E dyta mbi Birin

I. Me fuqinë e Frymës, i kam rrëzuar mjaftueshëm hollësitë dhe ndërlikimet e argumenteve, dhe i kam zgjidhur tashmë në tërësi kundërshtimet e kundërvëniet e nxjerra nga Shkrimi i Shenjtë, me të cilat këta kusarë përdhosës të Biblës dhe vjedhës të kuptimit të saj e tërheqin turmën në anën e tyre dhe e turbullojnë udhën e së vërtetës. E këtë e kam bërë jo pa qartësi, siç besoj se do ta pohojnë të gjithë njerëzit e çiltër, duke ia veshur Hyjnisë shprehjet më të larta e më hyjnore, kurse ato më të ulëta e më njerëzore Atij që për ne njerëzit u bë Adami i dytë dhe qe Perëndi që u bë i aftë të vuante, për të luftuar kundër mëkatit. E megjithatë, për shkak të nxitimit të arsyetimit tonë, ende nuk i kemi shqyrtuar një nga një vendet e Shkrimit. Por, meqë ju kërkoni prej nesh një shpjegim të shkurtër për secilin, që të mos ju rrëmbejë dukja bindëse e argumenteve të tyre, do t'i parashtrojmë shpjegimet përmbledhtazi, duke i ndarë me numra, që të mbahen më lehtë në mend.

II. Ata e kanë përherë gati në dorë këtë varg: «Zoti më krijoi si fillimin e udhëve të tij, për veprat e tij». Si t'i dalim përballë kësaj? A do të ngremë padi kundër Solomonit, apo do t'i hedhim poshtë fjalët e tij të mëparshme për shkak të rënies së tij më vonë në jetë? A do të themi se ato fjalë janë të vetë Urtësisë, thua se të Dijes dhe të Fjalës krijuese, sipas së cilës u bënë të gjitha? Sepse Shkrimi shpesh u jep gojë shumë sendeve, madje edhe të pajetave: për shembull, «Deti tha» kështu e ashtu; dhe «Humnera thotë: ‹Nuk gjendet tek unë›»; dhe «Qiejt tregojnë lavdinë e Perëndisë»; e përsëri, Shpatës i jepet një urdhër; dhe malet e kodrat pyeten se përse kërcyen. Ne s'e sjellim asnjë prej këtyre, ndonëse disa nga paraardhësit tanë i përdorën si argumente të fuqishme. Por le të pranojmë se shprehja thuhet për vetë Shpëtimtarin tonë, Urtësinë e vërtetë. Le të shqyrtojmë bashkë një hollësi të vogël. Ç'gjë, midis gjithçkaje që ekziston, është pa fillim? Hyjnia. Sepse askush s'mund të tregojë një fillim të Perëndisë, i cili përndryshe do të ishte më i lashtë se Perëndia. Po cili është shkaku i natyrës njerëzore, që Perëndia mori mbi vete për hirin tonë? Pa dyshim, shpëtimi ynë. Ç'tjetër mund të ishte? Meqë, pra, gjejmë këtu qartë si «më krijoi» ashtu edhe «më lind», arsyetimi është i thjeshtë. Çdo gjë që e gjejmë të lidhur me një shkak, duhet t'ia veshim natyrës njerëzore; kurse gjithçka që është e pakushtëzuar dhe pa fillim, duhet t'ia njehsojmë Hyjnisë së tij. Atëherë, a nuk thuhet ky «më krijoi» në lidhje me një shkak? «Më krijoi», thotë, si fillimin e udhëve të tij, për veprat e tij. E veprat e duarve të tij janë e vërteta dhe gjyqi; për hir të tyre ai u vajos me Hyjni, sepse ky vajim i përket natyrës njerëzore; kurse «më lind» nuk lidhet me asnjë shkak, ose je ti ai që duhet ta tregosh shtesën. Cili arsyetim, pra, do të hedhë poshtë se Urtësia quhet krijesë për sa i takon lindjes më të ulët, kurse e lindur për sa i takon lindjes së parë e më të pakuptueshme?

III. Vjen më pas se ai quhet Shërbëtor e u shërben mirë shumëve, si edhe se është gjë e madhe për të që të quhet Fëmija i Perëndisë. Sepse, në të vërtetë, ai u bë rob i mishit, i lindjes dhe i kushteve të jetës sonë, për çlirimin tonë dhe të gjithë atyre që i shpëtoi, të cilët ishin robër nën mëkatin. Ç'fat më i madh mund t'i bjerë përuljes së njeriut, sesa të ndërthuret me Perëndinë dhe, me këtë ndërthurje, të hyjnizohet, dhe që të na vizitojë kështu Agimi nga lart, aq sa edhe ai i Shenjti që do të lindte të quhej Biri i Më të Lartit, dhe që t'i jepej një Emër që është përmbi çdo emër? E ç'tjetër mund të jetë ky, veçse Perëndi? Dhe që çdo gju të përkulet para Atij që e zbrazi veten për ne, që përzieu trajtën e Perëndisë me trajtën e shërbëtorit, dhe që gjithë shtëpia e Izraelit të dijë se Perëndia e bëri atë edhe Zot edhe Krisht. Sepse gjithë kjo u krye me veprimin e të Lindurit dhe me pëlqimin e mirë të Atij që e lindi.

IV. Mirë, cili është i dyti prej vargjeve të tyre të mëdha e gjoja të papërgjigjshme? «Ai duhet të mbretërojë» deri në një farë kohe, dhe «të pritet nga qielli deri në kohën e rivendosjes», dhe «të rrijë në të djathtë deri në përmbysjen e armiqve të tij». Po pas kësaj? A duhet të pushojë së qeni Mbret, apo të largohet nga Qielli? Po kush do ta bëjë të pushojë, dhe për ç'shkak? Sa interpretues i guximshëm dhe fort kryengritës je ti! E megjithatë ke dëgjuar se «Mbretëria e tij nuk do të ketë fund». Gabimi yt buron ngaqë nuk e kupton se «derisa» nuk e përjashton përherë atë që vjen më pas, por pohon vetëm deri në atë çast, pa e mohuar ç'vjen pas. Të marrim një shembull të vetëm: si ndryshe do ta kuptoje «Ja, unë jam me ju gjithnjë, deri në fund të botës»? A do të thotë kjo se ai s'do të jetë më kështu më pas? E për ç'arsye? Por ky nuk është shkaku i vetëm i gabimit tënd; ti nuk arrin as të dallosh kuptimet që fshihen. Për të thuhet se mbretëron në një kuptim, si Mbreti i Tërëfuqishëm, edhe i atyre që duan edhe i atyre që s'duan; kurse në një kuptim tjetër, si ai që na bën të nënshtrohemi dhe na vë nën mbretërinë e tij, si njerëz që e njohin me vullnet sundimin e tij. Mbretërisë së tij, marrë në kuptimin e parë, s'do t'i ketë fund. Po në kuptimin e dytë, ç'fund do të ketë? Ai do të na marrë si shërbëtorët e tij, sapo të hyjmë në gjendjen e shpëtimit. Sepse ç'nevojë ka të na bëjë të nënshtrohemi, kur ne tashmë jemi nënshtruar? Pas kësaj, ai ngrihet për të gjykuar dheun dhe për të ndarë të shpëtuarit nga të humburit. Pastaj ai do të qëndrojë si Perëndi në mes të perëndive, domethënë të të shpëtuarve, duke dalluar e vendosur se ç'nder e ç'banesë i takon secilit.

V. Merr, më pas, nënshtrimin me të cilin ti e nënshtron Birin ndaj Atit. Ç'thua ti? A nuk është ai i nënshtruar tashmë? Ose, po të jetë Perëndi, a duhet t'i nënshtrohet Perëndisë? Ti e sajon argumentin tënd sikur bëhet fjalë për ndonjë kusar, ose për ndonjë hyjni armiqësore. Por shikoje kështu: ashtu si për hirin tim ai u quajt mallkim, ai që zhduku mallkimin tim, dhe u quajt mëkat, ai që heq mëkatin e botës, dhe u bë një Adam i ri për të zënë vendin e të vjetrit, po ashtu ai e bën të vetën mosbindjen time, si Krye i gjithë trupit. Pra, për sa kohë që unë jam i pabindur dhe kryengritës, si me mohimin e Perëndisë ashtu edhe me pasionet e mia, po aq kohë edhe Krishti quhet i pabindur për shkakun tim. Por kur të gjitha t'i nënshtrohen atij, nga njëra anë duke e njohur atë, e nga ana tjetër përmes ripërtëritjes, atëherë ai vetë do ta ketë plotësuar nënshtrimin e vet e do të më sjellë te Perëndia mua, që më shpëtoi. Sepse ky, sipas mendimit tim, është nënshtrimi i Krishtit: pra, plotësimi i vullnetit të Atit. Por, ashtu si Biri ia nënshtron të gjitha Atit, kështu bën edhe Ati me Birin: i pari me veprën e tij, i dyti me pëlqimin e tij të mirë, siç e thamë tashmë. Dhe kështu, ai që nënshtron ia paraqet Perëndisë atë që ka nënshtruar, duke e bërë gjendjen tonë të vetën. Të kësaj natyre, më duket, është edhe shprehja: «Perëndia im, Perëndia im, përse më ke braktisur?» Nuk ishte ai që u braktis, as nga Ati, as nga Hyjnia e vet, siç kanë menduar disa, thua se ajo i pati frikë Mundimit e prandaj u tërhoq prej tij në vuajtjet e tij (sepse kush e detyroi atë as të lindte fare mbi dhe, as të ngrihej mbi Kryq?). Por, siç thashë, ai në personin e vet po na përfaqësonte ne. Sepse ne ishim më parë të braktisurit e të përbuzurit, kurse tani, me vuajtjet e Atij që s'mund të vuante, u ngritëm lart dhe u shpëtuam. Po ashtu, ai i bën të vetat marrëzinë tonë dhe shkeljet tona, dhe thotë atë që vijon në psalm, sepse është fort e qartë se Psalmi njëzet e një flet për Krishtin.

VI. I njëjti mendim vlen edhe për një varg tjetër: «Mësoi bindjen nga gjërat që pësoi», dhe për «britmën e fortë e lotët» e tij, për «lutjet» e tij, për «të dëgjuarit» e tij dhe për «druajtjen» e tij, të gjitha këto që ai i kreu me mrekulli, porsi një dramë, subjekti i së cilës qe hartuar për hirin tonë. Sepse, si Fjalë, ai nuk ishte as i bindur as i pabindur. Sepse shprehje të tilla u përkasin shërbëtorëve e më të ulëtve: njëra u shkon më të mirëve prej tyre, kurse tjetra u përket atyre që meritojnë ndëshkim. Por, në cilësinë e Trajtës së Shërbëtorit, ai përulet te bashkëshërbëtorët e tij, madje te shërbëtorët e tij, dhe merr mbi vete një trajtë të huaj, duke mbartur në vetvete gjithë mua e gjithçka timen, që në vetvete ta shterojë të keqen, ashtu si zjarri dyllin, ose si dielli mjegullat e dheut, dhe që unë të marr pjesë në natyrën e tij nëpërmjet ndërthurjes. Kështu, ai e nderon bindjen me veprën e tij dhe e provon atë me përvojë nëpërmjet Mundimit të tij. Sepse s'mjafton të kesh vetëm prirjen, ashtu siç s'do të mjaftonte as për ne, po të mos e vërtetonim edhe me veprat tona; sepse veprimi është prova e prirjes.

Dhe ndoshta s'do të ishte gabim të pranonim edhe këtë: se, me mjeshtërinë e dashurisë së tij për njeriun, ai e mat bindjen tonë dhe i peshon të gjitha duke i krahasuar me vuajtjet e veta, që ta njohë gjendjen tonë nga e vetja, edhe sa kërkohet prej nesh, edhe sa japim ne, duke marrë parasysh, krahas rrethanave tona, edhe dobësinë tonë. Sepse, në qoftë se Drita që shkëlqen përmes velit mbi errësirën, domethënë mbi këtë jetë, u përndoq nga errësira tjetër (dua të them, nga i Ligu dhe Tunduesi), sa më tepër do të përndiqet errësira, që është më e dobët se ajo? E ç'çudi ka që, ndonëse ai i shpëtoi krejtësisht, ne u zumë, të paktën pjesërisht? Sepse është gjë më e çuditshme që ai të jetë ndjekur, sesa që ne të jemi kapur, të paktën për mendjet e të gjithë atyre që arsyetojnë drejt për këtë çështje. Do të shtoj edhe një varg tjetër te ata që përmenda, sepse mendoj se ai të çon qartë drejt të njëjtit kuptim. Kam parasysh: «Duke qenë se ai vetë vuajti kur u tundua, mund t'u vijë në ndihmë atyre që tundohen». Por Perëndia do të jetë gjithçka në të gjithë në kohën e rivendosjes, jo në kuptimin që do të jetë vetëm Ati, e Biri të treten tërësisht në të, si një pishtar në një zjarr të madh, prej të cilit qe shkëputur për një çast e pastaj u vu përsëri (sepse s'do të doja që edhe savelianët të dëmtoheshin nga një shprehje e tillë); por gjithçka do të jetë Hyjnia e tërë, kur të mos jemi më të përçarë, siç jemi tani nga lëvizjet e nga pasionet, dhe kur ne, që tani s'përmbajmë asgjë prej Perëndisë ose fort pak, të bëhemi tërësisht të ngjashëm me të.

VII. Si pikën tënde të tretë numëron fjalën «më i madh», dhe si të katërtën, «te Perëndia im dhe Perëndia juaj». Dhe vërtet, po të ishte quajtur vetëm «më i madh» e fjala «i barabartë» të mos ishte thënë, kjo ndoshta do të kishte qenë një pikë në favor të tyre. Por, nëse i gjejmë të dyja fjalët qartë të përdorura, ç'do të kenë për të thënë këta zotërinj? Si do ta forcojë kjo argumentin e tyre? Si do t'i pajtojnë të papajtueshmet? Sepse është e pamundur që e njëjta gjë të jetë njëkohësisht edhe më e madhe se, edhe e barabartë me të njëjtën gjë; dhe zgjidhja e qartë është se «më i madh» lidhet me prejardhjen, kurse «i barabartë» i përket natyrës; dhe këtë e pranojmë me shumë gatishmëri. Por ndoshta dikush tjetër do t'i vijë në ndihmë sulmit tonë kundër argumentit tënd dhe do të pohojë se Ai që rrjedh nga një Shkak i tillë nuk është më i ulët se Ai që s'ka Shkak, sepse do të ndante lavdinë e të Pafillimit, meqë vjen nga i Pafillimi. E veç kësaj, ka edhe lindjen, e cila për të gjithë njerëzit është gjë kaq e mrekullueshme e me kaq madhështi. Sepse të thuash se ai është më i madh se Biri i marrë si njeri, është njëmend e vërtetë, por s'është gjë e madhe. Sepse ç'çudi ka, në qoftë se Perëndia është më i madh se njeriu? Kaq mjafton, me siguri, si përgjigje ndaj asaj që flasin ata për «më të madhin».

VIII. Sa u përket vargjeve të tjera, «Perëndia im» do të përdorej jo për Fjalën, por për Fjalën e dukshme. Sepse si mund të kishte një Perëndi Ai që është Perëndi në kuptimin e mirëfilltë? Në të njëjtën mënyrë, ai është Atë jo i të dukshmit, por i Fjalës; sepse Zoti ynë ishte prej dy natyrash, kështu që njëra shprehje përdoret në kuptimin e mirëfilltë, tjetra jo në kuptimin e mirëfilltë, në secilin prej të dy rasteve, por pikërisht në të kundërt nga si përdoren kur bëhet fjalë për ne. Sepse, për ne, Perëndia është në kuptimin e mirëfilltë Perëndia ynë, por jo në kuptimin e mirëfilltë Ati ynë. Dhe ky është shkaku i gabimit të heretikëve: bashkimi i këtyre dy emrave, të cilët ndërkëmbehen për shkak të bashkimit të natyrave. Dhe një shenjë e kësaj është se, kudo që natyrat dallohen njëra nga tjetra në mendjen tonë, dallohen edhe emrat, siç e dëgjon te fjalët e Pavlit: «Perëndia i Zotit tonë Jisu Krisht, Ati i lavdisë». Perëndia i Krishtit, por Ati i lavdisë. Sepse, ndonëse këta dy terma shprehin vetëm një person, kjo nuk vjen prej një njësie natyre, por prej bashkimit të të dyjave. Ç'mund të jetë më e qartë?

IX. Së pesti, le të pohohet se për të thuhet që merr jetë, gjyq, trashëgim të johebrenjve, ose pushtet mbi çdo mish, ose lavdi, ose nxënës, ose çfarëdo tjetër që përmendet. Edhe kjo i përket natyrës njerëzore; e megjithatë, po t'ia veshje Hyjnisë, s'do të ishte marrëzi. Sepse s'do t'ia veshje sikur t'i kishte fituar rishtazi, por si diçka që i përket që në fillim për shkak të natyrës, e jo si dhunti hiri.

X. Së gjashti, le të pohohet se është shkruar: «Biri s'mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh Atin duke bërë». Zgjidhja e kësaj është kjo: «mund» dhe «s'mund» nuk janë fjalë me një kuptim të vetëm, por kanë shumë kuptime. Nga njëra anë, përdoren herë për mungesë force, herë për kohën, herë në lidhje me diçka të caktuar; për shembull: «një fëmijë s'mund të jetë atlet», ose «një këlysh s'mund të shohë, a të ndeshet me këtë a atë». Ndoshta një ditë fëmija do të bëhet atlet, këlyshi do të shohë, do të ndeshet me atë tjetrin, ndonëse ende mund të mos jetë në gjendje të ndeshet me ndonjë tjetër. Ose përsëri, mund të përdoren për diçka që është përgjithësisht e vërtetë; për shembull: «një qytet i vënë mbi mal nuk mund të fshihet», ndërkohë që, prapëseprapë, mund të fshihej po të kishte përpara tij, në një vijë me të, një mal tjetër më të lartë. Ose, në një kuptim tjetër, përdoren për diçka që s'është e arsyeshme; si për shembull: «A mund të agjërojnë bijtë e dhomës së dhëndrit, sa kohë që dhëndri është me ta?», qoftë kur ai merret si i dukshëm në trajtë trupore (sepse koha e qëndrimit të tij mes nesh nuk ishte kohë vajtimi, por gëzimi), qoftë si Fjala. Sepse ç'nevojë kanë të mbajnë agjërim trupor ata që i pastron Fjala? Ose përsëri, përdoren për diçka që bie ndesh me vullnetin; si te: «nuk mund të bënte atje asnjë vepër të fuqishme, për shkak të mosbesimit të tyre», domethënë të atyre që do t'i pranonin ato. Sepse, meqë për shërimin nevojitet edhe besimi te i sëmuri, edhe fuqia te Shëruesi, kur mungonte njëra prej të dyjave, tjetra bëhej e pamundur. Por ndoshta edhe ky kuptim duhet të radhitet te ai i së paarsyeshmes. Sepse shërimi s'është i arsyeshëm për ata që më pas do të dëmtoheshin nga mosbesimi. Fjalia «bota nuk mund t'ju urrejë» bie nën të njëjtin grup, si edhe «si mund të flisni gjëra të mira ju që jeni të këqij?». Sepse në ç'kuptim është e pamundur secila, veçse ngaqë bie ndesh me vullnetin? Një kuptim disi i ngjashëm gjendet te shprehjet që nënkuptojnë se një gjë e pamundur prej natyrës është e mundur për Perëndinë, po të dojë ai: si për shembull që një njeri s'mund të lindë për së dyti, ose që gjilpëra s'e lë devenë të kalojë nëpër vrimën e saj. Sepse ç'mund ta pengonte të ndodhte secila prej këtyre gjërave, po të donte Perëndia?

XI. Përveç gjithë kësaj, ka edhe atë që është krejt e pamundur dhe e papranueshme, siç është pikërisht ajo që po shqyrtojmë tani. Sepse, ashtu si pohojmë se është e pamundur që Perëndia të jetë i lig ose të mos jetë fare (kjo do të tregonte më tepër dobësi te Perëndia sesa fuqi), ose që të vijë në qenie ajo që nuk ekziston, ose që dy e dy të bëjnë njëkohësisht katër e dhjetë, po kështu është e pamundur dhe e paperfytyrueshme që Biri të bëjë diçka që Ati nuk e bën. Sepse gjithçka që ka Ati është e Birit, dhe anasjelltas, gjithçka që i përket Birit është e Atit. Asgjë, pra, nuk është veçmas e njërit, sepse gjithçka është e përbashkët. Sepse vetë Qenia e tyre është e përbashkët dhe e barabartë, edhe pse Biri e merr prej Atit. Pikërisht për këtë thuhet: «Unë jetoj për shkak të Atit»; jo se Jeta dhe Qenia e tij mbahen së bashku prej Atit, por sepse Qenien e ka prej tij përtej çdo kohe dhe përtej çdo shkaku. Po si e sheh Ai Atin duke vepruar, që të veprojë po ashtu? Mos vallë ashtu si ata që kopjojnë piktura e shkronja, të cilët s'mund ta arrijnë të vërtetën veçse duke shikuar origjinalin e duke u udhëhequr prej tij si për dore? Po si mund të ketë nevojë Urtësia për një mësues, ose të mos jetë e zonja të veprojë pa u mësuar? Dhe në ç'kuptim «vepron» Ati në të tashmen a në të shkuarën? A bëri ndonjë botë tjetër para kësaj, apo do të bëjë ndonjë botë të ardhshme? Dhe Biri a e shikoi atë e bëri këtë? Apo do të shikojë tjetrën, e do të bëjë një të ngjashme me të? Sipas këtij arsyetimi do të duheshin katër botë: dy të bëra nga Ati, e dy nga Biri. Ç'marrëzi! Ai i pastron të lebrosurit, i çliron njerëzit prej frymëve të liga e prej sëmundjeve, i ngjall të vdekurit, ecën mbi det dhe kryen gjithë veprat e tjera; po në ç'rast, ose kur i bëri Ati këto vepra para tij? A nuk është e qartë se Ati nguliti idetë e po këtyre veprimeve, kurse Fjala i çon në vend, e megjithatë jo në mënyrë skllavërore a të pashkathët, por me dijeni të plotë e në mënyrë mjeshtërore, ose, për ta thënë më saktë, ashtu si Ati? Sepse në këtë kuptim i marr fjalët: «çfarëdo që bën Ati, po ato i bën edhe Biri»; jo, pra, për shkak të ngjashmërisë së veprave, por për sa i përket Pushtetit. Ky mund të jetë fare mirë edhe kuptimi i vendit që thotë se «Ati punon deri tani, po ashtu edhe Biri»; e jo vetëm kaq, por i referohet edhe qeverisjes e ruajtjes së gjërave që ka bërë, siç e tregon vendi që thotë se «ai i bën engjëjt e tij frymë» dhe se «dheu është themeluar mbi qëndrueshmërinë e tij» (megjithëse njëherë e mirë këto qenë caktuar e bërë), e se bubullima forcohet dhe era krijohet. Për të gjitha këto Fjala u dha njëherë, kurse Veprimi vazhdon edhe tani.

XII. Le të citojnë në vendin e shtatë se «Biri zbriti prej Qiellit jo për të bërë vullnetin e vet, por vullnetin e Atij që e dërgoi». Epo, po të mos ishte thënë kjo nga vetë Ai që zbriti, do të thoshim se shprehja u trajtua sikur të vinte prej Natyrës Njerëzore, jo prej Atij që kuptohet në cilësinë e Shpëtimtarit, sepse Vullneti i tij Njerëzor nuk mund t'i kundërvihet Perëndisë, meqë është marrë tërësisht brenda Perëndisë; por kuptohet thjesht ashtu siç është në natyrën tonë, meqenëse vullneti njerëzor nuk e ndjek plotësisht atë Hyjnorin, por më së shumti lufton kundër tij dhe i reziston. Sepse po në të njëjtën mënyrë i kuptojmë fjalët: «Atë, në qoftë e mundur, le të largohet prej meje kjo kupë; por le të mos mbizotërojë ajo që dua unë, por Vullneti yt». Sepse s'ka gjasë që Ai të mos e dinte a ishte e mundur apo jo, as që t'i vinte përballë vullnet vullnetit. Por meqë kjo është gjuha e Atij që mori mbi vete Natyrën tonë (sepse Ai qe që zbriti), e jo e Natyrës që mori, kundërshtimit duhet t'i përgjigjemi kështu: vargu nuk do të thotë se Biri ka një vullnet të veçantë të tijin, veç atij të Atit, por se nuk ka; kështu që kuptimi do të ishte: «jo për të bërë Vullnetin tim, sepse s'ka asnjë Vullnet timin veç e veç, por vetëm atë që është i përbashkët për Mua e për Ty; sepse, siç kemi një Hyjni, ashtu kemi një Vullnet». Sepse shumë shprehje të tilla përdoren në lidhje me këtë Përbashkësi, dhe shprehen jo në trajtë pohuese, por mohuese; si, për shembull: «Perëndia nuk e jep Frymën me masë», sepse në të vërtetë Ai nuk ia jep Frymën Birit, as e mat atë, sepse Perëndia nuk matet prej Perëndisë; ose sërish: «As shkelja ime, as mëkati im». Fjalët nuk përdoren se Ai i ka këto gjëra, por se nuk i ka. Dhe sërish: «Jo për drejtësinë tonë që kemi bërë», sepse s'kemi bërë asnjë. Dhe ky kuptim duket edhe në fjalitë që vijojnë. Sepse cili, thotë Ai, është Vullneti i Atit tim? Që kushdo që beson në Birin të shpëtohet e të arrijë Ngjalljen e fundit. Vallë, a është ky Vullneti i Atit, po jo i Birit? Apo Ai e predikon Ungjillin dhe e pranon besimin e njerëzve kundër vullnetit të vet? Kush do ta besonte këtë? Për më tepër, edhe ai varg që thotë se «fjala që dëgjohet nuk është e Birit, por e Atit» ka po atë forcë. Sepse s'e shoh dot si ajo që u është e përbashkët të dyve mund të thuhet se i përket vetëm njërit, sado ta shqyrtoj, dhe s'besoj se mundet dikush tjetër. Në qoftë se, pra, e mban këtë mendim për Vullnetin, do të kesh një mendim të drejtë e të nderuar, siç mendoj unë dhe siç mendon çdo njeri me mendje të shëndoshë.

XIII. Vargu i tetë është: «që të njohin Ty, të vetmin Perëndi të vërtetë, dhe Jisu Krishtin që dërgove»; dhe: «S'ka asnjë të mirë veç njërit, domethënë Perëndisë». Zgjidhja e kësaj më duket fort e lehtë. Sepse, po t'ia veshësh këtë vetëm Atit, ku do ta vendosësh vetë të Vërtetën? Sepse, po ta kuptosh në këtë mënyrë domethënien e fjalëve «Perëndisë, të vetmit të urtë», ose «që i vetmi ka pavdekësinë, që banon në dritën ku askush s'mund t'i afrohet», ose «mbretit të jetëve, të pavdekshëm, të padukshëm, të vetmit Perëndi të urtë», atëherë Biri është zhdukur nën dënimin e vdekjes ose të errësirës, ose sido që të jetë, është dënuar të mos jetë as i urtë, as mbret, as i padukshëm, as fare Perëndi, gjë që i përmbledh të gjitha këto pika. Dhe si do të bësh që Mirësia e tij, që i takon veçanërisht Perëndisë të vetëm, të mos humbasë bashkë me të tjerat? Unë, megjithatë, mendoj se vargu «që të njohin Ty, të vetmin Perëndi të vërtetë» u tha për të përmbysur ata perëndi që quhen kështu më kot; sepse Ai nuk do të kishte shtuar «dhe Jisu Krishtin që dërgove», po të ishte i Vetmi Perëndi i Vërtetë vënë përballë tij, dhe fjalia të mos ecte mbi bazën e një Hyjnie të përbashkët. Fjala «Asnjë s'është i mirë» i drejtohet mësuesit të ligjit që donte ta vinte në provë, i cili dëshmonte për Mirësinë e tij të parë si Njeri. Sepse mirësia e përsosur, thotë Ai, është vetëm e Perëndisë, edhe nëse ndonjë njeri quhet plotësisht i mirë. Si për shembull: «Njeriu i mirë prej thesarit të mirë të zemrës së tij nxjerr gjëra të mira». Dhe: «Do t'ia jap mbretërinë atij që është më i mirë se ti» ... fjalë të Perëndisë, që i thotë Saulit për Davidin. Ose sërish: «Bëju mirë, o Zot, të mirëve» ... dhe gjithë shprehjet e tjera të ngjashme që u përkasin atyre prej nesh që lëvdohen, tek të cilët ajo mirësi është njëfarë rrjedhimi nga e Mira më e Lartë dhe u ka ardhur në shkallë të dytë. Do të ishte më së miri po të mund të të bindnim për këtë. Por, në mos, çfarë do t'i thuash argumentit të anës tjetër, se sipas hipotezës sate Biri është quajtur i vetmi Perëndi? Në cilin varg? Ja, në këtë: «Ky është Perëndia yt; asnjë tjetër s'do të llogaritet krahas tij», dhe pak më tej: «pas kësaj u shfaq mbi tokë e ndenji midis njerëzve». Kjo shtesë e provon qartë se fjalët nuk përdoren për Atin, por për Birin; sepse ishte Ai që në trajtë trupore shoqëroi jetën tonë e ndenji në këtë botë të poshtme. Tani, po të vendosnim t'i merrnim këto fjalë sikur të ishin thënë në kundërvënie me Atin, e jo me perënditë e trilluara, e humbasim Atin pikërisht me ato terma që po i ngulnim kundër Birit. E çfarë mund të ishte më fatkeqe se një fitore e tillë?

XIV. Së nënti, ata pohojnë: «meqë Ai jeton përherë për të ndërmjetësuar për ne». Oh, sa e bukur, sa mistike e sa dashamirëse! Sepse të ndërmjetësosh nuk do të thotë të kërkosh hakmarrje, siç e ka zakon shumica e njerëzve (sepse në këtë do të kishte diçka poshtërimi), por të ndërhysh për ne në sajë të Ndërmjetësimit të tij, ashtu si thuhet edhe për Frymën se ndërmjetëson për ne. Sepse ka një Perëndi të vetëm, dhe një Ndërmjetës të vetëm midis Perëndisë e njerëzve, njeriun Jisu Krisht. Sepse Ai ndërhyn edhe tani si Njeri për shpëtimin tim; sepse vazhdon të mbajë veshur Trupin që mori, gjersa të më bëjë perëndi me fuqinë e Mishërimit të tij; ndonëse nuk njihet më sipas mishit, dua të them, sipas pësimeve të mishit, po atyre, veç mëkatit, që janë si tonat. Kështu, pra, kemi një Mbrojtës, Jisu Krishtin, jo se përgjunjet për ne para Atit e bie përmbys para tij në mënyrë skllavërore ... Larg qoftë një dyshim kaq skllavëror e i padenjë për Frymën! Sepse as i ka hije Atit ta kërkojë këtë, as Birit t'i nënshtrohet; as është e drejtë të mendohet kjo për Perëndinë. Por me atë që pësoi si Njeri, Ai, si Fjala e si Këshilltari, e bind Atin të jetë i durueshëm. Mendoj se ky është kuptimi i Mbrojtjes së tij.

XV. Kundërshtimi i tyre i dhjetë është padija, dhe pohimi se «për ditën e orën e fundit s'di askush, as vetë Biri, por Ati». E megjithatë, si mund të mos dijë Urtësia ndonjë gjë, domethënë Urtësia që bëri botët, që i përsos, që i riformon, që është Kufiri i gjithçkaje që u bë, që i njeh gjërat e Perëndisë ashtu si fryma e njeriut njeh gjërat që janë brenda tij? Sepse ç'mund të jetë më e përsosur se kjo dituri? Si mund të thuash, pra, se të gjitha gjërat para asaj ore i njeh me saktësi, edhe gjithçka që do të ndodhë rreth kohës së fundit, kurse vetë orën nuk e di? Sepse një gjë e tillë do të ishte si gjëegjëzë: sikur dikush të thoshte se dinte me saktësi gjithçka që gjendej para murit, po vetë murin nuk e dinte; ose se, duke ditur fundin e ditës, nuk dinte fillimin e natës, ndërkohë që njohja e njërës domosdo sjell edhe tjetrën. Kështu, gjithkush duhet ta shohë se Ai di si Perëndi dhe nuk di si Njeri, në qoftë se mund të ndahet e dukshmja nga ajo që dallohet vetëm me mendje. Sepse përdorimi absolut dhe i pakushtëzuar i Emrit «Biri» në këtë varg, pa iu shtuar «biri i kujt», na e jep këtë mendim: se padijen duhet ta kuptojmë në kuptimin më të nderuar, duke ia veshur Njerëzisë, e jo Hyjnisë.

XVI. Në qoftë se, pra, ky arsyetim mjafton, le të ndalemi këtu e të mos hetojmë më tej. Por, në mos, arsyetimi ynë i dytë është ky: ashtu si veprojmë në gjithë rastet e tjera, po ashtu edhe njohjen e tij të ngjarjeve më të mëdha le t'ia referojmë, për nder të Atit, Shkakut. Dhe mendoj se kushdo, edhe po të mos e lexonte ashtu siç e lexoi një prej studiuesve tanë, do ta vinte re shpejt se as Biri nuk e di ditën ose orën ndryshe nga ç'e di Ati. Sepse ç'nxjerrim nga kjo? Se, meqë Ati di, prandaj di edhe Biri, ngaqë është e qartë se kjo s'mund të njihet a të kuptohet nga askush veç Natyrës së Parë. Na mbetet të shpjegojmë vendin për marrjen e tij të urdhërimit, për ruajtjen e Urdhërimeve të tij e për të bërit gjithnjë të atyre gjërave që i pëlqejnë atij; e më tej për përsosjen e tij, për lartësimin e tij dhe për të mësuarit e bindjes me anë të gjërave që pësoi; si edhe për Priftërinë e tij të Lartë, për Blatimin e tij, për Tradhtimin e tij, për lutjen e tij drejtuar Atij që mund ta shpëtonte prej vdekjes, për Ankthin e tij, për Djersën e Përgjakur e për Lutjen, dhe për gjëra të tilla; po të mos ishte e qartë për gjithkënd se fjalë të tilla kanë të bëjnë jo me atë Natyrë që është e pandryshueshme e mbi çdo mundësi vuajtjeje, por me Njerëzinë e pësueshme. Ky, pra, është arsyetimi për këto kundërshtime, sa për të qenë njëfarë themeli e kujtese për ata që janë më të zotët ta çojnë hetimin drejt një përpunimi më të plotë. Megjithatë, mund t'ia vlejë, dhe do të jetë në pajtim me atë që u tha tashmë, që, në vend se t'i kalojmë pa fjalë vetë Titujt e Birit (janë të shumtë ata, e kanë të bëjnë me shumë prej Vetive të tij), të vëmë para teje kuptimin e secilit prej tyre e të tregojmë domethënien mistike të emrave.

XVII. Do të fillojmë kështu. Hyjnia nuk mund të shprehet me fjalë. Dhe këtë na e provon jo vetëm arsyetimi, por edhe më të urtët e më të lashtët e hebrenjve, për aq sa na kanë dhënë shkas për hamendje. Sepse ata veçuan disa shkronja për nder të Hyjnisë dhe nuk lejonin që emri i asnjë gjëje më të ulët se Perëndia të shkruhej me po ato shkronja si emri i Perëndisë, ngaqë, sipas tyre, ishte e papërshtatshme që Hyjnia të pranonte, qoftë edhe në atë masë, që ndonjë prej krijesave të veta të ndante diçka me Të. Si mund të kishin pranuar, pra, se Natyra e padukshme dhe e veçuar mund të shpjegohet me fjalë të ndashme? Sepse askush s'e ka thithur ende gjithë ajrin, as ndonjë mendje s'e ka rrokur tërësisht, as fjala s'e ka përmbajtur deri në fund Qenien e Perëndisë. Por ne e skicojmë atë me anë të Vetive të tij, e kështu fitojmë njëfarë ideje të zbehtë, të dobët e të pjesshme për të; dhe Teologu ynë më i mirë nuk është ai që e ka zbuluar të tërën (sepse zinxhiri ynë i tanishëm nuk na lejon ta shohim të tërën), por ai që e ka konceptuar atë më gjerë se një tjetër dhe ka mbledhur në vetvete më shumë nga Ngjashmëria a hijëzimi i së Vërtetës, ose sido që ta quajmë.

XVIII. Për sa mund të arrijmë, pra, «Ai që Është» dhe «Perëndi» janë emrat e veçantë të Qenies së tij; e prej tyre sidomos «Ai që Është», jo vetëm sepse, kur i foli Moisiut në mal e Moisiu e pyeti cili ishte Emri i tij, kështu e quajti Veten, duke e porositur t'i thoshte popullit: «Unë Jam më dërgoi», por edhe sepse e gjejmë se ky Emër është më rreptësisht i përshtatshëm. Sepse Emri Θεός (Perëndi), edhe sikur, siç thonë ata që janë të zotë në këto çështje, të rridhte prej Θέειν (të vraposh) ose prej Αἴθειν (të flakërosh), pra prej lëvizjes së pandërprerë e ngaqë Ai përpin gjendjet e liga të gjërave (prej nga edhe quhet «Zjarr që përpin»), prapëseprapë do të ishte një prej Emrave Relativë, e jo Absolut; siç ndodh sërish me «Zot», që edhe ky quhet emër i Perëndisë. «Unë jam Zoti, Perëndia yt», thotë Ai, «ky është Emri im»; dhe: «Zoti është Emri i tij». Por ne po hetojmë një Natyrë, Qenia e së cilës është absolute, e jo një Qenie të lidhur me diçka tjetër. Kurse Qenia, në kuptimin e vet të mirëfilltë, i takon veç Perëndisë, i përket atij tërësisht dhe nuk kufizohet a shkurtohet nga ndonjë Para ose Pas, sepse vërtet tek ai s'ka të shkuar as të ardhme.

XIX. Nga titujt e tjerë, disa janë qartazi emra të Pushtetit të tij, të tjerë të Qeverisjes së tij mbi botën, e kjo e parë nën një pamje të dyfishtë: njëra para, tjetra në Mishërim. Për shembull: i Tërëfuqishmi, Mbreti i Lavdisë, ose i Jetëve, ose i Fuqive, ose i të Dashurit, ose i Mbretërve. Ose sërish: Zoti i Savaothit, domethënë i Ushtrive, ose i Fuqive, ose i Zotërve; këta janë qartazi tituj që i përkasin Pushtetit të tij. Kurse Perëndia qoftë i Shpëtimit, qoftë i Hakmarrjes, ose i Paqes, ose i Drejtësisë; ose i Abrahamit, i Isakut e i Jakobit, dhe i gjithë Izraelit shpirtëror që sheh Perëndinë, këta i përkasin Qeverisjes së tij. Sepse, meqë qeverisemi nga këto tri gjëra, frika e ndëshkimit, shpresa e shpëtimit e, veç kësaj, e lavdisë, dhe ushtrimi i virtyteve me të cilat arrihen këto, Emri i Perëndisë të Hakmarrjes qeveris frikën, ai i Perëndisë të Shpëtimit shpresën tonë, e ai i Perëndisë të Virtyteve ushtrimin tonë; që kushdo që arrin ndonjë prej këtyre, duke e mbajtur Perëndinë brenda vetes, të nxitojë edhe më tej drejt përsosjes e drejt asaj afrie që lind prej virtyteve. Tani, këta janë Emra të përbashkët për Hyjninë, kurse Emri i Vet i të Pafillimit është Atë, ai i të Lindurit pa fillim është Bir, e ai i të Dalurit a të buruarit pa lindje është Fryma e Shenjtë. Le të kalojmë, pra, te Emrat e Birit, të cilët qenë pikënisja jonë në këtë pjesë të arsyetimit.

XX. Sipas mendimit tim, quhet Bir sepse është i njëjtë me Atin në Qenie; e jo vetëm për këtë arsye, por edhe sepse është prej Tij. Dhe quhet i Vetëmlindur, jo thjesht ngaqë është i vetmi Bir, prej Atit të vetëm dhe vetëm një Bir, por edhe sepse mënyra e Birërisë së tij i përket veç Atij dhe nuk u ndahet trupave. Dhe quhet Fjala, sepse qëndron ndaj Atit ashtu si Fjala ndaj Mendjes; jo vetëm për shkak të Lindjes së tij pa pësim, por edhe për shkak të Bashkimit dhe të funksionit të tij zbulues. Ndoshta edhe kjo marrëdhënie mund të krahasohej me atë midis Përkufizimit dhe Gjësë së përkufizuar, meqë edhe kjo quhet Λόγος. Sepse, thotë, ai që e rrok me mendje Birin (sepse ky është kuptimi i «Ka parë») ka rrokur edhe Atin; e Biri është një provë e përmbledhur dhe një parashtrim i lehtë i Natyrës së Atit. Sepse çdo gjë që lind është një fjalë e heshtur e atij që e lindi. Dhe po të thoshte dikush se ky Emër iu dha ngaqë Ai ekziston në gjithçka që është, nuk do të gabonte. Sepse çfarë qëndron e mbahet, veçse me anë të fjalës? Quhet edhe Urtësi, si Njohja e gjërave hyjnore e njerëzore. Sepse si mund të ndodhë që Ai që bëri gjithçka të mos i dijë arsyet e asaj që ka bërë? Dhe Fuqi, si Mbajtësi i gjithë gjërave të krijuara dhe Dhënësi i fuqisë që ato të mbahen së bashku. Dhe e Vërtetë, si e tillë që në natyrë është Një e jo shumë (sepse e vërteta është një, kurse gënjeshtra është e shumtë), dhe si Vula e pastër e Atit e Gjurma e tij më e pagabueshme. Dhe Shëmbëlltyrë, si i njëqenshëm me të, dhe sepse Ai është prej Atit, e jo Ati prej tij. Sepse kjo është vetia e një Shëmbëlltyre: të jetë riprodhimi i Arketipit të vet dhe i atij, emrin e të cilit mban; veçse këtu ka diçka më tepër. Sepse në gjuhën e zakonshme një shëmbëlltyrë është paraqitja e palëvizshme e asaj që lëviz; por në këtë rast është riprodhimi i gjallë i të Gjallit, dhe i ngjan atij më saktësisht se ç'i ngjante Sethi Adamit, ose çdo bir të atit të vet. Sepse e tillë është natyra e Qenieve të thjeshta, sa nuk është e saktë të thuhet për to se janë të Ngjashme në një anë e të Pangjashme në një tjetër; por ato janë një përngjasim i plotë dhe duhen quajtur më mirë të Njëjta se sa të Ngjashme. Për më tepër, quhet Dritë, si Shkëlqimi i shpirtrave të pastruar me fjalë e me jetë. Sepse, në qoftë se padija dhe mëkati janë errësirë, dituria dhe një jetë e përshpirtshme do të jenë Dritë. ... Dhe quhet Jetë, sepse është Dritë, dhe është Fuqia që formon e krijon çdo shpirt të arsyeshëm. Sepse «në Të jetojmë e lëvizim e jemi», sipas fuqisë së dyfishtë të asaj Fryme që na u fry brenda; sepse të gjithë u frymëzuam prej Tij me frymë, dhe sa prej nesh qemë të zotë për të, e për aq sa e hapim gojën e mendjes sonë, me Perëndinë Frymën e Shenjtë. Është Drejtësi, sepse shpërndan sipas asaj që meritojmë dhe është një Gjykatës i drejtë si për ata që janë nën Ligj, ashtu edhe për ata që janë nën Hir, për shpirtin e për trupin, që i pari të sundojë e i dyti të bindet, dhe më i larti të ketë epërsi mbi më të ulëtin, që më i keqi të mos ngrihet në kryengritje kundër më të mirit. Është Shenjtërim, duke qenë Dëlirësi, që i dëliri të përmbahet prej Dëlirësisë. Dhe Shpengim, sepse na çliron ne, që mbaheshim robër nën mëkat, duke dhënë Veten si Shpërblesë për ne, Flijimin që bën shlyerjen e botës. Dhe Ngjallje, sepse na ngre që këtej dhe na kthen sërish në jetë ne, që qemë vrarë nga mëkati.

XXI. Këta emra, megjithatë, i janë ende të përbashkët Atij që është mbi ne dhe Atij që erdhi për hirin tonë. Por të tjerë janë veçanërisht tanët dhe i përkasin asaj natyre që Ai mori mbi vete. Kështu, quhet Njeri, jo vetëm që nëpërmjet Trupit të tij të mund të rroket nga krijesat trupore, ndërsa përndryshe kjo do të ishte e pamundur për shkak të natyrës së tij të pakuptueshme; por edhe që me anë të Vetes të shenjtërojë njerëzimin dhe të jetë si njëfarë maje për gjithë brumin; dhe, duke bashkuar me Veten atë që qe dënuar, ta çlirojë nga çdo dënim, duke u bërë për të gjithë njerëzit gjithçka që jemi ne, veç mëkatit: trup, shpirt, mendje e gjithçka që e prek vdekja; e kështu u bë Njeri, i cili është ndërthurja e gjithë këtyre; Perëndi në trajtë të dukshme, sepse ruajti atë që rroket vetëm me mendje. Është Bir i Njeriut, si për shkak të Adamit, ashtu edhe të Virgjëreshës prej së cilës erdhi; prej njërit si stërgjysh, prej tjetrës si Nëna e tij, të dyja sipas ligjit të lindjes e njëkohësisht jashtë tij. Është Krisht, për shkak të Hyjnisë së tij. Sepse kjo është Vajosja e Njerëzisë së tij, dhe nuk shenjtëron me veprimin e vet, siç ndodh me gjithë të Vajosurit e tjerë, por me Praninë e Atij që vajos, në gjithë Plotësinë e tij; e prej kësaj rrjedh që Ai që vajos quhet Njeri, kurse atë që vajoset e bën Perëndi. Është Udha, sepse na prin nëpërmjet Vetes; Dera, se na lë të hyjmë; Bariu, sepse na bën të banojmë në një vend kullotash të gjelbra dhe na çon anës ujërave të prehjes, na prin atje e na ruan prej bishave të egra, kthen mbrapsht atë që endet, sjell prapa të bjerrurin, lidh atë që qe thyer, ruan të fortin dhe i mbledh bashkë në Vathën e përtejme, me fjalë njohjeje baritore. Delja, si Therorja; Qengji, si i përsosur; Prifti i Lartë, si Ai që blaton; Melkisedeku, si pa Nënë në atë Natyrë që është mbi ne, e pa Atë në tonën; e pa gjenealogji lart (sepse kush, thotë, do ta tregojë lindjen e tij?), e për më tepër, si Mbret i Salemit, që do të thotë Paqe, dhe Mbret i Drejtësisë, dhe si Ai që merr të dhjetat prej Patriarkëve, kur ata ngadhënjejnë mbi fuqitë e liga. Këta janë titujt e Birit. Ec nëpër ta: ata që janë të lartë, në mënyrë hyjnore; ata që i përkasin trupit, në mënyrë të përshtatshme për ta; ose më mirë, të tërët në mënyrë hyjnore, që të bëhesh perëndi, duke u ngjitur prej së poshtmi, për hir të Atij që zbriti prej së larti për hirin tonë. Në gjithçka e mbi gjithçka mbaje këtë, dhe s'do të gabosh kurrë, as te emrat më të lartë, as te ata më të përulur; Jisu Krishti është po Ai dje dhe sot në Mishërim, dhe në Frymën në jetë të jetëve. Amin.