Ligjërata e Dytë Teologjike

I. Në ligjëratën e mëparshme përcaktuam qartë, sa i përket teologut, çfarë karakteri duhet të ketë, mbi ç'lloj lënde mund të filozofojë, e kur e deri ku. Pamë se ai duhet të jetë i pastër, sa më shumë të mundet, që drita të kapet me dritë; se duhet të shoqërohet me njerëz seriozë, që fjala e tij të mos mbetet e pafrytshme, duke rënë në tokë të pafrytshme; se koha e përshtatshme është kur brenda nesh mbizotëron qetësia, larg vorbullës së gjërave të jashtme, që të mos mbetemi pa frymë si të marrët; e se kufiri deri ku mund të shkojmë është ai deri ku kemi arritur vetë, ose drejt të cilit po ecim. Meqë, pra, gjërat janë kështu, e kemi çarë për vete arat djerrë të teologjisë, që të mos mbjellim mbi ferra, e kemi sheshuar faqen e tokës, duke u formuar vetë e duke formuar të tjerët me anë të Shkrimit të Shenjtë... le të hyjmë tani në çështjet teologjike, duke vënë në krye të tyre Atin, Birin dhe Frymën e Shenjtë, për të cilët do të flasim; që Ati të kënaqet, Biri të na ndihmojë dhe Fryma e Shenjtë të na frymëzojë; ose më mirë, që një ndriçim i vetëm të vijë mbi ne prej të Vetmit Perëndi, një në larmi e i larmishëm në njësi, ku qëndron mrekullia.

II. Tani, kur ngjitem me zjarr në Mal, ose, për ta thënë më saktë, kur njëherësh dëshiroj me zjarr e kam frikë (të parën për shkak të shpresës sime, të dytën për shkak të dobësisë sime) të hyj brenda Resë e të bisedoj me Perëndinë, sepse kështu urdhëron Perëndia, nëse dikush është Aaron, le të ngjitet bashkë me mua e le të qëndrojë afër, gati, po të duhet kështu, të mbetet jashtë Resë. Por nëse dikush është Nadab a Abihu, ose prej radhës së Pleqve, le të ngjitet vërtet, por le të qëndrojë larg, sipas vlerës së pastrimit të tij. Por nëse dikush është prej turmës, që janë të padenjë për këtë lartësi soditjeje, po qe krejt i papastër, le të mos afrohet fare, sepse do të ishte e rrezikshme për të; por, po qe pastruar të paktën përkohësisht, le të mbetet poshtë e le të dëgjojë vetëm Zërin dhe borinë, fjalët e zhveshura të përshpirtshmërisë, e le ta shohë Malin që nxjerr tym e vetëtin, njëherësh tmerr e mrekulli për ata që s'mund të ngjiten. Por nëse dikush është bishë e ligë e egër, krejt e paaftë të rrokë lëndën e soditjes e të teologjisë, le të mos rrijë në pritë, plot ligësi e gati për të bërë dëm, në strofkën e vet mes pyllit, që të kapë ndonjë dogmë a thënie me një kërcim të papritur e ta bëjë copë-copë mësimin e shëndoshë me shtrembërimet e tij, por le të qëndrojë ende larg e le të tërhiqet nga Mali, përndryshe do të qëllohet me gurë e do të shtypet, e do të mbarojë mjerueshëm në ligësinë e vet. Sepse për ata që janë si bisha të egra, ligjëratat e vërteta e të shëndosha janë gurë. Nëse është leopard, le të vdesë me njollat e veta. Nëse është luan grabitqar që ulërin, që kërkon ç'të gllabërojë prej shpirtrave tanë a prej fjalëve tona; ose derr i egër, që shkel nën këmbë margaritarët e çmuar e të tejdukshëm të së Vërtetës; ose ujk arab e i huaj, apo ndonjë edhe më i mprehtë se këta në dredhitë e argumentimit; ose dhelpër, domethënë shpirt tradhtar e i pabesë, që e ndryshon formën sipas rrethanave a nevojave, që ushqehet me trupa të vdekur a të kalbur, ose me vreshta të vogla kur të mëdhatë i kanë shpëtuar; ose çfarëdo bishe tjetër mishngrënëse, të përjashtuar nga Ligji si të papastër për ushqim a për kënaqësi, ligjërata jonë duhet të tërhiqet prej tyre e të gdhendet mbi pllaka të forta guri, e kjo në të dyja anët, sepse Ligji është pjesërisht i dukshëm e pjesërisht i fshehur; pjesa e parë u përket të shumtëve që mbeten poshtë, tjetra të paktëve që shtyhen përpjetë drejt Malit.

III. Ç'është kjo që më ka ndodhur, o miq, o të hyrë në mistere, o bashkëdashës të së vërtetës? Vrapoja për të rrokur Perëndinë, e kështu u ngjita në Mal, tërhoqa perden e Resë, e hyra larg lëndës e gjërave materiale, e, sa munda, u tërhoqa brenda vetes. Dhe atëherë, kur ngrita sytë, mezi pashë pjesët e prapme të Perëndisë, ndonëse më strehonte Shkëmbi, Fjala që u bë mish për ne. E kur vështrova pak më nga afër, pashë jo Natyrën e Parë e të papërzier, të njohur vetëm për veten e saj (Trininë, dua të them), jo Atë që qëndron brenda velit të parë e fshihet nga Kerubinët, por vetëm atë Natyrë që, më në fund, arrin edhe deri te ne. E kjo është, me sa mund ta marr vesh, Madhështia, ose, siç e quan Davidi i shenjtë, Lavdia që shfaqet ndër krijesat, të cilat Ajo i ka sjellë në jetë e i qeveris. Sepse këto janë pjesët e prapme të Perëndisë, që Ai i lë pas vetes si shenja të Tijat, ashtu si hijet e pasqyrimi i diellit në ujë, që ia tregojnë diellin syve tanë të dobët, sepse s'mund të shohim vetë diellin, i cili, me dritën e tij të papërzier, është tepër i fortë për fuqinë tonë të perceptimit. Kështu, pra, do të flasësh ti për Perëndinë, edhe po të ishe një Moisi e një perëndi për Faraonin, edhe po të ishe rrëmbyer si Pavli deri në Qiellin e Tretë e të kishe dëgjuar fjalë të pathëna, edhe po të ngriheshe mbi të dy këta e të lartësoheshe në vendin e në nderin e engjëjve a të kryeengjëjve. Sepse, edhe në qoftë një gjë krejt qiellore, ose mbi qiell, e shumë më e lartë në natyrë e më afër Perëndisë se ne, prapëseprapë ajo është më larg Perëndisë e kuptimit të plotë të Natyrës së Tij, sesa është ngritur mbi përbërjen tonë të ndërlikuar, të ulët e që rrëshqet drejt tokës.

IV. Prandaj duhet të nisim përsëri kështu. Është e vështirë të rrokësh me mendje Perëndinë, por ta përcaktosh Atë me fjalë është diçka e pamundur, siç mësoi një prej mësuesve grekë të teologjisë, jo pa mjeshtëri, siç më duket mua, me synimin që të mendohej se e kishte kapur Atë, duke thënë se është gjë e vështirë ta bësh, e prapë të mund t'i shpëtonte fajësimit për padije, për shkak të pamundësisë që kapja të shprehej. Por, sipas mendimit tim, është e pamundur ta shprehësh Atë, e edhe më e pamundur ta rrokësh me mendje. Sepse ajo që mund të rroket me mendje, ndoshta mund të bëhet e qartë me anë të gjuhës, në mos mjaft mirë, të paktën në mënyrë të papërsosur, për këdo që s'është krejt i privuar nga dëgjimi a i plogët në të kuptuar. Por ta rrokësh të tërën e një Lënde kaq të madhe si kjo është krejtësisht e pamundur e e paarritshme, jo vetëm për të shkujdesurit e të paditurit fare, por edhe për ata që janë ngritur lart e që e duan Perëndinë, e po ashtu për çdo natyrë të krijuar, ngaqë errësira e kësaj bote dhe mbulesa e trashë e mishit janë pengesë për kuptimin e plotë të së vërtetës. Nuk e di nëse ndodh njësoj me natyrat më të larta e me Mendjet më të pastra, të cilat, për shkak të afërsisë së tyre me Perëndinë e ngaqë ndriçohen me gjithë Dritën e Tij, mundet ndoshta të shohin, në mos të tërën, të paktën më përsosur e më qartë se ne, disa ndoshta më shumë e disa më pak se të tjerët, në përpjesëtim me gradën e tyre.

V. Por mjaft u tha për këtë pikë. Sa për atë që na përket, nuk na kapërcen vetëm Paqja e Perëndisë, që ia kalon çdo kuptimi e njohjeje, as vetëm gjërat që Perëndia u ka ruajtur si premtim të drejtëve, të cilat «as syri s'i ka parë, as veshi s'i ka dëgjuar, as mendja s'i ka rrokur», veçse në një masë fare të vogël, por edhe njohja e saktë e Krijimit. Sepse dua ta dini se, edhe për këtë, keni vetëm një hije, kur dëgjoni fjalët: «Do të sodit qiejt, veprën e gishtave të Tu, hënën dhe yjet», dhe rendin e caktuar në to; jo sikur ai po i soditte tani, por si njeri që ka për ta bërë këtë më vonë. Por shumë përpara tyre qëndron ajo Natyrë që është mbi to e prej së cilës burojnë, e pakuptueshme dhe e pakufishme: jo, dua të them, sa i përket faktit që Ai është, por sa i përket natyrës së Tij. Sepse predikimi ynë nuk është bosh, as besimi ynë s'është i kotë, e as nuk është ky mësimi që shpallim; sepse s'do të donim që pohimin tonë të çiltër ta merrni si pikënisje për një mohim dredharak të Perëndisë, ose për mburrje, ngaqë rrëfejmë se s'dimë. Sepse është një gjë të bindesh se një send ekziston, e krejt tjetër të dish se ç'është ai.

VI. Tani, vetë sytë tanë dhe Ligji i Natyrës na mësojnë se Perëndia ekziston e se Ai është Shkaku Veprues e Mbajtës i të gjitha gjërave: sytë tanë, sepse bien mbi objektet e dukshme dhe i shohin në një qëndrueshmëri e ecuri të bukur, duke lëvizur e rrotulluar palëvizshëm, po qe se mund ta them kështu; Ligji i natyrës, sepse, nëpërmjet këtyre gjërave të dukshme e rendit të tyre, ngrihet me arsyetim deri te Autori i tyre. Sepse si mund të kishte ardhur në jetë kjo Gjithësi, ose si mund të ishte bashkuar tok, po të mos e kishte thirrur Perëndia në ekzistencë e ta mbante së bashku? Sepse kushdo që sheh një lahutë të punuar bukur e vë re mjeshtërinë me të cilën është ndërtuar e rregulluar, ose kushdo që dëgjon melodinë e saj, s'do të mendonte veçse për atë që e bëri lahutën ose për atë që i bie asaj, e me mend do t'i kthehej atij, edhe pse mund të mos e njihte nga pamja. E kështu edhe neve na shfaqet Ai që i bëri, i lëviz e i ruan të gjitha gjërat e krijuara, ndonëse s'kapet dot me mendje. Dhe fort i zbrazët nga mendja është ai që s'do të pranojë të shkojë me dëshirë kaq larg në ndjekjen e provave natyrore; por as kjo që kemi përfytyruar a formuar, ose që arsyeja na e ka vizatuar, s'e vërteton ekzistencën e një Perëndie. Por edhe në qoftë se dikush ka arritur qoftë edhe pjesërisht ta rrokë këtë, si mund të vërtetohet Qenia e Perëndisë? Kush e ka arritur ndonjëherë këtë skaj të urtësisë? Kush u çmua ndonjëherë i denjë për një dhuratë kaq të madhe? Kush e ka hapur gojën e mendjes së vet e ka thithur Frymën, që, nëpërmjet Asaj që heton gjithçka, madje edhe thellësitë e Perëndisë, të rrokë Perëndinë e të mos ketë më nevojë të përparojë, ngaqë e zotëron tashmë atë që dëshirohet mbi gjithçka, atë drejt të cilit synojnë tërë jeta shoqërore e tërë mendja e njerëzve më të zgjedhur?

VII. Sepse ç'do të përfytyrosh se është Hyjnia, po të mbështetesh në të gjitha përafrimet e arsyes? Ose ku do të të çojë arsyeja, o më filozofi i njerëzve e më i miri i teologëve, ti që mburresh me njohjen e afërt me të Pakufishmin? A është Ai trup? Si, atëherë, është i Pafundmë e i Pakufishëm, i paformë, i paprekshëm e i padukshëm? Apo janë këto veti të një trupi? Ç'paturpësi, sepse natyra e trupit s'është e tillë! Ose do të thuash se Ai ka trup, por jo këto veti? O marrëzi, që një Hyjni të mos zotërojë asgjë më shumë se ne! Sepse si mund të jetë Ai objekt adhurimi, po qe i kufizuar? Ose si do t'i shpëtojë të qenit i përbërë prej elementesh e, rrjedhimisht, i nënshtruar që të zbërthehet sërish në to, ose edhe të tretet krejtësisht? Sepse çdo përbërje është pikënisje e grindjes, grindja e ndarjes, e ndarja e shpërbërjes. Por shpërbërja i është krejtësisht e huaj Perëndisë e Natyrës së Parë. Prandaj s'mund të ketë ndarje, që të mos ketë shpërbërje; as grindje, që të mos ketë ndarje; as përbërje, që të mos ketë grindje. Kështu, gjithashtu, s'duhet të ketë trup, që të mos ketë përbërje; e kështu argumenti vërtetohet duke u kthyer nga i fundit te i pari.

VIII. E si do ta ruajmë të vërtetën se Perëndia i përshkon të gjitha gjërat e i mbush të tëra, siç është shkruar «A nuk e mbush unë qiellin dhe dheun? thotë Zoti», dhe «Fryma e Zotit e mbush botën», po qe se Perëndia pjesërisht përmban e pjesërisht përmbahet? Sepse ose Ai do të zërë një Gjithësi të zbrazët, e kështu të gjitha gjërat do të na jenë zhdukur, me këtë përfundim: se do të kemi fyer Perëndinë, duke e bërë trup e duke ia rrëmbyer të gjitha gjërat që ka bërë; ose përndryshe Ai do të jetë një trup i përmbajtur brenda trupave të tjerë, gjë që është e pamundur; ose do të mbështillet në to, ose do të përzihet me to, ashtu si përzihen lëngjet, ku njëri ndan e ndahet nga tjetri: pikëpamje kjo edhe më absurde e qesharake se vetë atomet e Epikurit; e kështu ky argument mbi trupin do të rrëzohet, pa pasur as trup, as ndonjë bazë të fortë fare. Por, në qoftë se do të pohojmë se Ai është i palëndët (si për shembull ai Elementi i Pestë që disa e kanë përfytyruar) e se rrotullohet në lëvizjen rrethore..., le të supozojmë se Ai është i palëndët e se është Elementi i Pestë; e, po deshën, le të jetë Ai edhe pa trup, në pajtim me prirjen e me renditjen e pavarur të argumentit të tyre, sepse tani për tani s'do të grindem me ta për këtë pikë; në ç'kuptim, atëherë, do të jetë Ai një prej atyre gjërave që janë në lëvizje e në trazim, pa përmendur fyerjen që i bëhet Krijuesit kur vihet nën të njëjtën lëvizje si krijesat, e kur Ai që mban gjithçka (po ta pranofshin qoftë edhe këtë) barazohet me ata që mban? Sërish, cila është fuqia që lëviz Elementin tënd të Pestë, e ç'është ajo që lëviz të gjitha gjërat, e ç'e lëviz atë, e cila është fuqia që lëviz atë? E kështu me radhë, pafundësisht. E si mund t'i shpëtojë Ai të qenit krejtësisht i përmbajtur në hapësirë, po qe i nënshtruar ndaj lëvizjes? Por, në qoftë se pohojnë se Ai është diçka tjetër nga ky Element i Pestë, le të themi se i veshin një natyrë engjëllore, si do të tregojnë se engjëjt janë truporë, ose ç'lloj trupash kanë? E deri ku, në atë rast, mund të ishte Perëndia, të Cilit i shërbejnë engjëjt, më i lartë se engjëjt? E po qe se Ai është mbi ta, ja ku futet përsëri një mori e paarsyeshme trupash e një humnerë marrëzie, që s'ka ndonjë bazë të mundshme ku të mbahet.

IX. E kështu shohim se Perëndia nuk është trup. Sepse asnjë mësues i frymëzuar s'e ka pohuar apo pranuar ende një ide të tillë, e as vendimi i gjykatës sonë s'e ka lejuar atë. S'mbetet, atëherë, veçse ta mendojmë Atë si të patrupshëm. Por ky term, i patrupshëm, edhe pse pranohet, nuk na e paraqet ende, as e përmban në vetvete, Qenien e Tij, po aq sa nuk e bëjnë as i palindur, as i pafillim, as i pandryshueshëm, as i pakalbshëm, as ndonjë tjetër përcaktor që përdoret për Perëndinë ose në lidhje me Të. Sepse ç'ndikim ushtrohet mbi Qenien a Thelbin e Tij nga fakti që s'ka fillim e që s'është i zoti të ndryshojë a të kufizohet? Përkundrazi, tërë çështja e Qenies së Tij i mbetet ende shqyrtimit e shtjellimit të mëtejshëm të atij që vërtet ka mendjen e Perëndisë e që ka përparuar në soditje. Sepse, ashtu si të thuash «Është trup» ose «U lind» s'mjafton për t'ia paraqitur qartë mendjes objektet e ndryshme për të cilat përdoren këta përcaktorë, por duhet të shprehësh edhe subjektin për të cilin i përdor, po të duash ta paraqitësh qartë e me plotësi objektin e mendimit tënd (sepse secili prej këtyre përcaktorëve, i trupshëm, i lindur, i vdekshëm, mund të përdoret për një njeri, a një lopë, a një kalë); po ashtu, ai që ndjek me zjarr natyrën e të Vetëqenshmit s'do të ndalet duke thënë se ç'nuk është Ai, por duhet të shkojë përtej asaj që s'është e të thotë se ç'është, meqenëse është më e lehtë të rrokësh një pikë të vetme sesa të vazhdosh të mohosh pikë pas pike në hollësi të pafundme, me qëllim që, duke hequr atë që s'është e duke pohuar atë që është, të arrijmë te kuptimi i kësaj lënde.

Por një njeri që thotë se ç'nuk është Perëndia, pa vijuar të thotë se ç'është Ai, vepron pothuajse njësoj si dikush që, kur e pyesin sa bëjnë dy herë pesë, do të përgjigjej: «Jo dy, jo tri, jo katër, jo pesë, jo njëzet, jo tridhjetë, e, me pak fjalë, asnjë numër nën dhjetë, e as ndonjë shumëfish të dhjetës», por s'do të përgjigjej «dhjetë», e as do t'ia vendoste mendjen pyetësit mbi themelin e ngurtë të përgjigjes. Sepse është shumë më e lehtë e më e përmbledhur të tregosh se ç'nuk është një send, nisur nga ajo që është, sesa të tregosh se ç'është, duke ia zhveshur atë që s'është. E kjo, sigurisht, është e qartë për këdo.

X. Tani, meqë e kemi vërtetuar se Perëndia është i patrupshëm, le të ecim edhe pak më tej me shqyrtimin tonë. A është Ai Askund apo Diku? Sepse, po qe se Ai është Askund, atëherë ndonjë njeri me mendje fort hulumtuese mund të pyeste: Si mundet, pra, që Ai qoftë edhe të ekzistojë? Sepse, në qoftë se ajo që s'ekziston s'gjendet askund, atëherë ajo që s'gjendet askund ndoshta as ekziston vetë. Por, në qoftë se Ai është Diku, duhet të jetë ose brenda Gjithësisë, ose mbi Gjithësinë. E, në qoftë se është brenda Gjithësisë, atëherë duhet të jetë ose në ndonjë pjesë, ose në të tërën. Në qoftë në ndonjë pjesë, atëherë do të kufizohet nga ajo pjesë që është më e vogël se Ai vetë; por, në qoftë kudo, atëherë nga diçka më e largët e më e madhe: kam parasysh të Tërën, që përmban Pjesën, po qe se Gjithësia do të përmbahet nga Gjithësia e asnjë vend s'do të mbetet i lirë nga kufizimi. Kjo del, po qe se Ai përmbahet brenda Gjithësisë. E, veç kësaj, ku ishte Ai para se të krijohej Gjithësia? Sepse kjo është një pikë me vështirësi jo të vogël. Por, në qoftë se Ai është mbi Gjithësinë, a s'ka gjë që ta dallojë këtë nga Gjithësia, e ku ndodhet ky vend i sipërm? E si mund të dalloheshin me mendje kjo gjë që qëndron përtej dhe ajo që lihet përtej, po të mos kishte një kufi për t'i ndarë e për t'i përcaktuar? A nuk duhet patjetër të ketë ndonjë ndarëse të ndërmjetme që ta veçojë Gjithësinë nga ajo që qëndron mbi të? E ç'mund të ishte kjo veçse Vendi, të cilin e kemi hedhur poshtë tashmë? Sepse ende s'e kam parashtruar pikën se Perëndia do të ishte krejtësisht i kufizuar, po qe se do të ishte qoftë edhe i rrokshëm me mendje, sepse rrokja është një formë kufizimi.

XI. Tani, përse jam zgjatur në gjithë këtë, ndoshta tepër hollësisht për t'u dëgjuar nga shumica, e në pajtim me mënyrën e sotme të ligjërimit, që përbuz thjeshtësinë fisnike e ka futur një stil të shtrembër e të ndërlikuar? Që pema të njihet nga frytet e saj; dua të them, që errësira që vepron në një mësim të tillë të njihet nga errësimi i argumenteve. Sepse qëllimi im, duke bërë kështu, s'ishte të fitoja lavdi për vete me thënie mahnitëse a me urtësi të tepruar, duke lidhur nyje e duke zgjidhur vështirësi (kjo qe dhurata e madhe e mrekullueshme e Danielit), por të bëja të qartë pikën drejt së cilës ka synuar argumenti im që në fillim. E cila ishte kjo? Se Natyra Hyjnore s'mund të rroket nga arsyeja njerëzore e se as nuk mund ta përfytyrojmë tërë madhështinë e saj. E kjo jo nga smira, sepse smira është larg Natyrës Hyjnore, që është e papësueshme, vetëm e mirë e Zot i të gjithave; sidomos smira ndaj asaj që është më e nderuara ndër të gjitha krijesat e Tij. Sepse ç'gjë tjetër çmon Fjala më shumë se krijesat e arsyeshme e që flasin? Ja, vetë ekzistenca e tyre është provë e mirësisë së Tij të epërme. E as kjo pakuptueshmëri s'është për hir të lavdisë e nderit të Tij, i Cili është i plotë, sikur zotërimi i lavdisë e i madhështisë së Tij të varej nga pamundësia për t'iu afruar Atij. Sepse është krejtësisht sofistike e e huaj për natyrën, s'po them të Perëndisë, por edhe të çdo njeriu paksa të mirë që ka ndonjë ide të drejtë për vetveten, që të kërkojë epërsinë e vet duke i hedhur pengesë tjetrit në rrugë.

XII. Por a ka edhe shkaqe të tjera për këtë, le ta shohin ata që janë më pranë Perëndisë e që janë dëshmitarë me sytë e tyre e vëzhgues të gjykimeve të Tij të pahetueshme, në pastë ndonjë kaq të shquar në virtyt e që ecën në shtigjet e të Pafundmit, siç thuhet. Megjithatë, për sa kemi arritur ne, që me masën tonë të vogël matim gjëra të vështira për t'u kuptuar, ndoshta një arsye është që të na pengojë ta hedhim tej me tepër lehtësi zotërimin, ngaqë erdhi kaq lehtë. Sepse njerëzit kapen fort pas asaj që e fitojnë me mund; kurse atë që e fitojnë lehtë, shpejt e hedhin tej, sepse mund të rifitohet lehtë. E kështu kthehet në bekim, të paktën për të gjithë njerëzit e arsyeshëm, që ky bekim s'është tepër i lehtë. Ose ndoshta është që të mos e ndajmë fatin e Luciferit, i cili ra, e që, si pasojë e marrjes së dritës së plotë, të mos e ngurtësojmë qafën tonë kundër Zotit të Tërëfuqishëm e të mos pësojmë një rënie, më të mjerën ndër të gjitha, prej lartësisë që kishim arritur. Ose ndoshta është për t'u dhënë një shpërblim më të madh në jetën e ardhshme, për mundin e jetën e tyre të lavdishme, atyre që këtu janë pastruar e që kanë treguar durim të gjatë ndaj asaj që dëshironin.

Prandaj kjo errësirë e trupit është vendosur midis nesh e Perëndisë, si reja e dikurshme midis egjiptianëve e hebrenjve; e kjo është ndoshta ajo që kuptohet me fjalët «E bëri errësirën vendin e Tij të fshehtë», domethënë topitja jonë, nëpërmjet së cilës pak veta mund të shohin qoftë edhe pak. Por, sa për këtë pikë, le ta shqyrtojnë ata të cilëve u takon, e le të ngjiten sa më lart të munden në shqyrtim. Për ne, që jemi (siç thotë Jeremia) «robër të dheut» e të mbuluar me trashësinë e natyrës mishtore, të paktën kjo dihet: se, ashtu si është e pamundur për një njeri të kapërcejë hijen e vet, sado shpejt të lëvizë (sepse hija do të ecë përherë po aq shpejt sa arrihet), ose, ashtu si është e pamundur për syrin t'u afrohet objekteve të dukshme pa ajrin e dritën që ndërhyjnë ndërmjet, ose për një peshk të rrëshqasë jashtë ujërave, kështu është krejtësisht e paarritshme që ata që janë në trup të merren me objektet e mendimit të kulluar, krejt të shkëputur nga objektet trupore. Sepse diçka nga mjedisi ynë përherë futet tinëz, edhe kur mendja është shkëputur sa më plotësisht nga e dukshmja, është mbledhur në vetvete e po përpiqet t'i përkushtohet atyre gjërave të padukshme që janë të afërta me të.

XIII. Kjo do të bëhet e qartë për ju kështu: A nuk janë Frymë, Zjarr, Dritë, Dashuri, Urtësi, Drejtësi, Mendje, Arsye e të ngjashme, emrat e Natyrës së Parë? E ç'pastaj? A mund ta përfytyrosh Frymën pa lëvizje e pa përhapje? Ose Zjarrin pa lëndën e tij djegëse, pa lëvizjen drejt lart e pa ngjyrën e formën e vet? Ose Dritën të papërzier me ajrin e të shkëputur nga ajo që është, si të thuash, ati e burimi i saj? E si e përfytyron një mendje? A s'është ajo diçka që banon në ndonjë person tjetër nga vetja, e a s'janë lëvizjet e saj mendime, të heshtura a të shqiptuara? E Arsyeja... ç'tjetër mund ta mendosh veçse atë që ose rri e heshtur brenda nesh, ose derdhet jashtë (sepse ngurroj të them «lëshohet»)? E, po të përfytyrosh Urtësinë, ç'është ajo veçse zakoni i mendjes që e njeh si të tillë e që merret me soditje ose hyjnore ose njerëzore? E Drejtësia dhe Dashuria, a s'janë prirje të lavdërueshme, njëra e kundërt me padrejtësinë, tjetra me urrejtjen, që herë forcohen e herë zbuten, herë na pushtojnë e herë na lënë të qetë, e, me një fjalë, na bëjnë ata që jemi e na ndryshojnë ashtu si ngjyrat ndryshojnë trupat? Apo më mirë t'i lëmë të gjitha këto e ta shohim Hyjninë në vetvete, sa të mundemi më mirë, duke mbledhur një perceptim të copëzuar të Saj prej shëmbëlltyrave të Saj? Ç'është, atëherë, kjo gjë e hollë, që buron prej këtyre e prapë s'është këto? Ose si mundet ajo Njësi, që në Natyrën e vet është e papërbërë e e pakrahasueshme, të jetë prapëseprapë të gjitha këto, e secila prej tyre në mënyrë të përsosur? Kështu mendja jonë ligështohet kur do të tejkalojë gjërat trupore e të shoqërohet me të Patrupshmen, e zhveshur nga çdo petk idesh trupore, për sa kohë që i duhet të shohë, me dobësinë e vet të lindur, gjëra mbi fuqinë e saj. Sepse çdo natyrë e arsyeshme dëshiron zjarrshëm Perëndinë e Shkakun e Parë, por s'është në gjendje ta rrokë Atë, për arsyet që përmenda. E ligështuar, pra, nga dëshira, e si të thuash e shqetësuar e e paduruar ndaj paaftësisë, ajo provon një rrugë të dytë: ose të shohë gjërat e dukshme e prej disave të tyre të trillojë një perëndi... (mjet i mjerë, sepse në ç'kuptim e deri në ç'shkallë mund të jetë ajo që shihet më e lartë e më hyjnore se ajo që sheh, kështu që kjo e fundit të adhurojë të parën?), ose përndryshe, nëpërmjet bukurisë e rendit të gjërave të dukshme, të arrijë tek ajo që është mbi shikimin, por të mos e pësojë humbjen e Perëndisë prej madhështisë së gjërave të dukshme.

XIV. Për këtë shkak, disa e kanë bërë perëndi Diellin, të tjerë Hënën, të tjerë ushtrinë e Yjeve, të tjerë vetë qiellin me tërë ushtritë e tij, të cilëve u kanë veshur drejtimin e Gjithësisë, sipas cilësisë a sasisë së lëvizjes së tyre. Të tjerë sërish prej Elementeve, tokës, ajrit, ujit, zjarrit, për shkak të natyrës së tyre të dobishme, meqë pa to jeta njerëzore s'mund të ekzistojë kurrsesi. Të tjerë sërish kanë adhuruar çfarëdo objekti të dukshëm që u dilte përpara, duke ngritur si perënditë e veta më të bukurën nga ato që shihnin. E ka nga ata që adhurojnë piktura e figura, në fillim vërtet të vetë të parëve të tyre (të paktën kështu ndodh me më të dashurit e më të dhënët pas shqisave), e i nderojnë të vdekurit me përmendore; e më pas, madje edhe ato të të huajve adhurohen nga njerëz të një brezi të mëvonshëm, të ndarë prej tyre me një hark të gjatë kohor, nga padija për Natyrën e Parë e duke ndjekur nderimin e trashëguar si të ligjshëm e të domosdoshëm, sepse zakoni, kur vërtetohej nga koha, mbahej për Ligj. E mendoj se disa, që ishin oborrtarë të një pushteti arbitrar, lëvdonin forcën trupore e admironin bukurinë, me kalimin e kohës e bënë perëndi atë që nderonin, ndoshta duke u kapur pas ndonjë përralle për të ndihmuar mashtrimin e tyre.

XV. E ata prej tyre që ishin më të nënshtruar ndaj pësimeve i hyjnizuan pësimet e veta, ose i nderuan ato ndër perënditë e tyre: Zemërimin e Gjakatarësinë, Epshin e Dehjen, e çdo ligësi të ngjashme, e prej kësaj bënë një shfajësim të ulët e të padrejtë për mëkatet e veta. E disa i lanë mbi tokë, disa i fshehën nën tokë (kjo qe e vetmja shenjë urtësie tek ata), e disa i ngritën në qiell. O ndarje qesharake trashëgimie! Pastaj secilit prej këtyre nocioneve i dhanë emrin e ndonjë perëndie a demoni, me autoritetin e me gjykimin vetjak të lajthitjes së tyre, e ngritën statuja, shtrenjtësia e të cilave është kurth, e menduan t'i nderonin me gjak e me avullin e flijimeve, e nganjëherë madje me veprime nga më të turpshmet, marritë e vrasje njerëzish. Sepse nderime të tilla u shkonin për shtat perëndive të tilla. E qëmoti njerëzit e kanë fyer veten duke adhuruar përbindësha e kafshë katërkëmbëshe e rrëshqanorë, madje nga më të ndyrat e më të pakuptimtat, e u kanë bërë atyre një blatim të lavdisë së Perëndisë, kaq sa s'është e lehtë të vendosësh a duhet të përçmojmë më shumë adhuruesit apo objektet e adhurimit të tyre. Ka gjasa që adhuruesit të jenë shumë më të përçmueshmit, sepse, ndonëse janë të një natyre të arsyeshme e kanë marrë hir prej Perëndisë, e kanë ngritur më të keqen si më të mirën. E kjo qe dredhia e të Ligut, i cili e keqpërdori të mirën për një qëllim të lig, si në shumicën e veprave të tij të liga. Sepse ai u kap pas dëshirës së tyre, teksa ajo endej në kërkim të Perëndisë, që ta shtrembëronte fuqinë drejt vetes e t'ua vidhte dëshirën, duke e prirë për dore, si një i verbër që pyet për udhën; e i rrëzoi poshtë e i shpërndau disa nga një anë e disa nga një tjetër, në një gropë të vetme vdekjeje e shkatërrimi.

XVI. Kjo qe rruga e tyre. Por arsyeja na merr me vete në dëshirën tonë për Perëndinë e në ndjesinë se s'mund të rrimë pa një prijës e udhëheqës, e pastaj na bën t'u përkushtohemi gjërave të dukshme e të ndeshim ato që kanë qenë që në fillim; e as këtu s'e ndalon rrjedhën e vet. Sepse s'i takonte Urtësisë t'ua jepte sundimin gjërave që janë, siç na thotë vëzhgimi, të një grade të barabartë. Nëpërmjet këtyre, pra, ajo të çon tek ajo që është mbi këto e prej së cilës këtyre u jepet qenia. Sepse ç'është ajo që i rregulloi gjërat në qiell e gjërat në tokë, e ato që kalojnë nëpër ajër, e ato që jetojnë në ujë; ose më mirë, gjërat që ishin para këtyre, qiellin e tokën, ajrin e ujin? Kush i përzieu këto e kush i shpërndau? Ç'ka secila të përbashkët me tjetrën, e cila është varësia e marrëveshja e tyre e ndërsjellë? Sepse e lavdëroj njeriun, ndonëse ishte pagan, që tha: Ç'u dha lëvizje këtyre e ç'e shtyn lëvizjen e tyre të pandërprerë e të papenguar? A s'është Mjeshtri i tyre, që mbolli arsyen në të gjitha ato, në pajtim me të cilën Gjithësia lëvizet e drejtohet? A s'është Ai që i bëri e i solli në jetë? Sepse s'mund t'ia veshim një fuqi të tillë Rastësisë. Sepse, le të themi se ekzistenca e saj është e rastit, kujt do të na lësh t'ia veshim rendin e saj? E, po deshe, do të ta japim edhe këtë: kujt, atëherë, do t'ia veshësh ruajtjen e mbrojtjen e saj, në pajtim me kushtet e krijimit të saj të parë? A i përkasin këto Rastësisë, apo diçkaje tjetër? Sigurisht jo Rastësisë. E ç'mund të jetë kjo Diçka Tjetër veçse Perëndia? Kështu, arsyeja rrjedh prej Perëndisë, është mbjellë në të gjithë që në fillim, është ligji i parë brenda nesh e është e lidhur me gjithçka; dhe pikërisht ajo na ngjit lart te Perëndia nëpërmjet gjërave të dukshme. Le të nisim përsëri e ta arsyetojmë këtë deri në fund.

XVII. Se ç'është Perëndia në natyrë e në qenie, asnjë njeri s'e ka zbuluar ende, as nuk mund ta zbulojë. A do të zbulohet ndonjëherë, kjo është një pyetje që le t'ia shqyrtojë e ta vendosë kush të dojë. Sipas mendimit tim, do të zbulohet kur ajo pjesë brenda nesh që është e ngjashme me Perëndinë dhe hyjnore, dua të them mendja dhe arsyeja jonë, të jetë përzier me të Ngjashmin e vet, dhe shëmbëllesa të jetë ngjitur te Prototipi, të cilin tani e dëshiron. Dhe kjo, mendoj, është zgjidhja e asaj çështjeje të ndërlikuar rreth fjalëve «Do të njohim, ashtu siç edhe jemi njohur». Por në jetën tonë të tashme, gjithçka që na vjen s'është veçse një rrjedhë e vogël, dhe si të thuash një shkëlqim i vogël prej një Drite të madhe. Kështu që, në qoftë se dikush e ka njohur Perëndinë, ose ka pasur dëshminë e Shkrimit për njohjen e tij të Perëndisë, duhet të kuptojmë se ky njeri ka pasur një shkallë njohjeje që i jepte pamjen se ishte më plotësisht i ndriçuar sesa një tjetër që s'gëzonte të njëjtën shkallë ndriçimi; dhe kjo epërsi relative përmendet sikur të ishte njohje absolute, jo se është vërtet e tillë, por në krahasim me fuqinë e atij tjetrit.

XVIII. Kështu Enosi «shpresoi të thërriste Emrin e Zotit». Shpresa qe ajo për të cilën lëvdohet; dhe kjo, jo që të njihte Perëndinë, por që ta thërriste Atë. Dhe Enoku u rrëmbye lart, por ende s'është e qartë a qe ngaqë e kuptonte tashmë Natyrën Hyjnore, apo që ta kuptonte atë. Dhe lavdia e Noeut qe se i pëlqeu Perëndisë; ai që iu besua shpëtimi i gjithë botës nga ujërat, ose më mirë i Farave të botës, i shpëtoi Përmbytjes në një Arkë të vogël. Dhe Abrahami, ndonëse ishte patriark i madh, u shfajësua me anë të besimit, dhe ofroi një flijim të çuditshëm, parafigurën e Flijimit të Madh. Megjithatë, ai s'e pa Perëndinë si Perëndi, por i dha ushqim si njeri. U miratua ngaqë adhuroi aq sa kuptoi. Dhe Jakovi ëndërroi një shkallë të lartë dhe një ngjitëse Engjëjsh, dhe në një mister vajosi një shtyllë (ndoshta për të parafiguruar Shkëmbin që u vajos për hirin tonë), dhe i vuri një vendi emrin Shtëpia e Perëndisë, për nder të Atij që pa; dhe u përlesh me Perëndinë në trajtë njeriu; çfarëdo që të kuptojë kjo përleshje e Perëndisë me njeriun, ndoshta i referohet krahasimit të virtytit të njeriut me atë të Perëndisë; dhe mbarti në trupin e tij shenjat e përleshjes, duke shfaqur disfatën e natyrës së krijuar; dhe si shpërblim për nderimin e tij mori një ndryshim të emrit: duke u quajtur, në vend të Jakovit, Izrael, ai emër i madh e i nderuar. Megjithatë, as ai, as ndokush në emër të tij, deri në ditën e sotme, nga të gjitha të Dymbëdhjetë Fiset që qenë fëmijët e tij, s'mundi të mburrej se e kuptoi tërë natyrën ose shikimin e kulluar të Perëndisë.

XIX. Iliut Praninë e Perëndisë nuk ia përvijuan as era e fortë, as zjarri, as tërmeti, siç e mëson nga tregimi, por një puhi e lehtë ia përvijoi, e as ajo Natyrën e Tij. Dhe kush ishte ky Ilia? Ai njeri që një qerre zjarri e ngriti në qiell, duke treguar epërsinë mbinjerëzore të njeriut të drejtë. Dhe a nuk mahnitesh para Manoahut, Gjyqtarit të dikurshëm, dhe para Pjetrit, nxënësit të kohëve të mëvonshme; i pari s'duroi dot as pamjen e atij në të cilin ishte një përfytyrim i Perëndisë, dhe tha: «U bëmë të humbur, o grua, se pamë Perëndinë», duke folur sikur as një vegim i Perëndisë s'mund të kapej nga qeniet njerëzore, e jo më Natyra e Perëndisë; e tjetri s'duroi dot Praninë e Krishtit në barkën e tij dhe prandaj i tha të largohej; e këtë, ndonëse Pjetri ishte më i zellshëm se të tjerët për njohjen e Krishtit, dhe mori një bekim për këtë, dhe iu besuan dhuratat më të mëdha. Ç'do të thoshe për Isain ose për Ezekielin, që me sytë e vet pa misteret fort të mëdha, dhe për Profetët e tjerë; sepse njëri prej tyre pa Zotin Savaoth ulur mbi Fronin e lavdisë, të rrethuar e të lavdëruar e të mbuluar nga Serafimët gjashtëkrahësh, dhe vetë u pastrua me qymyrin e ndezur, dhe u pajis për detyrën e tij profetike. Dhe tjetri përshkruan qerren e Keruvimëve të Perëndisë, dhe Fronin mbi ta, dhe Kupën qiellore mbi të, dhe Atë që u shfaq në Kupën qiellore, dhe Zëra, e Fuqi, e Vepra. Dhe a qe kjo një shfaqje ditën, e dukshme vetëm për Shenjtorët, apo një vegim i pagabueshëm i natës, apo një gjurmë në mendjen që bisedonte me të ardhmen sikur të ishte e tashmja, apo ndonjë trajtë tjetër e patregueshme profecie, s'mund ta them; e di Perëndia i Profetëve, dhe e dinë ata që frymëzohen kështu. Por as këta për të cilët po flas, as ndonjë nga shokët e tyre, kurrë s'qëndroi para Këshillit dhe Qenies së Perëndisë, siç është shkruar, as e pa, as e shpalli Natyrën e Perëndisë.

XX. Sikur Pavlit t'i ishte lejuar të tregonte se ç'përmbante Qielli i Tretë, dhe përparimin e tij, ose ngjitjen, ose rrëmbimin atje, ndoshta do të dinim diçka më tepër për Natyrën e Perëndisë, në qoftë se ky ishte misteri i rrëmbimit. Por meqë qe i patregueshëm, edhe ne do ta nderojmë me heshtje. Kaq do të dëgjojmë të thotë Pavli për të: se «njohim pjesërisht dhe profetizojmë pjesërisht». Këto dhe të ngjashmet me këto janë rrëfimet e njërit që s'është aspak i pagdhendur në dituri, që kërcënon se do të japë provën se Krishti flet në të, mësuesi i madh dhe mbrojtësi i së vërtetës. Prandaj ai e çmon çdo dituri mbi tokë vetëm si nëpër pasqyrë, errët, si të mbështetur mbi shëmbëllesa të vogla të së vërtetës. Tani, veç në qoftë se ndokujt i dukem tepër i kujdesshëm dhe fort i shqetësuar për shqyrtimin e kësaj çështjeje, ndoshta ishte pikërisht për këtë dhe për asgjë tjetër që vetë Fjala la të kuptohej se kishte gjëra që s'mund të përballoheshin tani, por që do të përballoheshin e do të sqaroheshin më pas, dhe që Joani, Pararendësi i Fjalës dhe Zëri i madh i së Vërtetës, shpalli se as gjithë bota s'mund t'i nxinte.

XXI. E vërteta, pra, dhe gjithë Fjala është plot vështirësi e errësirë; dhe, sikur me një vegël të vogël, po ndërmarrim një punë të madhe, kur me urtësi thjesht njerëzore ndjekim njohjen e të Vetëqenshmit, dhe, bashkë me shqisat, ose pa u ndarë prej tyre, nga të cilat sillemi andej-këndej dhe çohemi në gabim, i përveshemi kërkimit të gjërave që kapen vetëm me mendje, e s'jemi në gjendje, duke i përballuar realitetet e zhveshura me intelekt të zhveshur, t'i afrohemi paksa më nga afër së vërtetës dhe të formësojmë mendjen sipas koncepteve të saj.

Tani, tema e Perëndisë është aq më e vështirë për t'u arritur, sa më e përsosur që është nga çdo tjetër, dhe aq më e hapur ndaj kundërshtimeve, ndërsa zgjidhjet e tyre janë aq më të mundimshme. Sepse çdo kundërshtim, sado i vogël, e ndal dhe e pengon rrjedhën e arsyetimit tonë dhe ia pret përparimin e mëtejshëm, ashtu si ata që papritur i ndalin me fre kuajt në vrap e sipër dhe i kthejnë krejt mbrapsht me trandjen e papritur. Kështu Solomoni, që ishte më i urti nga të gjithë njerëzit, qoftë para tij, qoftë në kohën e vet, të cilit Perëndia i dha gjerësi zemre dhe një lumë soditjeje, më të bollshëm se rëra, edhe ai, sa më shumë hynte në thellësi, aq më shumë i merreshin mendtë, dhe shpalli se pika më e largët e urtësisë ishte zbulimi se sa fort larg tij ishte ajo. Edhe Pavli përpiqet të arrijë, s'po them te natyra e Perëndisë, sepse këtë e dinte se ishte krejt e pamundur, por vetëm te gjykimet e Perëndisë; dhe meqë s'gjen rrugëdalje, as vend ku të ndalet gjatë ngjitjes, dhe për më tepër, meqë kërkimi i zellshëm i mendjes së tij për dituri nuk arrin në asnjë përfundim të prerë, sepse ndonjë pikë e re e paarritur i zbulohet vazhdimisht (o çudi, se edhe unë provoj të njëjtën gjë), ai e mbyll fjalimin me habi, dhe e quan këtë pasurinë e Perëndisë, dhe thellësinë, dhe rrëfen se gjykimet e Perëndisë janë të pahulumtueshme, pothuajse me po ato fjalë të Davidit, që një herë i quan gjykimet e Perëndisë humnerën e madhe, themelet e së cilës s'mund të arrihen me masë a me shqisë; e një herë tjetër thotë se njohja e Tij për të dhe për vetë përbërjen e tij ishte e mrekullueshme, dhe kishte arritur një forcë më të madhe se ç'ishte në fuqinë a në kapjen e tij.

XXII. Sepse, thotë ai, po të lë çdo gjë tjetër mënjanë dhe të vështroj veten dhe gjithë natyrën e përbërjen e njeriut: si jemi përzier, dhe cila është lëvizja jonë, dhe si u ndërthur e vdekshmja me të pavdekshmen, dhe si rrjedh unë poshtë e megjithatë ngrihem lart, dhe si është e kufizuar shpirti; dhe si jep jetë e merr pjesë në ndjenja; dhe si mendja është njëherësh e kufizuar dhe e pakufishme, duke banuar në ne e prapëseprapë duke përshkuar Gjithësinë me lëvizje e rrjedhë të shpejtë; si merret dhe jepet me anë të fjalës, dhe kalon nëpër ajër, dhe hyn bashkë me çdo gjë; si merr pjesë në shqisë, dhe mbështillet larg saj. Dhe madje para këtyre pyetjeve: cili qe formësimi ynë i parë dhe përzierja jonë në punishten e natyrës, dhe cili është formimi ynë i fundit e përmbushja? Ç'është dëshira për ushqim dhe dhënia e tij, dhe kush na solli vetvetiu te ato burime e krojet e para të jetës? Si ushqehet trupi me ushqim, dhe shpirti me arsye? Ç'është tërheqja e natyrës, dhe lidhja e ndërsjellë midis prindërve dhe fëmijëve, që mbahen së bashku prej një magjie dashurie? Si është që llojet mbeten të përhershme dhe ndryshojnë në tiparet e tyre, ndonëse janë kaq të shumta sa shenjat e tyre të veçanta s'mund të përshkruhen? Si është që e njëjta kafshë është njëherësh e vdekshme dhe e pavdekshme: e vdekshme me vdekjen, e pavdekshme me ardhjen në jetë? Sepse njëra ikën dhe një tjetër zë vendin e saj, ashtu si rrjedha e një lumi, që kurrë nuk qëndron, e megjithatë përherë e njëjtë. Dhe do të mund të flisje për shumë pika të tjera rreth gjymtyrëve e pjesëve të njeriut, dhe përshtatjes së tyre të ndërsjellë, si për dobi ashtu edhe për bukuri, dhe si disa janë të lidhura e të tjera të ndara, disa më të përsosura e të tjera më pak të hijshme, disa të bashkuara e të tjera të përçara, disa përmbajnë e të tjera përmbahen, sipas ligjit dhe arsyes së Natyrës. Shumë do të mund të thuhej edhe për zërat dhe veshët. Si është që zëri bartet nga organet e zërit dhe pritet nga veshët, dhe të dy bashkohen me anë të goditjes e të kumbimit të ajrit ndërmjetës? Shumë edhe për sytë, që kanë një bashkësi të papërshkrueshme me sendet e dukshme, dhe që lëvizen vetëm nga vullneti, e atë bashkarisht, dhe preken pikërisht ashtu si mendja. Sepse me shpejtësi të njëjtë mendja bashkohet me objektet e mendimit, e syri me ato të shikimit. Shumë edhe për shqisat e tjera, që s'janë objekt i hulumtimit të arsyes. Dhe shumë për prehjen tonë në gjumë, e për trillimet e ëndrrave, e për kujtesën e kujtimin; për llogaritjen, e zemërimin, e dëshirën; dhe, me një fjalë, për gjithçka që e sundon këtë botë të vogël të quajtur Njeri.

XXIII. A të t'i numëroj dallimet e kafshëve të tjera, si nga ne, ashtu edhe nga njëra-tjetra: dallime natyre, e prejardhjeje, e ushqimi, e krahine, e prirjeje, dhe, si të thuash, të jetës shoqërore? Si është që disa jetojnë në tufa e të tjera të vetmuara, disa barngrënëse e të tjera mishngrënëse, disa të egra e të tjera të buta, disa të dashura pas njeriut dhe të zbutura, e të tjera të pazbutshme dhe të lira? Dhe disa do t'i quanim gati në kufi me arsyen dhe me aftësinë për të mësuar, kurse të tjera krejt pa arsye dhe të pazonja për t'u mësuar. Disa me shqisa më të plota, të tjera me më pak; disa të palëvizshme, e disa me fuqinë për të ecur; disa fort të shpejta, e disa fort të ngadalta; disa që i kalojnë të tjerat në madhësi a në bukuri, ose në njërën a në tjetrën prej këtyre; të tjera fort të vogla a fort të shëmtuara, ose të dyja bashkë; disa të forta, të tjera të dobëta; disa të zonja të mbrohen vetë, të tjera të druajtura e dinake, e të tjera prapë pa mbrojtje. Disa janë të zellshme e kursimtare, të tjera krejt përtace e pakujdesshme. Dhe para se të vijmë te pika të tilla: si është që disa janë zvarranikë e të tjera qëndrojnë drejt; disa të ngjitura pas një vendi, disa ujë-tokësore; disa gëzohen me bukurinë e të tjera janë të pastolisura; disa jetojnë çift e disa vetëm; disa të përmbajtura e të tjera të papërmbajtura; disa kanë pasardhës të shumtë e të tjera jo; disa jetëgjata e të tjera me jetë të shkurtër? Do të ishte një fjalim i lodhshëm të kalonim nëpër të gjitha hollësitë.

XXIV. Vështro edhe fisin e peshqve që rrëshqet nëpër ujëra, dhe si të thuash fluturon nëpër elementin e lëngshëm, dhe merr frymë ajrin e vet, por është në rrezik kur prek ajrin tonë, ashtu si ne në ujëra; dhe vër re zakonet e prirjet e tyre, marrëdhëniet e lindjet e tyre, madhësinë e bukurinë e tyre, dashurinë e tyre për vendet, bredhjet e tyre, mbledhjet e ndarjet e tyre, e vetitë e tyre që u ngjajnë kaq shumë atyre të kafshëve që banojnë në tokë: në disa raste përbashkësi, në të tjera kundërti vetish, si në emër ashtu edhe në trajtë. Dhe merr parasysh fiset e shpendëve, dhe larmitë e tyre në trajtë e në ngjyrë, si të atyre që s'kanë zë, ashtu edhe të shpendëve këngëtarë. Cila është arsyeja e melodisë së tyre, dhe nga kush erdhi ajo? Kush ia dha gjinkallës lirën në gjoks, dhe këngët e cicërimat mbi degë, kur nga dielli nxiten të bëjnë muzikën e tyre të mesditës, dhe këndojnë ndër korije, dhe përcjellin udhëtarin me zërat e tyre? Kush ia endi këngën mjellmës, kur i hap krahët erërave dhe bën melodi nga fëshfërima e tyre? Sepse s'do të flas për zërat e detyruar, dhe gjithë të tjerat që arti i sajon kundër së vërtetës. Nga e merr palloi, ai shpend mburravec i Medias, dashurinë e tij për bukurinë e për lëvdatën (sepse është plotësisht i ndërgjegjshëm për bukurinë e vet), kështu që, kur sheh dikë të afrohet, ose kur, siç thonë, do të bëjë shfaqje para femrave të tij, duke ngritur qafën dhe duke shpalosur bishtin në rreth rrotull tij, të shndritshëm si ari e të mbjellë me yje, ua bën spektakël bukurinë e vet adhuruesve me hapa madhështorë? Tani, Shkrimi i Shenjtë admiron mjeshtërinë në endje madje edhe të grave, duke thënë: «Kush i dha gruas zotësinë për të endur dhe mjeshtërinë në artin e qëndisjes?» Kjo i takon një krijese të gjallë që ka arsye, dhe që tejkalon në urtësi e që përparon madje deri te gjërat e qiellit.

XXV. Por do të doja të mahniteshe para njohurisë së natyrshme madje edhe të krijesave të paarsyeshme, dhe, po munde, të shpjegoje shkakun e saj. Si është që shpendët kanë për fole shkëmbinj e pemë e çati, dhe i përshtatin ato si për siguri, ashtu edhe për bukuri, dhe në mënyrë të volitshme për rehatinë e të vegjëlve të tyre? Nga e marrin bletët dhe merimangat dashurinë e tyre për punën e për artin, me anë të së cilës të parat vizatojnë hojet e tyre, dhe i bashkojnë me tubthe gjashtëkëndësh e të ndërlidhur, dhe e ndërtojnë themelin me anë të një ndarjeje dhe të një këmbimi të këndeve me vija të drejta; dhe këtë, siç ndodh, në zgjoje kaq të errëta dhe në hoje kaq të zymta; kurse të dytat endin rrjetat e tyre të ndërlikuara me fije kaq të lehta e gati të ajërta, të shtrira në mënyra të ndryshme, dhe këtë nga fillime gati të padukshme, që të jenë njëherësh një banesë e çmuar dhe një kurth për krijesat më të dobëta, që të shijojnë ushqimin? Cili Euklid i imitoi ndonjëherë këto, teksa ndiqte kërkime filozofike me vija që s'kanë ekzistencë të vërtetë, dhe lodhte veten me vërtetime? Nga cili Palamed erdhën taktikat dhe, siç thuhet, lëvizjet e formacionet e krilave, dhe sistemet e lëvizjes së tyre në radhë e fluturimi i tyre i ndërlikuar? Cilët ishin Fidiat dhe Zeuksidët e tyre, dhe cilët ishin Parrasit dhe Aglaofonët, që dinin të vizatonin e të skalisnin gjëra jashtë mase të bukura? Cila valle harmonike knosiane e Dedalit, e punuar për një vajzë deri në kulmin më të lartë të bukurisë? Cili Labirint kretas, i vështirë për t'u kaluar, i vështirë për t'u zbërthyer, siç thonë poetët, dhe që kryqëzohet vazhdimisht me vetveten nga dredhitë e ndërtimit të tij? S'do të flas për depot e milingonave dhe rojtarët e tyre, dhe për grumbullimet e tyre të drurit në sasi që i përgjigjen kohës për të cilën ai nevojitet, dhe për gjithë hollësitë e tjera që dimë se tregohen për marshimet dhe prijësit e tyre dhe për rregullin e tyre të mirë në punët e veta.

XXVI. Në qoftë se kjo dituri të ka rënë në dorë dhe je i njohur me këto degë të shkencës, shih edhe dallimet e bimëve, deri te forma artistike e gjetheve, që është përshtatur si për t'i dhënë kënaqësinë më të madhe syrit, ashtu edhe për t'i sjellë frytit dobinë më të madhe. Shih edhe larminë dhe bollëkun bujar të frutave, dhe mbi të gjitha bukurinë e mrekullueshme të atyre që janë më të nevojshme. Dhe merr parasysh fuqinë e rrënjëve, e lëngjeve, e luleve, e aromave, jo vetëm kaq të ëmbla, por edhe të vlefshme si ilaçe; dhe hijeshitë e cilësitë e ngjyrave; e përsëri vlerën e shtrenjtë dhe tejdukshmërinë e ndritshme të gurëve të çmuar. Meqë natyra i ka shtruar para teje të gjitha gjërat si në një gosti të bollshme, të lirë për të gjithë, si të nevojshmet, ashtu edhe luksin e jetës, që, në mos tjetër, të paktën ta njohësh Perëndinë prej dobive të Tij, dhe prej ndjesisë sate të nevojës të bëhesh më i urtë nga ç'ishe. Pastaj, të lutem, përshko gjatësinë e gjerësinë e tokës, nënës së përbashkët të të gjithëve, dhe gjiret e detit të lidhura njëri me tjetrin e me tokën, dhe pyjet e bukura, dhe lumenjtë e krojet e bollshme e të përhershme, jo vetëm të ujërave të ftohta e të përshtatshme për t'u pirë, dhe në sipërfaqen e tokës; por edhe të atyre që, duke rrjedhur nën tokë e nën shpella, shtyhen pastaj jashtë nga një frymë e furishme, dhe zmbrapsen, dhe atëherë mbushen me nxehtësi prej kësaj dhune përleshjeje e zmbrapsjeje, e shpërthejnë pak nga pak kudo që gjejnë rast, dhe kështu plotësojnë nevojën tonë për banja të nxehta në shumë anë të tokës, dhe, bashkë me të ftohtin, na japin një shërim që është pa pagesë dhe vetvetiu. Më thuaj, si dhe nga janë këto gjëra? Ç'është kjo endje e madhe e paendur nga arti? Këto gjëra s'janë më pak të denja për admirim për sa u përket marrëdhënieve të tyre të ndërsjella, sesa kur merren veç e veç.

Si është që toka qëndron e ngurtë dhe e patundur? Mbi çfarë mbahet? Ç'është ajo që e mban, dhe mbi çfarë prehet kjo? Sepse me të vërtetë as arsyeja s'ka mbi çfarë të mbështetet, veçse mbi Vullnetin e Perëndisë. Dhe si është që një pjesë e saj ngrihet në maja malesh, e një pjesë shtrihet në fusha, dhe kjo në mënyra të ndryshme e të shumëllojshme? Dhe, ngaqë ndryshimet janë veç e veç të vogla, ajo edhe i plotëson nevojat tona më bujarisht, edhe është më e bukur prej larmisë së saj; një pjesë ndahet për banesa, e një pjesë lihet e pabanuar, domethënë gjithë lartësia e madhe e Maleve, dhe të çarat e ndryshme të bregut të saj të ndara prej saj. A s'është kjo prova më e qartë e veprës madhështore të Perëndisë?

XXVII. Dhe përsa i përket Detit, edhe sikur të mos mahnitesha para madhështisë së tij, prapë do të mahnitesha para butësisë së tij, se, ndonëse i lirë, qëndron brenda kufijve të vet; e po të mos ishte për butësinë, sigurisht do të mahnitesha para madhështisë; por meqë mahnitem para të dyjave, do të lëvdoj Fuqinë që është në të dyja. Kush e mblodhi? Kush i vuri kufi? Si ngrihet dhe si qetësohet, sikur të respektonte tokën fqinje? Si, veç kësaj, i pranon të gjithë lumenjtë e prapë mbetet i njëjti, pikërisht nga stërbollëku i pafundësisë së tij, në qoftë se lejohet ky term? Si është që kufiri i tij, ndonëse është një element i një madhësie të tillë, s'është veçse rërë? A kanë ç'të na thonë filozofët e tu të natyrës, me diturinë e tyre për hollësi të kota, ata njerëz, dua të them, që në të vërtetë përpiqen ta masin detin me një gotë vere, dhe vepra kaq të fuqishme me idetë e veta? Apo t'ua jap shpjegimin vërtet shkencor të tij nga Shkrimi, shkurt, e megjithatë më bindshëm e më me vërtetësi sesa me arsyetimet më të gjata? «Me urdhrin e Tij ka rrethuar faqen e ujit.» Ky është zinxhiri i natyrës së rrjedhshme. Dhe si e sjell mbi të Nautilin që banon në tokën e thatë (domethënë njeriun), me një anije të vogël e me një puhi të vogël (a nuk mahnitesh para kësaj pamjeje, a nuk të çuditet mendja?), që toka dhe deti të lidhen bashkë me nevoja e me tregti, dhe që gjërat kaq shumë të ndara nga natyra të bashkohen kështu në një, për hir të njeriut? Cilat janë burimet e para të krojeve? Kërko, o njeri, po munde, t'i gjurmosh a t'i gjesh ndonjë prej këtyre gjërave. Dhe kush ishte ai që çau fushat dhe malet për lumenjtë, dhe u dha atyre një rrjedhë të papenguar? Dhe si vjen mrekullia nga ana tjetër, që Deti kurrë nuk vërshon, as Lumenjtë nuk pushojnë së rrjedhuri? Dhe cila është fuqia ushqyese e ujit, dhe cili është dallimi në të; sepse disa gjëra ujiten nga lart, e të tjera pinë nga rrënjët e tyre, në qoftë se lejohet të llastohem paksa në gjuhën time, kur flas për dhuratat e begata të Perëndisë.

XXVIII. E tani, duke e lënë tokën dhe gjërat e tokës, fluturo lart në ajër me krahët e mendimit, që arsyetimi ynë të përparojë në udhën e duhur; e prej andej do të të çoj lart te gjërat qiellore, dhe te vetë qielli, dhe te gjërat që janë mbi qiell; sepse fjala ime nguron të ngjitet drejt asaj që është përtej, por prapëseprapë do të ngjitet aq sa mundet. Kush e derdhi ajrin, atë pasuri të madhe e të bollshme, që s'u matet njerëzve sipas gradës a pasurisë së tyre; që s'kufizohet me kufij; që s'ndahet sipas moshave të njerëzve; por, si shpërndarja e Manës, merret aq sa mjafton, dhe çmohet për barazinë e shpërndarjes së tij; qerrja e krijesave me flatra; froni i erërave; rregulluesi i stinëve; ngjallësi i gjallesave, ose më mirë ruajtësi i jetës së natyrshme në trup; në të cilin trupat kanë qenien e tyre, dhe me të cilin flasim; në të cilin është drita dhe gjithçka që ajo ndriçon, dhe shikimi që rrjedh nëpër të? Dhe vër re, të lutem, se ç'vjen më pas. S'mund t'ia jap ajrit gjithë perandorinë e asaj që mendohet t'i takojë ajrit. Cilat janë depot e erërave? Cilat janë thesaret e borës? Kush, siç ka thënë Shkrimi, i ka lindur pikat e vesës? Nga barku i kujt doli akulli? Dhe Kush i lidh ujërat në re, dhe, duke mbajtur një pjesë në re (o çudi!), të mbajtur me Fjalën e Tij ndonëse natyra e tij është të rrjedhë, e derdh pjesën tjetër mbi faqen e gjithë tokës, dhe e shpërndan andej-këtej në stinën e duhur, dhe në përpjesëtimet e drejta, dhe as e lejon gjithë lëndën e lagështisë të dalë e lirë dhe e pakontrolluar (sepse e mjaftueshme qe pastrimi në ditët e Noeut; dhe Ai që s'mund të gënjejë s'e harron besëlidhjen e Vet); as e mban krejtësisht, që të mos kemi nevojë sërish për një Ilia që t'i japë fund thatësirës. «Në qoftë se Ai e mbyll qiellin, thotë, kush do ta hapë? Në qoftë se Ai i hap grykat e ujërave, kush do t'i mbyllë?» Kush mund të sjellë një tepri a të mbajë prapa një masë të mjaftueshme shiu, veç në qoftë se e qeveris Gjithësinë me masat e me peshoret e veta? Ç'ligje shkencore, të lutem, mund të vendosësh për bubullimën e vetëtimën, o ti që bubullon nga toka, e s'mund të shndritësh as me shkëndija të vogla të së vërtetës? Cilëve avuj të tokës do t'ua veshësh krijimin e resë, apo vjen prej ndonjë trashjeje të ajrit, a prej shtypjes a përplasjes së reve tepër të rralla, kështu që të të bëjë të mendosh se shtypja është shkaku i vetëtimës, e përplasja ajo që bën bubullimën? Apo cila ngjeshje ere që s'ka rrugëdalje do të ta shpjegojë vetëtimën me ngjeshjen e saj, dhe bubullimën me shpërthimin e saj?

Tani, në qoftë se me mendimin tënd ke kaluar nëpër ajrin dhe nëpër gjithë gjërat e ajrit, arri bashkë me mua te qielli dhe te gjërat e qiellit. Dhe le të na prijë besimi më tepër se arsyeja, po të kesh mësuar të paktën dobësinë e kësaj të fundit në gjëra më të afërta për ty, dhe po ta kesh njohur arsyen duke njohur gjërat që janë përtej arsyes, që të mos jesh krejt mbi tokë a prej toke, ngaqë s'e njeh as vetë padijen tënde.

XXIX. Kush e shtriu qiellin rreth nesh, dhe i vuri yjet në rregull? Ose më mirë, së pari, a mund të më thuash, nga dituria jote për gjërat në qiell, ç'janë qielli dhe yjet; ti që s'e di se ç'gjendet pikërisht te këmbët e tua, dhe s'mund të matësh as veten, e prapëseprapë duhet të merresh me atë që është mbi natyrën tënde, dhe të rrish gojëhapur para të pakufishmes? Sepse, le të pranojmë se i kupton orbitat e periudhat, dhe rritjet e pakësimet, dhe perëndimet e lindjet, dhe disa gradë e minuta, dhe gjithë gjërat e tjera që të bëjnë kaq krenar për diturinë tënde të mrekullueshme; ti s'ke arritur te të kuptuarit e vetë realiteteve, por vetëm te vëzhgimi i ndonjë lëvizjeje, që, kur vërtetohet me praktikë më të gjatë, dhe kur i mbledh vëzhgimet e shumë vetave në një përgjithësim, e prej andej nxjerr një ligj, ka fituar emrin Shkencë (ashtu si dukuritë e hënës janë bërë përgjithësisht të njohura për shikimin tonë), duke qenë baza e kësaj dijeje. Por, në qoftë se je fort i ditur në këtë temë, dhe ke një pretendim të drejtë për admirim, më thuaj cili është shkaku i këtij rregulli e i kësaj lëvizjeje. Si erdhi dielli të bëhet një zjarr-fener për gjithë botën, dhe për të gjithë sytë si prijësi i ndonjë kori, duke i fshehur gjithë yjet e tjerë me shkëlqimin e tij, më plotësisht nga ç'e fshehin disa prej tyre të tjerët. Prova e kësaj është se ata shkëlqejnë përballë tij, por ai i shndrit më shumë dhe as nuk lejon të vihet re se ata lindën njëkohësisht me të, i bukur si dhëndër, i shpejtë e i madh si gjigant, sepse s'do të lejoj që lëvdatat e tij të këndohen nga ndonjë burim tjetër veç nga Shkrimet e mia, kaq i fuqishëm në forcë sa, nga njëri skaj i botës te tjetri, i përqafon të gjitha gjërat me nxehtësinë e tij, dhe s'ka asgjë të fshehur prej ndjesisë së saj, por e mbush çdo sy me dritë dhe çdo krijesë të trupëzuar me nxehtësi; duke ngrohur, e megjithatë duke mos djegur, prej butësisë së natyrës së tij dhe rregullit të lëvizjes së tij, i pranishëm për të gjithë, dhe duke i përqafuar të gjithë njësoj.

XXX. A ke menduar sa e rëndësishme është që një shkrimtar pagan flet për diellin si atë që zë të njëjtin vend midis sendeve materiale, siç zë Perëndia midis objekteve të mendimit? Sepse i pari u jep dritë syve, ashtu si Tjetri mendjes; dhe është më i bukuri i objekteve të shikimit, ashtu si Perëndia i atyre të mendimit. Por kush i dha lëvizje së pari? Dhe ç'është ajo që e lëviz përherë në qarkun e tij, ndonëse në natyrën e tij i qëndrueshëm e i palëvizshëm, vërtet i palodhur, dhe dhënësi e mbajtësi i jetës, dhe gjithë titujt e tjerë që poetët me të drejtë ia këndojnë, dhe kurrë duke mos pushuar në rrjedhën a në dobitë e tij? Si vjen që bëhet krijuesi i ditës kur është mbi tokë, dhe i natës kur është nën të? ose çfarëdo shprehjeje që të jetë e drejtë, kur soditet dielli? Cilat janë sulmet e lëshimet e ndërsjella të ditës e të natës, dhe parregullsitë e tyre të rregullta, që të përdorim një shprehje disi të çuditshme? Si vjen që bëhet bërësi dhe ndarësi i stinëve, që vijnë e ikin në rregull të përpiktë, dhe, si në një valle, gërshetohen me njëra-tjetrën, ose qëndrojnë veç e veç prej një ligji dashurie nga njëra anë, dhe rregulli nga tjetra, dhe përzihen pak nga pak, dhe i vidhen fqinjës së tyre, ashtu si bëjnë netët e ditët, që të mos na japin dhimbje me papritmërinë e tyre. Kaq mjafton për diellin.

A e njeh natyrën dhe dukuritë e Hënës, dhe masat e rrjedhat e dritës, dhe si është që dielli sundon mbi ditën, e hëna kryeson mbi natën; dhe teksa Ajo u jep guxim bishave të egra, Ai e nxit Njeriun në punë, duke u ngritur a duke u ulur ashtu si mund të jetë më e dobishme? A e njeh lidhjen e Plejadave, apo rrethojën e Orionit, si Ai që numëron numrin e yjeve dhe i thërret të gjithë me emrat e tyre? A i njeh dallimet e lavdisë së secilit, dhe rregullin e lëvizjes së tyre, që të të besoj, kur me anë të tyre end pëlhurën e punëve njerëzore, dhe armatos krijesën kundër Krijuesit?

XXXI. Ç'thua? A të ndalemi këtu, pasi s'kemi diskutuar asgjë më tepër se lëndën dhe gjërat e dukshme, apo, meqë Fjala e njeh Tabernakullin e Moisiut si një figurë të gjithë krijimit (dua të them gjithë sistemin e gjërave të dukshme e të padukshme), të kalojmë perden e parë, dhe, duke shkelur përtej mbretërisë së shqisave, të vështrojmë brenda Vendit të Shenjtë, te krijimi mendor dhe qiellor? Por as këtë s'mund ta shohim në mënyrë jotrupore, ndonëse është jotrupor, sepse quhet, ose është, Zjarr dhe Frymë. Sepse thuhet se «i bën engjëjt e Tij frymëra, dhe shërbëtorët e Tij flakë zjarri», ndonëse ndoshta ky «të bërë» do të thotë ruajtja me anë të asaj Fjale me të cilën erdhën në ekzistencë. Engjëlli, pra, quhet frymë dhe zjarr: Frymë, si krijesë e sferës mendore; Zjarr, si i një natyre pastruese; sepse e di se po ato emra i takojnë Natyrës së Parë. Por, të paktën në krahasim me ne, duhet ta quajmë Natyrën Engjëllore jotrupore, ose të paktën sa më afër saj që të jetë e mundur. A e sheh si na merren mendtë para kësaj teme, dhe s'mund të përparojmë deri në asnjë pikë, veç deri këtu, që dimë se ka Engjëj e Kryeengjëj, Frone, Zotërime, Kryesi, Fuqi, Shkëlqime, Ngjitje, Fuqi mendore ose Mendje, natyra të kulluara e të papërzier, të palëvizshme ndaj së keqes, ose mezi të lëvizshme; që rrotullohen përherë si në kor rreth Shkakut të Parë (ose si t'ua këndonim lavdet?), të ndriçuara prej andej me Ndriçimin më të kulluar, ose njëra në një shkallë e tjetra në një tjetër, në përpjesëtim me natyrën dhe gradën e tyre; kaq të përshtatura pas bukurisë dhe të formësuara, sa bëhen Drita të dyta, dhe mund t'i ndriçojnë të tjerët me tejmbushjet e me dhuntitë bujare të Dritës së Parë? Shërbëtorë të Vullnetit të Perëndisë, të fortë si me forcën e lindur, ashtu edhe me atë të dhënë, duke përshkuar gjithë hapësirën, gati të pranishëm për të gjithë në çdo vend, prej zellit të tyre për shërbesë dhe shkathtësisë së natyrës së tyre; të ndryshëm prej tyre përqafojnë pjesë të ndryshme të botës, ose caktohen mbi krahina të ndryshme të Gjithësisë, ashtu siç e di Ai që i rregulloi e i shpërndau të gjitha. Duke i bashkuar të gjitha në një, vetëm me synim pëlqimin e Krijuesit të gjithçkaje; Himnues të Madhështisë së Hyjnisë, që sodisin përjetësisht Lavdinë e Përjetshme, jo se Perëndia mund të fitojë me këtë një shtim lavdie, sepse asgjë s'mund t'i shtohet asaj që është e plotë, Atij që u jep të mira të gjithëve jashtë Vetes, por që të mos ketë kurrë një pushim të bekimeve për këto natyra të para pas Perëndisë. Në qoftë se i kemi treguar këto gjëra ashtu siç e meritojnë, kjo është prej hirit të Trinisë, dhe të Hyjnisë së vetme në tri Persona; por, në qoftë se më pak në përsosuri sesa kemi dëshiruar, prapëseprapë edhe kështu fjalimi ynë e ka arritur qëllimin e vet. Sepse kjo është ajo që po mundoheshim të tregonim: se edhe natyrat e dyta e tejkalojnë fuqinë e intelektit tonë; aq më tepër, atëherë, Natyra e Parë dhe (sepse kam frikë të them thjesht Ajo që është mbi të gjitha) e vetmja Natyrë.