po ashtu ka edhe në fjalë e në heshtje; sepse, ndër kaq tituj e fuqi të Perëndisë, nderin më të lartë ia japim Fjalës. Le të mbahen, pra, edhe grindjet tona brenda kufijve.

VI. Përse t'i lejohet një njeriu që i dëgjon armiqësisht këto fjalë të dëgjojë për Lindjen e Perëndisë, a për krijimin e tij, a se si Perëndia u bë prej gjërash që s'kishin ekzistencë, a për prerje, zbërthim e ndarje? Përse i bëjmë gjyqtarë ata që na akuzojnë? Përse u vëmë shpata në dorë armiqve tanë? Si mendon, e me çfarë shpirti, do t'i presë argumentet për tema të tilla ai që i miraton kurorëshkeljet dhe prishjen e fëmijëve, që adhuron pasionet dhe s'arrin të përfytyrojë asgjë më të lartë se trupi… ai që deri para pak kohe ngrinte perëndi për vete, e perëndi që ishin famëkeqë për veprat më të ndyra? A nuk do t'i presë ai së pari nga një këndvështrim material, me turp e me padituri, dhe në kuptimin me të cilin është mësuar? A nuk do ta bëjë ai Teologjinë tënde një mbrojtje për perënditë dhe pasionet e veta? Sepse, po t'i keqpërdorim ne vetë pa fre këto fjalë, do të duhet shumë kohë para se t'i bindim ata ta pranojnë filozofinë tonë. Dhe, po qenë ata vetë shpikës të gjërave të liga, si do të përmbaheshin nga rrëmbimi i gjërave të tilla, kur u ofrohen? Të tilla pasoja na vijnë nga grindja e ndërsjellë. Të tilla pasoja i ndjekin ata që luftojnë për Fjalën përtej asaj që Fjala e miraton; ata sillen si të marrët që i vënë zjarrin shtëpisë së vet, a copëtojnë fëmijët e vet, a mohojnë prindërit e vet, duke i marrë për të huaj.

VII. Por, pasi t'i largojmë nga biseda ata që i janë të huaj asaj, dhe pasi ta çojmë legjionin e madh rrugës së vet drejt humnerës, në tufën e derrave, mbetet të kthejmë sytë nga vetja dhe ta lëmojmë deri në bukuri, si një statujë, veten tonë teologjike. Pika e parë që duhet shqyrtuar është kjo: ç'është kjo garë e madhe fjalësh dhe kjo llomotitje pa fund? Ç'është kjo sëmundje e re e pangopësisë? Përse i kemi lidhur duart dhe i kemi armatosur gjuhët? Nuk lëvdojmë as mikpritjen, as dashurinë vëllazërore, as dashurinë bashkëshortore, as virgjërinë; as nuk çmojmë bujarinë ndaj të varfërve, as psalmodinë, as netët e tëra në lutje, as lotët. Nuk e mbajmë nën zap trupin me agjërim, as nuk dalim drejt Perëndisë me lutje; as nuk ia nënshtrojmë më të keqen më së mirës (dua të them pluhurin frymës), ashtu siç do të bënin ata që gjykojnë drejt për natyrën tonë të përbërë; nuk e bëjmë jetën tonë një përgatitje për vdekjen; as nuk bëhemi zotër të pasioneve tona, duke pasur parasysh fisnikërinë tonë qiellore; as nuk e zbusim zemërimin tonë kur fryhet e tërbohet, as krenarinë që të çon në rrëzim, as hidhërimin pa arsye, as kënaqësinë e shfrenuar, as të qeshurën e përdalë, as sytë e pazapueshëm, as veshët e pangopur, as fjalët e tepërta, as mendimet e marra, as ndonjë nga rastet që i ligu gjen kundër nesh nga burime brenda vetes sonë, duke sjellë mbi ne vdekjen që hyn nga dritaret, siç thotë Shkrimi i Shenjtë, domethënë nga shqisat. Përkundrazi, bëjmë krejt të kundërtën, dhe u kemi dhënë liri pasioneve të të tjerëve, ashtu si mbretërit që japin lirim nga shërbimi për të nderuar një fitore, veç me kusht që ata të anojnë nga ana jonë dhe ta sulmojnë Perëndinë më me guxim a më me pabesi. Dhe u japim një shpërblim të lig për një gjë që s'është e mirë: shfrenimin e gjuhës për pabesinë e tyre.

VIII. E megjithatë, o Dialektik fjalaman, do të të bëj një pyetje të vogël, dhe përgjigjmu ti, siç i thotë Jovit Ai që me anë të vorbullës e të resë jep këshilla hyjnore. A ka shumë banesa në Shtëpinë e Perëndisë, siç ke dëgjuar, apo vetëm një? Sigurisht do të pranosh se ka shumë, e jo vetëm një. Tani, a do të mbushen të gjitha, apo vetëm disa, e të tjerat jo, kështu që ca do të mbeten bosh dhe do të jenë përgatitur më kot? Sigurisht do të mbushen të gjitha, sepse asgjë e bërë nga Perëndia s'mund të jetë e kotë. Dhe a mund të më thuash ç'do ta quash këtë Banesë? A është prehja dhe lavdia që ruhet Atje për të Lumturit, apo diçka tjetër? Jo, asgjë tjetër. Meqë, pra, jemi të një mendjeje për këtë pikë, le të shqyrtojmë edhe një tjetër. A ka ndonjë gjë që i siguron këto Banesa, siç mendoj unë se ka, apo s'ka asgjë? Sigurisht që ka. Ç'është ajo? A s'është vallë se ka mënyra të ndryshme sjelljeje dhe qëllime të ndryshme, njëra që të çon nga një anë, tjetra nga një anë tjetër, sipas masës së besimit, dhe këto i quajmë Udhë? A duhet, pra, t'i përshkojmë të gjitha, apo disa nga këto Udhë… i njëjti njeri t'i përshkojë të gjitha, po qe e mundur; ose, në mos, sa më shumë që të mundet; ose të paktën disa prej tyre? Dhe, edhe po qe se s'mund të bëhet as kjo, prapë do të ishte gjë e madhe, të paktën siç më duket mua, të përshkosh shkëlqyeshëm qoftë edhe një të vetme. «Ke të drejtë në mendimin tënd.» Po atëherë, kur dëgjon se ka vetëm Një udhë, dhe atë të ngushtë, ç'të duket se do të tregojë fjala? Se është vetëm një për shkak të përsosmërisë së saj. Sepse është vetëm një, edhe pse ndahet në shumë pjesë. Dhe e ngushtë për shkak të vështirësive të saj, dhe ngaqë e shkelin të paktë në krahasim me shumicën e kundërshtarëve dhe të atyre që ecin udhës së ligësisë. «Kështu mendoj edhe unë.» Atëherë, o miku im i mirë, meqë kështu qëndron puna, përse ti, sikur ta dënoje mësimin tonë për një farë varfërie, sulesh kokëposhtë nëpër atë udhë që të çon me anë të asaj që ti e quan argumente e hamendësime, kurse unë kotësi e sharlatani? Le të të qortojë Pavli me ato qortime të hidhura, ku, pas listës së Dhuratave të Hirit, thotë: «Mos janë të gjithë apostuj? Mos janë të gjithë profetë?» e kështu me radhë.

IX. Por, le të jetë kështu. I lartë je ti, madje përtej të lartëve, madje mbi retë, po deshe, soditës i gjërave të padukshme, dëgjues i gjërave të pathëna; ti që u ngjite pas Ilias, që pas Moisiut u çmove i denjë për Vegimin e Perëndisë, dhe që pas Pavlit u rrëmbeve në qiell; përse i formon të tjerët, shokët e tu, brenda një dite si Shenjtorë, i shuguron Teologë, e, si të thuash, ua fryn mësimin brenda, e i bën kuvende të tëra orakujsh të paditur? Përse i ngatërron më të dobëtit në pëlhurën tënde të merimangës, thua se ishte diçka e madhe dhe e mençur? Përse ngre në këmbë fole grerëzash kundër Besimit? Përse na lëshon papritur mbi kokë një përmbytje dialektike, ashtu si përrallat e lashta lëshuan Gjigantët? Përse ke mbledhur në një rrjedhë të vetme, si një turmë të shfrenuar, gjithçka të kotë e të squllët ndër njerëz, dhe, pasi i ke bërë edhe më të squllët me lajka, ke ngritur një punishte të re, duke korrur me dinakëri fitim për vete nga mungesa e mendjes së tyre? A e mohon se kështu është, dhe a s'kanë asnjë rëndësi për ty punët e tjera? A duhet të mbretërojë gjuha jote me çdo kusht, dhe s'e frenon dot dhembjen e lindjes së fjalës sate? Mund të gjesh shumë tema të tjera të nderuara për të diskutuar. Ktheje drejt tyre këtë sëmundje tënden, e ndoshta do të kesh njëfarë dobie. Sulmo heshtjen e Pitagorës, bathët orfike dhe mburrjen e re me «Vetë e tha Mësuesi». Sulmo idetë e Platonit, shtegtimet e qarkullimet e shpirtrave tanë, kujtimet dhe dashuritë e pahijshme të shpirtit për trupa të hijshëm. Sulmo ateizmin e Epikurit, atomet e tij dhe kënaqësinë e tij jofilozofike; ose Providencën e vogël të Aristotelit, sistemin e tij artificial, ligjëratat e tij mbi vdekshmërinë e shpirtit dhe karakterin tejet njerëzor të mësimit të tij. Sulmo mendjemadhësinë e Stoas, ose lakminë e vrazhdësinë e Kinikut. Sulmo «Zbrazëtinë dhe të Plotën» (ç'marrëzi!), dhe gjithë hollësitë për perënditë, flijimet, idhujt dhe demonët, qofshin dashamirës a keqbërës, dhe gjithë rrengjet që bëjnë njerëzit me fall, me thirrjen e perëndive a të shpirtrave, dhe fuqinë e yjeve. Dhe, po të duken këto të padenja për diskutim, si të vockla e tashmë shpesh të përgënjeshtruara, dhe po deshe t'i qëndrosh vijës sate e të kërkosh aty ngopjen e ambicies sate, atëherë edhe këtu do të të jap udhë të gjera. Filozofo për botën a për botët; për materien; për shpirtin; për natyrat e pajisura me arsye, të mira a të liga; për ngjalljen, për gjyqin, për shpërblimin, a për Mundimet e Krishtit. Sepse në këto tema, po e gjete shenjën, s'është pa dobi, dhe po s'e gjete, s'është e rrezikshme. Por me Perëndinë do të kemi bashkësi, në këtë jetë vetëm në një masë të vogël; e pak më vonë, ndoshta, në mënyrë më të përsosur, në po Atë, Zotin tonë Jisu Krisht, të Cilit i qoftë lavdia në jetë të jetëve. Amin.