Mbi Birin

I. Kjo, pra, është ajo që mund të thuhej për t'i vënë fre gatishmërisë së kundërshtarëve tanë për të polemizuar dhe nxitimit të tyre, që sjell pasiguri në çdo gjë, por sidomos në ato çështje që lidhen me Perëndinë. Por meqë të qortosh të tjerët nuk paraqet asnjë vështirësi, përkundrazi është gjë fort e lehtë, që mund ta bëjë kushdo që do, kurse të vësh bindjen tënde në vend të bindjes së tyre është puna e njeriut të përshpirtshëm dhe të mençur, mendimet tona për Hyjninë, cilatdo qofshin, le t'i nxjerrim në dritë, si njëfarë lindjeje fisnike e në kohën e duhur, duke u mbështetur te Fryma e Shenjtë, që tek ata çnderohet, kurse tek ne adhurohet. Jo se kam heshtur në raste të tjera, sepse vetëm për këtë temë jam plot forcë e guxim rinor; por e vërteta është se, në rrethanat e tanishme, jam edhe më i guximshëm për ta shpallur të vërtetën, që të mos bie, duke u tërhequr, nën dënimin e të qenit i papëlqyeshëm te Perëndia, siç e thotë Shkrimi. Dhe meqë çdo ligjërim ka dy anë, njërën që vërteton qëndrimin tënd e tjetrën që rrëzon atë të kundërshtarit, le të parashtrojmë më parë qëndrimin tonë e pastaj të përpiqemi ta hedhim poshtë atë të kundërshtarëve tanë, të dyja sa më shkurt të jetë e mundur, që argumentet tona të kapen me një vështrim (si ata të trajtesave fillestare që kanë sajuar për të mashtruar njerëzit e thjeshtë a të marrë), dhe që mendimet tona të mos shpërndahen për shkak të gjatësisë së ligjërimit, si uji që nuk mbahet brenda një kanali, por rrjedh kot mbi tokën e hapur.

II. Tri mendimet më të lashta për Perëndinë janë Anarkia, Poliarkia dhe Monarkia. Dy të parat janë lodra e bijve të Helladës, dhe qofshin gjithmonë të tilla. Sepse anarkia është gjë pa rregull; kurse sundimi i shumëve sjell përçarje, andaj është anarkik, andaj i çrregullt. Sepse që të dyja çojnë në të njëjtën gjë, pikërisht në çrregullim; dhe kjo çon në shpërbërje, sepse çrregullimi është hapi i parë drejt shpërbërjes.

Kurse Monarkia është ajo që ne e nderojmë. Megjithatë, është një Monarki që nuk kufizohet në një Person të vetëm, sepse është e mundur që Njësia, po të jetë në ndasi me veten, të kalojë në gjendjen e shumësisë; por është një Monarki e përbërë nga një barazi Natyre, nga një bashkim mendjeje, nga një njësim lëvizjeje dhe nga një bashkim i elementeve të saj në njësi (gjë e pamundur për natyrën e krijuar), kështu që, ndonëse të dallueshme numerikisht, nuk ka ndarje të Qenies. Prandaj Njësia, që nga amshimi, duke arritur përmes lëvizjes te Dyësia, gjeti prehjen e vet te Trinia. Këtë nënkuptojmë me Atin, Birin dhe Frymën e Shenjtë. Ati është Lindësi dhe Nxjerrësi; pa pësim, kuptohet, pa lidhje me kohën dhe jo në mënyrë trupore. Biri është i Linduri, kurse Fryma e Shenjtë është Nxjerrja; sepse nuk di si mund të shprehet kjo me fjalë që i përjashtojnë krejtësisht gjërat e dukshme. Sepse ne nuk do të guxojmë të flasim për një «vërshim mirësie», siç guxoi të thoshte një nga filozofët grekë, sikur të ishte një kupë që derdhet përmbi, e këtë me fjalë të hapura, në Ligjërimin e tij mbi Shkakun e Parë dhe të Dytë. Le të mos e shohim kurrë këtë Lindje si të pavullnetshme, si njëfarë vërshimi natyror, që përmbahet me vështirësi dhe që në asnjë mënyrë nuk i përshtatet konceptit tonë për Hyjninë. Prandaj le të mbetemi brenda kufijve tanë dhe të flasim për të Palindurin, të Lindurin dhe Atë që del prej Atit, siç thotë diku vetë Perëndia Fjala.

III. Kur erdhën këto në ekzistencë? Ato janë përtej çdo «kur». Por, po të flas me pak më tepër guxim, atëherë kur erdhi Ati. E kur erdhi Ati në ekzistencë? Kurrë nuk pati kohë kur Ai të mos ishte. E njëjta gjë vlen edhe për Birin dhe Frymën e Shenjtë. Më pyet përsëri, dhe përsëri do të të përgjigjem. Kur u lind Biri? Kur nuk u lind Ati. E kur doli Fryma e Shenjtë? Atëherë kur Biri jo se dilte, por lindej, përtej rrafshit të kohës dhe përtej rrokjes së arsyes; ndonëse nuk mund ta shprehim atë që është përmbi kohën, në qoftë se shmangim, siç e dëshirojmë, çdo shprehje që përcjell idenë e kohës. Sepse shprehje të tilla si «kur», «para», «pas» dhe «që në fillim» nuk janë të pakohë, sado t'i shtrëngojmë; veç në qoftë se do të merrnim aeonin, atë interval që shtrihet bashkë me gjërat e përjetshme dhe që nuk ndahet e nuk matet nga asnjë lëvizje, as nga rrotullimi i diellit, ashtu siç matet koha.

Si nuk janë, atëherë, njëlloj të pafillim, në qofshin të bashkëpërjetshëm? Sepse janë prej Tij, ndonëse jo pas Tij. Sepse ajo që është e pafillim është e përjetshme, por ajo që është e përjetshme nuk është domosdo e pafillim, për sa kohë që mund të lidhet me Atin si me burimin e vet. Prandaj, për sa i përket Shkakut, ato nuk janë të pafillim; por është e qartë se Shkaku nuk vjen domosdo përpara pasojave të veta, sepse dielli nuk vjen përpara dritës së vet. E megjithatë, në një farë kuptimi ato janë të pafillim, për sa i përket kohës, ndonëse ti do të trembje mendjet e thjeshta me dredhitë e tua, sepse Burimet e Kohës nuk i nënshtrohen kohës.

IV. Po si mund të jetë kjo lindje pa pësim? Ngaqë është jotrupore. Sepse në qoftë se lindja trupore përfshin pësim, lindja jotrupore e përjashton atë. E unë, nga ana ime, do të të pyes: Si është Ai Perëndi, në qoftë se është i krijuar? Sepse ajo që krijohet nuk është Perëndi. Nuk po të kujtoj se edhe këtu ka pësim, po ta marrim krijimin në kuptim trupor: koha, dëshira, përfytyrimi, mendimi, shpresa, dhimbja, rreziku, dështimi, suksesi, të gjitha këto e më shumë se kaq gjejnë vend te krijesa, siç është e qartë për këdo. Madje, çuditem që nuk guxon të shkosh aq larg sa të përfytyrosh martesa, kohë shtatzënie dhe rreziqe të dështimit të barrës, sikur Ati të mos kishte mundur fare të lindte, po të mos kishte lindur në këtë mënyrë; ose, sërish, që nuk i numërove mënyrat e lindjes te zogjtë, te kafshët dhe te peshqit, për të futur nën ndonjërën prej tyre Lindjen Hyjnore e të Pashprehshme, apo madje për ta zhdukur Birin nga hipoteza jote e re. Dhe as këtë nuk arrin ta shohësh: se ashtu si Lindja e Tij sipas mishit dallon nga të gjitha të tjerat (sepse ku ke dëgjuar ti ndër njerëz për një Nënë Virgjëreshë?), po ashtu Ai dallon edhe në Lindjen e Tij shpirtërore; ose, më mirë, Ai, ekzistenca e të cilit nuk është e njëjtë me tonën, dallon prej nesh edhe në Lindjen e Tij.

V. Kush është, pra, ai Atë që nuk pati fillim? Ai, ekzistenca e të cilit nuk pati fillim; sepse ai, ekzistenca e të cilit ka pasur fillim, duhet të ketë filluar edhe të jetë Atë. Ai, pra, nuk u bë Atë pasi filloi të ishte, sepse ekzistenca e Tij nuk pati fillim. Dhe Ai është Atë në kuptimin e mirëfilltë, sepse nuk është njëkohësisht edhe Bir; ashtu si Biri është Bir në kuptimin e mirëfilltë, sepse nuk është njëkohësisht edhe Atë. Këta emra nuk na përkasin neve në kuptimin e mirëfilltë, sepse ne jemi të dyja njëherësh, dhe jo njëra më shumë se tjetra; dhe jemi prej të dyve, e jo vetëm prej njërit; dhe kështu jemi të ndarë, e dalëngadalë bëhemi njerëz, ndoshta as njerëz, dhe të atillë siç nuk do të donim, duke lënë e duke u lënë, kështu që mbeten vetëm marrëdhëniet, pa realitetin që qëndron nën to.

Por, thotë kundërshtari, vetë forma e shprehjes «Ai lindi» dhe «Ai u lind» sjell idenë e një fillimi të lindjes. Po sikur të mos e përdorje këtë shprehje, por të thoshe «Ai kishte qenë i lindur qysh në fillim», që t'u shmangesh lehtë kundërshtimeve të tua të stisura dhe kohëdashëse? A do të sjellësh Shkrimin kundër nesh, sikur ne po sajonim diçka në kundërshtim me Shkrimin dhe me të vërtetën? Në të vërtetë, kushdo e di se në praktikë shpeshherë i gjejmë kohët foljore të këmbyera, kur flitet për kohën; dhe sidomos ky është zakoni i Shkrimit të Shenjtë, jo vetëm për kohën e shkuar dhe të tashmen, por edhe për të ardhmen, si për shembull «Përse u tërbuan paganët?», kur ende nuk ishin tërbuar, dhe «do ta kalojnë lumin më këmbë», ku kuptimi është se e kaluan. Do të ishte punë e gjatë të numërosh të gjitha shprehjet e këtij lloji që studiuesit kanë vënë re.

VI. Kaq për këtë pikë. Cili është kundërshtimi i tyre i radhës, sa i mbushur me grindje e paturpësi? Ai, thonë ata, ose e lindi Birin me vullnet, ose pa vullnet. Pastaj, siç mendojnë, na lidhin nga të dyja anët me litarë; këta, megjithatë, nuk janë të fortë, por fort të dobët. Sepse, thonë ata, po të ishte pa vullnet, Ai ndodhej nën sundimin e dikujt, e kush e ushtronte këtë sundim? Dhe si është Perëndi Ai, mbi të cilin ushtrohet ky sundim? Por po të ishte me vullnet, Biri është Bir i Vullnetit; e si është, pra, prej Atit? Kështu ata i shpikin një lloj të ri Nëne, Vullnetin, në vend të Atit. Ka një pikë të mirë që mund ta pohojnë për këtë argument të tyrin: pikërisht se braktisin Pësimin dhe strehohen te Vullneti. Sepse Vullneti nuk është Pësim.

Së dyti, le të shohim fuqinë e argumentit të tyre. E do të ishte më mirë të ndeshemi me ta që në fillim nga afër. Ti vetë, që me aq pakujdesi pohon çfarëdo që të teket, a u linde me vullnet apo pa vullnet nga yt atë? Po të ishte pa vullnet, atëherë ai ndodhej nën sundimin e ndonjë tirani (o dhunë e tmerrshme!), e kush ishte tirani? Vështirë se do të thuash që ishte natyra, sepse natyra e duron dëlirësinë. Po të ishte me vullnet, atëherë me pak rrokje yt atë zhduket, sepse ti del se je bir i Vullnetit, e jo i atit tënd. Por unë po kaloj te marrëdhënia mes Perëndisë dhe krijesës, dhe po ia drejtoj pyetjen tënde vetë mençurisë sate. A i krijoi Perëndia të gjitha gjërat me vullnet, apo nën shtrëngim? Po të ishte nën shtrëngim, edhe këtu kemi tiraninë dhe dikë që bëri tiranin; po të ishte me vullnet, atëherë edhe krijesat privohen nga Perëndia i tyre, dhe ti para të gjithëve, që shpik argumente të tilla dhe dredhi logjike. Sepse midis Krijuesit dhe krijesave ngrihet një ndarje, në trajtën e Vullnetit. E megjithatë, unë mendoj se ai që dëshiron është i ndryshëm nga vetë veprimi i të dëshiruarit; ai që lind, nga veprimi i të lindurit; folësi, nga të folurit; përndryshe të gjithë ne jemi shumë të trashë. Nga njëra anë kemi lëvizësin, e nga tjetra atë që është, si të thuash, lëvizja. Kështu, gjëja e dëshiruar nuk është fëmija i dëshirës, sepse jo gjithnjë rrjedh prej saj; as ajo që lind nuk është fëmija i lindjes, as ajo që dëgjohet nuk është fëmija i të folurit, por i atij që dëshiroi, ose lindi, ose foli. Por gjërat e Perëndisë janë përtej gjithë kësaj, sepse tek Ai ndoshta Vullneti për të lindur është vetë lindja, dhe s'ka veprim të ndërmjetëm (në qoftë se mund ta pranojmë fare këtë, dhe të mos e quajmë më mirë lindjen më të lartë se vullnetin).

VII. A do të më lejosh, pra, të luaj pak me këtë fjalë, «Atë», sepse shembulli yt më nxit të jem kaq i guximshëm? Ati është Perëndi ose me vullnet, ose pa vullnet; e si do t'i shpëtosh mprehtësisë sate të tepruar? Po të jetë me vullnet, kur filloi Ai të dëshironte? Nuk mund të ketë qenë para se të fillonte të ishte, sepse s'kishte asgjë përpara Tij. Apo një pjesë e Tij është Vullnet, e një tjetër objekt i Vullnetit? Po të jetë kështu, Ai është i ndashëm. Kështu, si përfundim i argumentit tënd, lind pyetja a nuk është vetë Ai Fëmija i Vullnetit. E po të jetë pa vullnet, çfarë e detyroi Atë të ekzistojë, dhe si është Perëndi, po qe se u detyrua, e madje u shtrëngua për asgjë më pak se për të qenë Perëndi? Si u lind Ai, pra, thotë kundërshtari im. Po si u krijua, në qoftë se, siç thua ti, u krijua? Sepse kjo është pjesë e po asaj vështirësie. Ndoshta do të thoshe: me Vullnet dhe me Fjalë. Por ende nuk e ke zgjidhur tërë vështirësinë; sepse të mbetet të tregosh se si Vullneti dhe Fjala fituan fuqinë e veprimit. Sepse njeriu nuk u krijua në këtë mënyrë.

VIII. Si u lind, pra, Ai? Kjo Lindje nuk do të ishte gjë e madhe, po ta rroke ti, që s'ke as dijen e vërtetë të lindjes sate, ose të paktën kupton fort pak prej saj, dhe për atë pak që kupton të vjen turp të flasësh; e atëherë, a mendon se e njeh të tërën? Do të të duhet të mundohesh shumë para se të zbulosh ligjet e përbërjes, të formimit, të shfaqjes, dhe lidhjen me të cilën shpirti bashkohet me trupin, mendja me shpirtin dhe arsyeja me mendjen; dhe lëvizjen, rritjen, përvetësimin e ushqimit, shqisën, kujtesën, rikujtimin dhe gjithë pjesët e tjera nga të cilat je i përbërë; dhe cila prej tyre i përket shpirtit e trupit bashkë, cila secilit veç e veç, dhe cila merret nga njëra-tjetra. Sepse ato pjesë që piqen më vonë, ligjet e tyre i morën qysh në çastin e ngjizjes. Më thuaj, cilat janë këto ligje? E as atëherë mos guxo të hamendësosh mbi Lindjen e Perëndisë; sepse kjo do të ishte e rrezikshme. Sepse edhe po ta dije gjithçka për lindjen tënde, prapëseprapë kurrsesi nuk do të dije për atë të Perëndisë. E po të mos e kuptosh tënden, si mund ta njohësh atë të Perëndisë? Sepse në atë masë sa Perëndia është më i vështirë për t'u gjurmuar se njeriu, po aq Lindja qiellore është më e vështirë për t'u kuptuar se e jotja. Por po të pohosh se, meqë nuk mund ta kuptosh, prandaj Ai nuk mund të jetë lindur, atëherë do të vijë koha të fshish shumë gjëra që ekzistojnë e që ti nuk i kupton, dhe së pari vetë Perëndinë. Sepse ti nuk mund të thuash se ç'është Ai, edhe po të jesh fort i pamatur dhe tepër krenar për mendjen tënde. Së pari, hidhi tej idetë e tua për rrjedhje, ndarje e copëtime, dhe përfytyrimet e tua për lindjen jomateriale sikur të ishte materiale, e atëherë ndoshta do të mund ta konceptosh denjësisht Lindjen Hyjnore. Si u lind Ai? Po e përsërit pyetjen i zemëruar. Lindja e Perëndisë duhet nderuar me heshtje. Është gjë e madhe për ty të mësosh se Ai u lind. Por mënyrën e lindjes së Tij nuk do të pranojmë se e rrokin as engjëjt, e aq më pak ti. A të të them si qe? Qe në një mënyrë të njohur për Atin që lindi dhe për Birin që u lind. Çdo gjë përtej kësaj mbulohet nga një re dhe i shpëton shikimit tënd të mjegullt.

IX. Mirë, por Ati lindi një Bir që ose ekzistonte, ose nuk ekzistonte. Ç'marrëzi e plotë! Kjo është pyetje që vlen për ty ose për mua, që nga njëra anë ekzistonim, si për shembull Leviu në ijët e Abrahamit, e nga ana tjetër erdhëm në ekzistencë; dhe kështu, në një farë kuptimi, jemi pjesërisht prej asaj që ekzistonte, e pjesërisht prej asaj që nuk ekzistonte; kurse e kundërta ndodh me materien fillestare, e cila me siguri u krijua prej asaj që nuk ekzistonte, edhe pse disa pohojnë se ajo është e palindur. Por në këtë rast, «të jesh i lindur», qysh në fillim, përkon me «të jesh». Mbi çfarë, pra, do ta mbështetësh këtë pyetje kurthuese? Sepse çfarë është më e vjetër se ajo që është qysh nga fillimi, po të vendosnim aty ekzistencën ose mosekzistencën e mëparshme të Birit? Në secilin rast i heqim çdo të drejtë për të qenë Fillimi. Ose ndoshta do të thoshe, po të të pyesnim nëse Ati ishte prej thelbi ekzistues apo mosekzistues, se Ai është i dyfishtë, pjesërisht paraekzistues, pjesërisht ekzistues; ose se puna e Tij është e njëjtë me atë të Birit; domethënë, se u krijua prej materie mosekzistuese, për shkak të pyetjeve të tua qesharake dhe të shtëpive të tua prej rëre, që nuk i bëjnë ballë as valës më të vogël.

Nuk e pranoj asnjërën nga të dyja zgjidhjet, dhe pohoj se pyetja jote përmban një absurditet, e jo një vështirësi për t'iu përgjigjur. Por, në qoftë se ti, sipas supozimeve të tua dialektike, mendon se njëra ose tjetra nga këto mundësi duhet medoemos të jetë e vërtetë në çdo rast, lërmë të të bëj një pyetje të vogël: a është koha brenda kohës, apo nuk është brenda kohës? Në qoftë se përmbahet brenda kohës, atëherë brenda cilës kohe? Dhe ç'është ajo veçse ajo kohë? E si e përmban? Por në qoftë se nuk përmbahet brenda kohës, ç'është ajo urtësi e jashtëzakonshme që mund të konceptojë një kohë të pakohë? Tani, për sa i përket shprehjes «tani po gënjej», prano njërën nga këto mundësi: ose se është e vërtetë, ose se është gënjeshtër, pa asnjë kusht (sepse nuk mund të pranojmë se është të dyja njëherësh). Por kjo është e pamundur. Sepse medoemos ai ose po gënjen, e kështu po thotë të vërtetën, ose po thotë të vërtetën, e kështu po gënjen. Ç'çudi ka, pra, që, ashtu si këtu të kundërtat janë të vërteta, ashtu edhe atje të dyja mund të jenë të pavërteta, dhe kështu enigma jote e zgjuar del thjesht marrëzi? Zgjidhmë edhe një enigmë tjetër. A ishe i pranishëm në lindjen tënde, dhe a je tani i pranishëm te vetja, apo nuk ndodh asnjëra? Në qoftë se ishe dhe je i pranishëm, kush ishe, dhe me kë je i pranishëm? Dhe si u bë vetja jote e vetme njëkohësisht subjekt dhe objekt? Por në qoftë se nuk ndodh asnjëra nga të dyja, si u ndave nga vetja, dhe cili është shkaku i kësaj ndarjeje? Por, do të thuash, është marrëzi të bësh zhurmë për pyetjen a është apo jo një individ i vetëm i pranishëm te vetja; sepse shprehja nuk përdoret për veten, por për të tjerët. E pra, mund të jesh i sigurt se është edhe më marrëzi të diskutosh pyetjen nëse Ai që u lind që në fillim ekzistonte para lindjes së vet apo jo. Sepse një pyetje e tillë lind vetëm për diçka që ndahet nga koha.

X. Por ata thonë: i palinduri dhe i linduri nuk janë të njëjtë; dhe në qoftë se është kështu, as Biri nuk është i njëjtë me Atin. Është e qartë, edhe pa e thënë, se kjo mënyrë arsyetimi haptas e përjashton nga Hyjnia ose Birin ose Atin. Sepse në qoftë se të qenët i palindur është thelbi i Perëndisë, të qenët i lindur nuk është ai thelb; e në qoftë se është e kundërta, atëherë përjashtohet i palinduri. Cili argument mund ta kundërshtojë këtë? Zgjidh, pra, cilëndo blasfemi që të pëlqen, o shpikësi im i mirë i një teologjie të re, po qe se je vërtet i etur të përqafosh një blasfemi me çdo kusht. Më tej, në ç'kuptim pohon se i palinduri dhe i linduri nuk janë të njëjtë? Në qoftë se do të thuash se i pakrijuari dhe i krijuari nuk janë të njëjtë, jam dakord me ty; sepse me siguri i pafillimi dhe i krijuari nuk janë të së njëjtës natyrë. Por në qoftë se thua se Ai që lindi dhe Ai që u lind nuk janë të njëjtë, pohimi është i pasaktë. Sepse në të vërtetë është domosdoshmëri që ata të jenë të njëjtë. Sepse natyra e marrëdhënies së Atit me Fëmijën është kjo: që pjella është e së njëjtës natyrë me prindin. Ose mund të arsyetojmë edhe kështu. Ç'kupton me i palindur dhe i lindur? Sepse në qoftë se kupton thjesht faktin e të qenët i palindur ose i lindur, këto nuk janë të njëjta; por në qoftë se kupton Ata për të cilët vlejnë këto terma, si nuk janë të njëjtë? Për shembull, urtësia dhe paurtësia nuk janë të njëjta në vetvete, e megjithatë të dyja janë veti të njeriut, i cili është i njëjti; dhe ato nuk shënjojnë një ndryshim thelbi, por diçka të jashtme ndaj thelbit. A janë edhe pavdekësia, pafajësia dhe pandryshueshmëria thelbi i Perëndisë? Në qoftë se po, atëherë Perëndia ka shumë thelbe, e jo një; ose Hyjnia është një përbërje e tyre. Sepse Ai nuk mund t'i ketë të gjitha këto pa përbërje, po qe se ato janë thelbe.

XI. Megjithatë, këtë ata nuk e pohojnë, sepse këto cilësi janë të përbashkëta edhe me qenie të tjera. Por thelbi i Perëndisë është ai që i përket vetëm Perëndisë dhe është i tiji. Ndërkaq ata që i quajnë materien dhe formën të palindura, nuk do të pranonin se të qenët i palindur është veti vetëm e Perëndisë (sepse duhet ta hedhim edhe më larg errësirën e manikeasve). Por le të themi se është veti vetëm e Perëndisë. Po Adami? A nuk qe ai e vetmja krijesë e drejtpërdrejtë e Perëndisë? Po, do të thuash. A qe ai atëherë e vetmja qenie njerëzore? Aspak. E pse, veçse ngaqë njerëzorja nuk qëndron te krijimi i drejtpërdrejtë? Sepse edhe ai që lind është njeri. Po ashtu, as Ai që është i palindur nuk është i vetmi Perëndi, ndonëse Ai i vetëm është Atë. Por prano se Ai që është i lindur është Perëndi; sepse Ai është prej Perëndisë, siç duhet ta pranosh, edhe pse kapesh pas të palindurit tënd. Atëherë, si e përshkruan ti thelbin e Perëndisë? Jo duke shpallur ç'është, por duke hedhur poshtë ç'nuk është. Sepse fjala jote tregon vetëm se Ai nuk është i lindur; nuk të paraqet cila është natyra a gjendja e vërtetë e asaj që nuk ka lindje. Ç'është, pra, thelbi i Perëndisë? Le të jetë puna e marrëzisë sate ta përcaktojë këtë, meqë je aq i shqetësuar edhe për Lindjen e Tij; por për ne do të jetë gjë shumë e madhe, në qoftë se ndonjëherë, qoftë edhe në të ardhmen, e mësojmë këtë, kur të na hiqet kjo errësirë e kjo topitje, siç ka premtuar Ai që nuk mund të gënjejë. Ky, pra, mund të jetë mendimi dhe shpresa e atyre që po pastrojnë veten për këtë qëllim. Kaq do të guxojmë të themi nga ana jonë: se, në qoftë se është gjë e madhe që Ati të jetë i pafillim, nuk është gjë më e vogël që Biri të jetë lindur prej një Ati të tillë. Sepse Ai jo vetëm do të ndante lavdinë e të pafillimit, meqë është prej të pafillimit, por ka edhe lavdinë e shtuar të Lindjes së Tij, gjë kaq e madhe dhe e madhërishme në sytë e të gjithë atyre që nuk janë krejt zvarranikë e me mendje materiale.

XII. Por, thonë ata, në qoftë se Biri është i njëjtë me Atin për nga thelbi, atëherë, në qoftë se Ati është i palindur, edhe Biri duhet të jetë i tillë. Ashtu është, po qe se thelbi i Perëndisë qëndron te të qenët i palindur; e kështu Ai do të ishte një përzierje e çuditshme, i palindur në mënyrë të lindur. Por, në qoftë se ndryshimi është jashtë thelbit, si mund të jesh kaq i sigurt kur flet për këtë? A je edhe ti ati i atit tënd, kështu që të mos i mbetesh mangut atit tënd në asnjë pikë, meqë je i njëjtë me të për nga thelbi? A nuk është e qartë se hetimi ynë mbi natyrën e thelbit të Perëndisë, po ta bëjmë, nuk do ta prekë aspak personin? Por se «i palindur» nuk është sinonim i «Perëndisë», kjo provohet kështu. Po të ishte ashtu, do të duhej që, meqë «Perëndi» është term i lidhur, edhe «i palindur» të ishte i tillë; ose që, meqë «i palindur» është term absolut, i tillë të ishte edhe «Perëndi». ... Perëndi i askujt. Sepse fjalët që janë krejtësisht të njëjta zbatohen njësoj. Por fjala «i palindur» nuk përdoret në mënyrë të lidhur. Sepse ndaj kujt është e lidhur? Dhe Perëndia, Perëndi i cilave gjëra është? Sigurisht, i të gjitha gjërave. Si mund të jenë, pra, «Perëndi» dhe «i palindur» terma të njëjtë? Dhe përsëri, meqë «i lindur» dhe «i palindur» janë të kundërta, si zotërimi dhe mungesa, do të dilte se do të bashkëekzistonin thelbe të kundërta, gjë që është e pamundur. Ose përsëri, meqë zotërimet u paraprijnë mungesave, dhe këto të fundit shkatërrojnë të parat, jo vetëm që thelbi i Birit duhet t'i paraprijë atij të Atit, por, sipas hipotezës sate, ai duhet të shkatërrohet nga Ati.

XIII. Ç'mbetet tani nga argumentet e tyre të pathyeshme? Ndoshta e fundit ku do të strehohen është kjo. Në qoftë se Perëndia nuk ka pushuar kurrë së linduri, Lindja është e papërsosur; e kur do të pushojë? Por në qoftë se ka pushuar, atëherë duhet edhe të ketë filluar. Kështu, përsëri, këto mendje mishtore sjellin argumente mishtore. A lind Ai përjetësisht apo jo, këtë ende nuk e them, derisa të kem shqyrtuar më me hollësi thënien «Përpara gjithë kodrave më lind». Por unë nuk e shoh domosdoshmërinë e përfundimit të tyre. Sepse në qoftë se, siç thonë ata, çdo gjë që do të ketë fund kishte edhe një fillim, atëherë me siguri ajo që nuk ka fund nuk kishte fillim. Ç'do të vendosin, pra, për shpirtin ose për natyrën engjëllore? Në qoftë se pati fillim, do të ketë edhe fund; e në qoftë se nuk ka fund, është e qartë se, sipas tyre, nuk pati fillim. Por e vërteta është se ai pati fillim dhe kurrë nuk do të ketë fund. Prandaj pohimi i tyre, se ajo që do të ketë fund kishte edhe një fillim, është i pavërtetë. Ndërsa qëndrimi ynë është ky: ashtu si për një kalë, a një ka, a një njeri, i njëjti përkufizim vlen për të gjithë individët e së njëjtës specie, dhe kushdo që ndan përkufizimin ka të drejtë edhe mbi emrin; po ashtu, pikërisht në të njëjtën mënyrë, ka një thelb të vetëm të Perëndisë, dhe një natyrë të vetme, dhe një emër të vetëm, ndonëse, në përputhje me një dallim në mendimet tona, përdorim emra të veçantë; dhe se kushdo që quhet me të drejtë me këtë emër është vërtet Perëndi; dhe çka është Ai për nga natyra, ashtu quhet me të vërtetë, të paktën po qe se do të pranojmë se e vërteta nuk është çështje emrash, por realitetesh. Por kundërshtarët tanë, sikur të kishin frikë se mos linin gur pa lëvizur për të përmbysur të vërtetën, e pranojnë me të vërtetë se Biri është Perëndi kur detyrohen nga argumentet dhe provat; por nënkuptojnë vetëm se Ai është Perëndi në një kuptim të dykuptimshëm, dhe se Ai vetëm e ndan emrin.

XIV. Dhe kur ne ua ngremë këtë kundërshtim: «Ç'doni të thoni, pra? Se Biri nuk është Perëndi në kuptimin e vet, ashtu si piktura e një kafshe nuk është kafshë në kuptimin e vet? E në qoftë se nuk është Perëndi në kuptimin e vet, në ç'kuptim është Ai fare Perëndi?», ata përgjigjen: pse të mos jenë këto terma të dykuptimshëm, dhe në të dyja rastet të përdoren në kuptimin e vet? Dhe do të na japin shembuj të tillë, si qeni i tokës dhe qeni i detit, ku fjala «qen» është e dykuptimshme, e megjithatë në të dyja rastet përdoret me vend, sepse ka një specie të tillë ndër ato që kanë emra të dykuptimshëm; ose çfarëdo rasti tjetër ku i njëjti emërtim përdoret për dy gjëra të natyrave të ndryshme. Por, o miku im i mirë, në këtë rast, kur përfshin dy natyra nën të njëjtin emër, nuk pohon se njëra është më e mirë se tjetra, as se njëra vjen para e tjetra pas, as se njëra në shkallë më të madhe e tjetra në më të vogël është ajo që thuhet për të dyja, sepse nuk ka asnjë hallkë lidhëse që t'ua imponojë këtë domosdoshmëri. Njëri nuk është qen më shumë se tjetri, dhe tjetri më pak; as qeni i detit më shumë se qeni i tokës, as qeni i tokës më shumë se qeni i detit. Përse duhet të ishin të tillë, dhe mbi ç'parim? Këtu bashkësia e emrit është midis gjërave me vlerë të barabartë, ndonëse me natyrë të ndryshme. Por në rastin për të cilin po flasim, ti e bashkon emrin «Perëndi» me Madhështinë e adhurueshme, dhe e bën atë të tejkalojë çdo thelb e çdo natyrë (veti vetëm e Perëndisë), e pastaj ia vesh këtë emër Atit, ndërsa ia heq Birit, dhe e vë Atë nën Atin, dhe i jep vetëm një nder e adhurim të dorës së dytë; e edhe në qoftë se me fjalë i fal një emër që është i barabartë, prapëseprapë me vepër ia pret Hyjninë, dhe kalon me ligësi nga një përdorim i të njëjtit emër që tregon barazi të plotë, në një përdorim që lidh gjëra që nuk janë të barabarta. Kështu, njeriu i pikturuar dhe njeriu i gjallë dalin në gojën tënde një shembull më i përshtatshëm i marrëdhënieve të Hyjnisë sesa qentë që përmenda unë. Ose përndryshe, duhet t'u japësh të dyjave një dinjitet të barabartë natyre, ashtu si edhe një emër të përbashkët, edhe pse i fute këto natyra në argumentin tënd si të ndryshme; dhe kështu e shkatërron analogjinë e qenve të tu, të cilën e shpike si shembull pabarazie. Sepse ç'vlerë ka shembulli yt i dykuptimësisë, në qoftë se ata që ti i dallon nuk janë të barabartë në nder? Sepse nuk qe për të provuar barazi, por pabarazi, që u strehove te qentë e tu. Si mund të dënohej dikush më qartë se ky, si luftëtar edhe kundër argumenteve të veta, edhe kundër Hyjnisë?

XV. Dhe në qoftë se, kur ne pranojmë se, për sa i përket të qenët Shkak, Ati është më i madh se Biri, ata marrin si parakusht se Ai është Shkak për nga natyra, e pastaj nxjerrin përfundimin se Ai është edhe më i madh për nga natyra, është e vështirë të thuash a mashtrojnë më shumë veten apo ata me të cilët po polemizojnë. Sepse nuk rrjedh medoemos që gjithçka që thuhet për një klasë të mund të thuhet edhe për të gjithë individët që e përbëjnë; sepse veçoritë e ndryshme mund t'u përkasin individëve të ndryshëm. Sepse ç'më pengon mua, po të marr të njëjtin parakusht, domethënë se Ati është më i madh për nga natyra, e pastaj t'i shtoj këtë tjetrin, «por jo më i madh për nga natyra në çdo pikë, as Atë në çdo pikë», që të përfundoj: «Prandaj më i Madhi nuk është më i madh në çdo pikë, as Ati Atë në çdo pikë»? Ose, po të duash, le ta shtrojmë kështu: Perëndia është një thelb; por një thelb nuk është në çdo rast Perëndi; dhe nxirre vetë përfundimin: «Prandaj Perëndia nuk është në çdo rast Perëndi». Mendoj se gabimi këtu është arsyetimi nga një përdorim i kushtëzuar në një përdorim të pakushtëzuar të një termi, për të përdorur shprehjen teknike të logjikanëve. Sepse, ndërsa ne ia japim këtë fjalë «më i madh» natyrës së Tij kur shihet si Shkak, ata e nxjerrin atë për natyrën e Tij kur shihet në vetvete. Është njësoj sikur, kur ne thoshim se filani ishte njeri i vdekur, ata të nxirrnin thjesht se ai ishte njeri.

XVI. Si do të kalonim pa e vënë re pikën vijuese, që nuk është më pak habitëse se të tjerat? «Atë», thonë ata, është emër ose i një thelbi, ose i një veprimi, duke menduar se na lidhin duart nga të dyja anët. Në qoftë se themi se është emër i një thelbi, do të thonë se ne pranojmë bashkë me ta se Biri është prej një thelbi tjetër, meqë ka vetëm një thelb të Perëndisë, dhe ky, sipas tyre, është zënë tashmë nga Ati. Nga ana tjetër, në qoftë se themi se është emër i një veprimi, do të quhet se ne pranojmë haptas se Biri është i krijuar dhe jo i lindur. Sepse aty ku ka një Vepërkryes, duhet të ketë edhe një Vepër. Dhe do të thonë se çuditen se si ajo që bëhet mund të jetë e njëjtë me Atë që e bëri. Unë vetë do të isha trembur nga dallimi juaj, po të duhej të pranoja njërën ose tjetrën nga mundësitë, e të mos i lija më mirë të dyja mënjanë, duke shtruar një të tretë e më të vërtetë, domethënë se «Atë» nuk është emër as i një thelbi, as i një veprimi, o zotërinj shumë të zgjuar. Por është emri i Marrëdhënies në të cilën qëndron Ati ndaj Birit, dhe Biri ndaj Atit. Sepse, ashtu si te ne këta emra bëjnë të njohur një marrëdhënie të vërtetë e të ngushtë, po ashtu, edhe në rastin që kemi para, ata tregojnë një njëjtësi natyre midis Atij që lind dhe Atij që u lind. Por le t'ju lëshojmë pe se «Atë» është emër thelbi: prapëseprapë ai do të sjellë me vete idenë e Birit, dhe nuk do ta bëjë atë të një natyre tjetër, sipas ideve të zakonshme dhe fuqisë së këtyre emrave. Le të jetë, në qoftë se kështu ju pëlqen, emri i një veprimi: as kështu nuk do të na mundni. Rrjedhojë e këtij veprimi do të ishte pikërisht njëqenësia (homoousion); përndryshe, koncepti i një veprimi në këtë çështje do të ishte absurd. E shihni, pra, se si, edhe pse përpiqeni të luftoni në mënyrë të pandershme, ne u shpëtojmë sofizmave tuaja. Por tani, meqë e mësuam sa të pathyeshëm jeni në argumentet e sofizmat tuaja, le ta shohim fuqinë tuaj në Shpalljet e Perëndisë, në rast se do të donit të na bindnit nëpërmjet tyre.

XVII. Sepse ne kemi mësuar të besojmë e të mësojmë Hyjninë e Birit nga thëniet e tyre të mëdha e të larta. E cilat janë këto thënie? Këto: Perëndi, Fjala, Ai që Ishte në Fillim e me Fillimin, dhe Fillimi. «Në fillim ishte Fjala, dhe Fjala ishte pranë Perëndisë, dhe Fjala ishte Perëndi», dhe «Me ty është Fillimi», dhe «Ai që e quan atë Fillimin brez pas brezi». Pastaj Biri është i Vetëmlindur: «Biri i vetëmlindur, që është në gji të Atit, Ai e ka treguar». Udha, e Vërteta, Jeta, Drita: «Unë jam Udha, e Vërteta dhe Jeta»; dhe «Unë jam Drita e botës». Urtësia dhe Fuqia: «Krishti, Urtësia e Perëndisë dhe Fuqia e Perëndisë». Shkëlqimi, Gjurma, Shëmbëllesa, Vula: «I cili, duke qenë Shkëlqimi i lavdisë së Tij dhe Gjurma e thelbit të Tij», dhe «Shëmbëllesa e mirësisë së Tij», dhe «Atë e vulosi Perëndia Atë». Zot, Mbret, Ai që Është, i Gjithëpushtetshmi: «Zoti reshi zjarr prej Zotit»; dhe «Skeptri i drejtësisë është skeptri i mbretërisë sate»; dhe «Ai që është dhe që ishte dhe që do të vijë, i Gjithëpushtetshmi»: të gjitha këto thuhen qartas për Birin, bashkë me të gjitha vargjet e tjera me të njëjtën fuqi, asnjë prej të cilave nuk është një mendim i mëpasëm, as i shtuar më vonë Birit ose Frymës, ashtu siç nuk i shtohet as vetë Atit. Sepse Përsosmëria e Tyre nuk preket nga shtesat. Kurrë nuk pati kohë kur Ai të ishte pa Fjalën, ose kur të mos ishte Atë, ose kur të mos ishte i vërtetë, a i urtë, a i fuqishëm, a pa jetë, a pa shkëlqim, a pa mirësi.

Por përballë tërë këtyre, numëromë ti shprehjet që i shkojnë për shtat mendjemadhësisë sate të paditur, si «Perëndia im dhe Perëndia juaj», ose «më i madh», ose «i krijuar», ose «i bërë», ose «i shenjtëruar»; shto, po deshe, «Shërbëtor» e «i Bindur» e «Dha» e «Mësoi», e «u urdhërua», «u dërgua», «nuk mund të bëjë asgjë nga vetja», as të flasë, as të gjykojë, as të japë, as të dojë. E më tej edhe këto: padijen e Tij, nënshtrimin, lutjen, të pyeturit, rritjen, të bërët i përsosur. E po deshe, edhe më të përunjura se këto: si ato që flasin për gjumin e Tij, urinë, të qenët në ankth, dhe frikën; ose ndoshta do ta bëje edhe Kryqin e Vdekjen e Tij një shkak qortimi kundër Tij. Ngjalljen dhe Ngjitjen e Tij, besoj, do të m'i lësh mua, sepse në to gjendet diçka që mbështet qëndrimin tonë. Edhe shumë gjëra të tjera mund të mblidhje, po të doje të ndërtoje atë perëndinë tënde të dyshimtë e të ndërfutur, që për ne është Perëndi i Vërtetë, dhe i barabartë me Atin. Sepse secila nga këto pika, e marrë veç e veç, shumë lehtë, po t'i shqyrtojmë një nga një, mund të të shpjegohet në kuptimin më të nderuar, dhe pengesa e shkronjës të hiqet krejt: domethënë, po qe se pengimi yt te ajo është i ndershëm, e jo me ligësi të qëllimshme. Që të ta jap shpjegimin me një fjali të vetme: çka është e lartë, ti duhet t'ia veshësh Hyjnisë, dhe asaj Natyre në Të që është më e lartë se vuajtjet dhe pa trup; ndërsa gjithçka që është e ulët, gjendjes së përbërë të Atij që për hir tuaj e zbrazi veten dhe u Mishërua, po, sepse s'është gjë më e keqe ta thuash, u bë Njeri, dhe pastaj u lartësua gjithashtu. Rrjedhoja do të jetë që ti do t'i braktisësh këto doktrina mishtore e zvarritëse, dhe do të mësosh të jesh më i lartësuar, dhe të ngjitesh bashkë me Hyjninë e Tij; dhe nuk do të mbetesh përjetësisht midis gjërave që shihen, por do të ngrihesh bashkë me Të në botën e mendimit, dhe do të mësosh cilat vargje i referohen Natyrës së Tij, dhe cilat marrjes prej Tij të Natyrës Njerëzore.

XIX. Sepse Ai që ti tani e trajton me përbuzje, dikur ishte mbi ty. Ai që tani është Njeri, dikur ishte i Papërbërë. Çka ishte, vazhdoi të ishte; çka nuk ishte, e mori mbi vete. Në fillim Ai ishte, i pashkaktuar, sepse cili është Shkaku i Perëndisë? Por më pas, për një shkak, Ai lindi. Dhe ai shkak ishte që ti të shpëtoje, ti që e fyen Atë dhe përçmon Hyjninë e Tij, ngaqë Ai mori mbi vete natyrën tënde më të dendur, duke hyrë në lidhje me Mishin nëpërmjet Mendjes. Ndërkohë Natyra e Tij më e ulët, Njerëzorja, u bë Perëndi, sepse u bashkua me Perëndinë, dhe u bë një Person i vetëm, sepse Natyra më e Lartë mbizotëroi, që edhe unë të bëhem Perëndi aq sa Ai u bë Njeri. Ai lindi, por ishte lindur; lindi prej një gruaje, por ajo ishte Virgjëreshë. E para është njerëzore, e dyta Hyjnore. Në natyrën e Tij njerëzore Ai nuk pati Atë, por edhe në Natyrën e Tij Hyjnore nuk pati Nënë. Të dyja këto i përkasin Hyjnisë. Ai banoi në bark, por u njoh nga Profeti, i cili vetë ishte ende në bark, duke kërcyer para Fjalës, për hir të së cilës kishte ardhur në jetë. U mbështoll me pelena, por i hoqi fashat e varrit me ngjalljen e Tij. U shtri në një grazhd, por engjëjt e lavdëruan, një yll e shpalli dhe magët e adhuruan. Përse skandalizohesh nga ajo që të paraqitet para syve, ngaqë nuk do ta shohësh atë që të paraqitet para mendjes? U dëbua në mërgim në Egjipt, por i dëboi idhujt egjiptianë. Nuk pati as trajtë, as hijeshi në sytë e hebrenjve, por për Davidin Ai është më i bukur se bijtë e njerëzve. E mbi Mal Ai shndriti si vetëtima, dhe u bë më i ndritshëm se dielli, duke na futur në misterin e së ardhmes.

XX. Ai u pagëzua si Njeri, por i fali mëkatet si Perëndi, jo se kishte nevojë vetë për ritet e pastrimit, por që të shenjtëronte elementin e ujit. Ai u tundua si Njeri, por fitoi si Perëndi; madje na urdhëron të marrim zemër, sepse Ai e ka mundur botën. Ai pati uri, por ushqeu mijëra veta; madje Ai është Buka që jep jetë, dhe që vjen nga qielli. Ai pati etje, por thirri: «Në qoftë se dikush ka etje, le të vijë tek unë e le të pijë.» Madje premtoi se do të rridhnin burime prej atyre që besojnë. Ai u lodh, por Ai është Prehja e atyre që janë të lodhur e të rënduar. Ai u rëndua nga gjumi, por eci lehtë mbi det. Ai i qortoi erërat, e bëri Pjetrin të lehtë kur ai po fillonte të fundosej. Ai paguan taksën, por prej një peshku; madje Ai është Mbreti i atyre që e kërkonin atë. Ai quhet samaritan dhe i demonizuar, por shpëton atë që zbriti nga Jerusalemi dhe ra ndër kusarë; demonët e pranojnë Atë, dhe Ai i dëbon demonët, fundos në det legjione frymësh të ndyra e sheh Princin e demonëve që bie si vetëtimë. Ai qëllohet me gurë, por nuk kapet. Ai lutet, por Ai dëgjon lutjen. Ai qan, por Ai bën që të pushojnë lotët. Ai pyet ku e kishin vënë Llazarin, sepse ishte Njeri; por Ai e ngjall Llazarin, sepse ishte Perëndi. Ai shitet, dhe fare lirë, sepse është vetëm për tridhjetë monedha argjendi; por Ai e shpengon botën, dhe atë me një çmim të madh, sepse Çmimi ishte gjaku i Tij. Si dele Ai çohet në therje, por Ai është Bariu i Izraelit, e tani edhe i mbarë botës. Si Qengj Ai hesht, e megjithatë Ai është Fjala, dhe shpallet nga Zëri i atij që thërret në shkretëtirë. Ai rrihet e plagoset, por Ai shëron çdo sëmundje e çdo lëngatë. Ai ngrihet lart e gozhdohet në Dru, por me Drurin e Jetës na ripërtërin; madje Ai shpëton edhe Kusarin e kryqëzuar bashkë me Të; madje Ai e mbështolli botën e dukshme në errësirë. I japin të pijë uthull të përzier me vrer. Kush? Ai që e ktheu ujin në verë, që është shkatërruesi i shijes së hidhur, që është Ëmbëlsi dhe krejt dëshirë. Ai e jep jetën e Tij, por ka pushtet ta marrë përsëri; dhe perdja çahet, sepse dyert misterioze të Qiellit hapen; shkëmbinjtë plasin, të vdekurit ngjallen. Ai vdes, por jep jetë, dhe me vdekjen e Tij shkatërron vdekjen. Ai varroset, por ngjallet përsëri; zbret në Had, por nxjerr lart shpirtrat; ngjitet në Qiell, dhe do të vijë përsëri të gjykojë të gjallët e të vdekurit, dhe të vërë në provë fjalë të tilla si tuajat. Në qoftë se e para të jep një pikënisje për gabimin tënd, le t'i japin fund të tjerat.

XXI. Kjo, pra, është përgjigjja jonë ndaj atyre që duan të na ngatërrojnë; e dhënë jo me dëshirë (sepse llafet e kota dhe kundërthëniet e fjalëve nuk u pëlqejnë besimtarëve, dhe një Kundërshtar i vetëm na mjafton), por prej nevoje, për hir të sulmuesve tanë (sepse barnat ekzistojnë për shkak të sëmundjeve), që ata të vihen të shohin se nuk janë as të gjithëditur, as të pathyeshëm në ato argumente të tepërta që e zhvleftësojnë Ungjillin. Sepse, kur ne heqim dorë nga të besuarit, dhe mbrohemi vetëm me forcën e argumentit, dhe shkatërrojmë me pyetje të drejtën që ka Fryma mbi besimin tonë, e pastaj argumenti ynë nuk është mjaftueshëm i fortë për rëndësinë e temës (dhe kjo medoemos ndodh kështu, meqë vihet në lëvizje nga një organ me aq pak fuqi sa është mendja jonë), cila është rrjedhoja? Dobësia e argumentit duket sikur i përket misterit, dhe kështu hijeshia e gjuhës e zbraz Kryqin, siç mendonte edhe Pavli. Sepse besimi është ai që e plotëson argumentin tonë. Por Ai që shpall bashkimet dhe zgjidh ata që janë të lidhur, dhe që na vë në mendje të zgjidhim nyjat e doktrinave të tyre të panatyrshme, në u bëftë, i ndryshoftë këta njerëz dhe i bëftë besimtarë në vend të retorikanëve, të krishterë në vend të asaj që quhen tani. Këtë vërtet e lutemi dhe e kërkojmë për hir të Krishtit. Pajtohuni me Perëndinë, dhe mos e shuani Frymën; ose më mirë, Krishti u pajtoftë me ju, dhe Fryma ju ndriçoftë, sado vonë. Por në qoftë se jeni tepër të dhënë pas grindjes suaj, ne të paktën do të mbahemi fort pas Trinisë, dhe nga Trinia u shpëtofshim, duke mbetur të pastër e pa faj, gjersa të shfaqet më e plotë ajo që dëshirojmë, në Të, në Krishtin, Zotin tonë, të Cilit i qoftë lavdia përjetë. Amin.