Mbi Frymën e Shenjtë

I. E tillë, pra, është fjala jonë për Birin, dhe kështu Ai u shpëtoi atyre që deshën ta vrisnin me gurë, duke kaluar përmes tyre. Sepse Fjala nuk goditet me gurë, por hedh gurë kur të dojë; dhe përdor hobenë kundër bishave të egra, domethënë kundër fjalëve, që i afrohen Malit në mënyrë të pashenjtë. Por, vazhdojnë ata, ç'ke për të thënë për Frymën e Shenjtë? Prej nga po na e sjell këtë Perëndi të huaj, për të cilin Shkrimi hesht? Dhe kështu flasin madje edhe ata që tregohen të matur për Birin. Ashtu si ndodh me udhët e me lumenjtë, që ndahen nga njëri-tjetri e pastaj bashkohen sërish, kështu ndodh edhe këtu: nga teprica e paperëndishmërisë, njerëz që në gjithçka tjetër ndryshojnë, gjejnë këtu disa pika ku pajtohen, kaq sa kurrë s'mund ta thuash me siguri se ku janë në një mendje e ku janë në kundërshtim.

II. Çështja e Frymës së Shenjtë paraqet një vështirësi të veçantë, jo vetëm sepse këta njerëz, pasi lodhen në grindjet e tyre për Birin, ndeshen me më shumë zjarr kundër Frymës (sepse, me sa duket, u është krejt e domosdoshme të kenë ndonjë send mbi të cilin të shfryjnë paperëndishmërinë e tyre, përndryshe jeta do t'u dukej se s'ia vlen më të jetohet), por edhe sepse ne vetë, të rraskapitur nga shumësia e pyetjeve të tyre, ndodhemi pak a shumë në gjendjen e njerëzve që kanë humbur oreksin: atyre që, pasi u vjen neveri prej një lloji të caktuar ushqimi, tërhiqen nga çdo ushqim; po kështu edhe ne ndiejmë neveri për çdo diskutim. Megjithatë, na e dhëntë këtë Fryma, e atëherë ligjërata do të ecë përpara dhe Perëndia do të lavdërohet. Pra, atyre që kanë punuar mbi këtë çështje edhe për ne, jo vetëm për veten, ashtu siç kemi punuar edhe ne për ta, do t'ua lëmë detyrën të shqyrtojnë me kujdes e të dallojnë se në sa kuptime përdoret e kuptohet fjala «frymë» ose fjala «i shenjtë» në Shkrimin e Shenjtë, me dëshmitë që i përshtaten një hetimi të tillë; edhe të tregojnë se si, veç këtyre, bashkimi i të dyja fjalëve, dua të them «Fryma e Shenjtë», përdoret në një kuptim të posaçëm. Ne, nga ana jonë, do t'i përvishemi pjesës tjetër të çështjes.

III. Ata, pra, që zemërohen me ne, gjoja se po sjellim një Perëndi të huaj a të ndërfutur, domethënë Frymën e Shenjtë, dhe që luftojnë me aq ashpërsi për shkronjën, le ta dinë se kanë frikë atje ku frikë nuk ka; dhe do të doja ta kuptonin qartë se dashuria e tyre për shkronjën s'është veçse një mbulesë për paperëndishmërinë e tyre, siç do të tregohet më vonë, kur t'i rrëzojmë kundërshtimet e tyre me sa fuqi kemi. Por ne kemi aq besim në Hyjninë e Frymës që e adhurojmë, sa do ta nisim mësimin tonë për Hyjninë e Tij duke i përshtatur Atij Emrat që i takojnë Trinisë, edhe pse disa mund të na quajnë tepër të guximshëm. Ati ishte Drita e vërtetë, që ndriçon çdo njeri që vjen në botë. Biri ishte Drita e vërtetë, që ndriçon çdo njeri që vjen në botë. Ngushëlluesi tjetër ishte Drita e vërtetë, që ndriçon çdo njeri që vjen në botë. Ishte, ishte dhe ishte, por ishte një gjë e vetme. Dritë e përsëritur tri herë; por një Dritë e vetme dhe një Perëndi i vetëm. Këtë e kishte përfytyruar Davidi qëmoti, kur tha: «Në dritën tënde do të shohim dritë». Dhe tani ne edhe e kemi parë, edhe e shpallim me pak fjalë e thjesht mësimin për Perëndinë Trini, duke rrokur prej Dritës (Atit), Dritën (Birin), në Dritë (Frymën e Shenjtë). Kush e hedh poshtë, le ta hedhë poshtë; dhe kush bën paudhësi, le të bëjë paudhësi; ne shpallim atë që kemi kuptuar. Do të ngjitemi në një mal të lartë dhe, po të mos dëgjohemi që poshtë, do të thërrasim; do ta lartësojmë Frymën; nuk do të kemi frikë; ose, po të kemi frikë, do të jetë frika se mos heshtim, jo se mos shpallim.

IV. Në qoftë se pati ndonjëherë një kohë kur nuk ishte Ati, atëherë pati një kohë kur nuk ishte Biri. Në qoftë se pati ndonjëherë një kohë kur nuk ishte Biri, atëherë pati një kohë kur nuk ishte Fryma. Nëse Njëri ishte që në fillim, atëherë ishin edhe të Tre. Nëse rrëzon Njërin, marr guximin të pohoj se nuk i ngre dot të dy të tjerët. Sepse ç'dobi ka një Hyjni e papërsosur? Ose më mirë, ç'Hyjni mund të jetë ajo, po të mos jetë e përsosur? Dhe si mund të jetë e përsosur ajo që i mungon diçka nga përsosmëria? Dhe sigurisht i mungon diçka, po të mos ketë Shenjtërinë; e si do ta kishte këtë, po të ishte pa Frymën? Sepse ose shenjtëria është diçka e ndryshme prej Tij, e atëherë le të më thotë dikush ç'mendohet të jetë; ose është e njëjta gjë, e atëherë si nuk është që në fillim, sikur do të ishte më mirë për Perëndinë të ishte ndonjëherë i papërsosur dhe i ndarë nga Fryma? Po të mos jetë që në fillim, atëherë Ai është në të njëjtën radhë me mua, qoftë edhe pak para meje; sepse të dy jemi të ndarë nga Hyjnia prej kohës. E po të jetë në të njëjtën radhë me mua, si mund të më bëjë mua perëndi, ose të më bashkojë me Hyjninë?

V. Ose më mirë, më lini të arsyetoj me ju rreth Tij duke nisur nga një pikë paksa më e hershme, sepse për Trininë kemi folur tashmë. Saducenjtë e mohonin krejtësisht qenien e Frymës së Shenjtë, ashtu si mohonin edhe atë të engjëjve e të Ngjalljes, duke hedhur poshtë, s'di mbi ç'bazë, dëshmitë e rëndësishme për Të në Dhiatën e Vjetër. Nga grekët, ata që janë më të prirur të flasin për Perëndinë dhe që na afrohen më shumë, kanë formuar, siç më duket, njëfarë përfytyrimi për Të, ndonëse kanë ndryshuar për sa i përket Emrit të Tij, duke e quajtur Mendja e Botës, ose Mendja e Jashtme, e të tjera si këto. Kurse nga të diturit tanë, disa e kanë menduar si Veprim, disa si Krijesë, disa si Perëndi; dhe disa kanë qenë të pasigurt se si ta quanin, nga nderimi për Shkrimin, thonë ata, sikur ky të mos e bënte të qartë çështjen as në një anë, as në tjetrën. Dhe prandaj as nuk e adhurojnë, as nuk e çnderojnë, por mbajnë një qëndrim asnjanës, ose më mirë një qëndrim shumë të mjerë ndaj Tij. Nga ata që e quajnë Perëndi, disa janë orthodhoksë vetëm në mendje, kurse të tjerë guxojnë të tregohen të tillë edhe me gojë. Dhe kam dëgjuar për disa që janë edhe më të mprehtë, që matin Hyjninë; këta pajtohen me ne se ka Tri Përfytyrime, por i kanë ndarë ato nga njëra-tjetra aq plotësisht, sa e bëjnë njërën të pafund si në thelb ashtu edhe në fuqi, të dytën të pafund në fuqi por jo në thelb, dhe të tretën të kufizuar në të dyja; duke imituar kështu, në një mënyrë tjetër, ata që i quajnë Krijuesi, Bashkëpunëtori dhe Shërbëtori, e që mendojnë se i njëjti rend e dinjitet që u përket këtyre emrave, është edhe një radhitje në vetë faktet.

VI. Por ne s'mund të hyjmë në asnjë bisedë me ata që as nuk besojnë se Ai ekziston, as me llafazanët grekë (sepse s'do të donim ta pasuronim argumentin tonë me vajin e mëkatarëve). Me të tjerët, megjithatë, do të arsyetojmë kështu. Fryma e Shenjtë duhet menduar patjetër ose në kategorinë e së Vetëqenshmes, ose në atë të gjërave që soditen në një tjetër; nga këto dy klasa, ata që janë të zotë në çështje të tilla e quajnë njërën Qenie e tjetrën Aksident. Tani, po të ishte Aksident, do të ishte një Veprim i Perëndisë, sepse ç'tjetër, ose i kujt tjetër, do të mund të ishte? Sepse pikërisht kjo është ajo që më së shumti shmang përbërjen. E po të jetë Veprim, atëherë do të veprohet, por nuk do të veprojë, dhe do të pushojë së ekzistuari sapo të jetë vepruar, sepse e tillë është natyra e një veprimi. Si ndodh atëherë që Ai vepron e thotë këto e ato, që përcakton, që hidhërohet, që zemërohet, dhe që i ka të gjitha cilësitë që i takojnë qartë atij që lëviz, e jo lëvizjes? Por po të jetë Qenie e jo një veti e Qenies, atëherë do të mendohet ose si Krijesë e Perëndisë, ose si Perëndi. Sepse diçka të ndërmjetme mes këtyre të dyjave, qoftë që s'ka gjë të përbashkët me asnjërën, qoftë që është përzierje e të dyjave, s'do të mund ta përfytyronin as ata që shpikën kafshën dhi-dre. Tani, po të jetë krijesë, si besojmë ne në Të, si përsosemi ne në Të? Sepse s'është e njëjta gjë të besosh NË diçka dhe të besosh PËR diçka. E para i takon Hyjnisë, e dyta çfarëdo gjëje. Por po të jetë Perëndi, atëherë Ai s'është as krijesë, as send i bërë, as bashkëshërbëtor, as ndonjë prej këtyre emërtimeve të ulëta.

VII. Ja, fjala është e juaja. Le t'i lëshojnë hobetë; le të endet silogjizmi. Ose Ai është krejtësisht i palindur, ose është i lindur. Po të jetë i palindur, atëherë kemi dy të pafillim. Po të jetë i lindur, atëherë duhet të bëni një ndarje të mëtejshme: Ai është i tillë ose prej Atit, ose prej Birit. E po të jetë prej Atit, atëherë kemi dy Bij, dhe ata janë vëllezër. Bëjini binjakë, po deshët, ose njërin më të madh e tjetrin më të vogël, meqë jeni kaq të dhënë pas përfytyrimeve trupore. Por po të jetë prej Birit, atëherë, do të thotë dikush i tillë, na del përpara një Perëndi nip, se s'ka gjë më të pakuptimtë se kjo. Sa për mua, sidoqoftë, po të shihja nevojën e këtij dallimi, do t'i pranoja faktet pa u trembur nga emrat. Sepse nuk del se, meqenëse Biri është Bir në një marrëdhënie më të lartë (sepse në asnjë mënyrë tjetër veç kësaj s'do të mund të tregonim se Ai është prej Perëndisë dhe i njëqenshëm), do të ishte edhe e nevojshme të mendohej se të gjithë emrat e kësaj bote të poshtme dhe të farefisit tonë duhet të barten te Hyjnia. Ose ndoshta, sipas po atyre arsyetimeve, do ta quanit Perëndinë tonë mashkull, ngaqë quhet Perëndi dhe Atë; dhe Hyjninë femërore, nga gjinia e fjalës; dhe Frymën asnjanëse, ngaqë s'ka të bëjë me lindje. Por po të ishit aq të marrë sa të thoshit, bashkë me mitet e përrallat e vjetra, se Perëndia e lindi Birin nga një martesë me Vullnetin e Vet, atëherë do të na dilte para perëndia hermafrodit i Markionit e i Valentinit, që sajuan këto Eone të reja.

VIII. Por meqë ne nuk e pranojmë ndarjen tuaj të parë, e cila pohon se s'ka gjë të ndërmjetme mes të lindurit dhe të palindurit, atëherë, bashkë me ndarjen tuaj madhështore, ikin njëherësh edhe vëllezërit e nipërit tuaj, ashtu si, kur këputet hallka e parë e një zinxhiri të ndërlikuar, këputen bashkë me të edhe këta, dhe zhduken nga sistemi juaj teologjik. Sepse, më thoni, ç'vend do t'i caktoni Atij që del, i cili u ngrit mes dy kufijve të ndarjes suaj dhe u fut nga një Teolog më i mirë se ju, vetë Shpëtimtari ynë? Ose ndoshta e keni hequr atë fjalë nga Ungjijtë tuaj për hir të Testamentit tuaj të Tretë: «Fryma e Shenjtë, që del prej Atit»; i Cili, për aq sa del prej atij Burimi, nuk është Krijesë; dhe për aq sa nuk është i lindur, nuk është Bir; dhe për aq sa qëndron mes të palindurit dhe të lindurit, është Perëndi. Dhe kështu, duke i shpëtuar leqeve të silogjizmave tuaja, Ai u shfaq si Perëndi, më i fortë se ndarjet tuaja. Ç'është, pra, dalja? Ti më thuaj ç'është të qenët i palindur i Atit, e unë do të të shpjegoj fiziologjinë e lindjes së Birit dhe të daljes së Frymës, dhe që të dy do të na zërë marrëzia, ngaqë guxojmë të hetojmë misterin e Perëndisë. E kush jemi ne që t'i bëjmë këto, ne që s'arrijmë dot as të shohim ç'na ndodhet para këmbëve, as të numërojmë rërën e detit, a pikat e shiut, a ditët e Përjetësisë, e jo më të hyjmë në Thellësirat e Perëndisë dhe të japim shpjegim për atë Natyrë kaq të parrëfyeshme e që tejkalon çdo fjalë?

IX. Ç'i mungon, pra, thonë ata, Frymës, që e pengon të jetë Bir; sepse, po të mos i mungonte diçka, do të ishte Bir? Ne pohojmë se s'i mungon asgjë, sepse Perëndia s'ka mangësi. Por ndryshimi i shfaqjes, po të lejohem të shprehem kështu, ose më mirë i marrëdhënieve të tyre të ndërsjella, ka shkaktuar ndryshimin e Emrave të tyre. Sepse, në të vërtetë, s'është ndonjë mangësi te Biri ajo që e pengon të jetë Atë (sepse birëria nuk është mangësi), e megjithatë Ai s'është Atë. Sipas kësaj vije arsyetimi, do të duhej të kishte ndonjë mangësi te Ati, për sa i përket faktit që Ai s'është Bir. Sepse Ati s'është Bir, e megjithatë kjo s'vjen as nga ndonjë mangësi, as nga ndonjë nënshtrim i Qenies; por vetë fakti i të qenit i palindur, ose i lindur, ose që del, i ka dhënë emrin Atë të Parit, Bir të Dytit, dhe të Tretit, Atij për të cilin po flasim, emrin Frymë e Shenjtë, që të ruhet dallimi i tri Personave në një natyrë e dinjitet të Hyjnisë. Sepse as Biri s'është Atë, meqë Ati është një i vetëm, por Ai është ajo që është Ati; as Fryma s'është Bir, ndonëse është prej Perëndisë, sepse i Vetëmlinduri është një i vetëm, por Ai është ajo që është Biri. Të Tre janë Një në Hyjni, dhe Njëshi është Tre në veti; kështu që as Njësia s'është saveliane, as Trinia s'e përligj këtë ndarje të keqe të sotme.

X. Ç'themi, pra? A është Fryma Perëndi? Pa dyshim. Atëherë, a është i njëqenshëm? Po, në qoftë se është Perëndi. Më prano, thotë kundërshtari im, se prej të njëjtit Burim dalin Njëri që është Bir dhe Njëri që s'është Bir, dhe se këta janë të një Qenieje me Burimin, e unë pranoj një Perëndi e një Perëndi. Jo, po të më pranosh ti se ka një Perëndi tjetër dhe një natyrë tjetër të Perëndisë, do të të jap të njëjtën Trini, me të njëjtin emër e fakte. Por meqë Perëndia është një i vetëm dhe Natyra e Epërme është një e vetme, si mund të ta paraqes Shëmbëllimin? Apo do ta kërkosh sërish në rrafshe më të ulëta dhe në rrethinat e tua? Është shumë e turpshme, dhe jo vetëm e turpshme, por edhe shumë e marrë, të nxjerrësh nga gjërat e poshtme një hamendje për gjërat e larta, dhe nga një natyrë e luhatshme një hamendje për gjërat e pandryshueshme, dhe, siç thotë Isaia, të kërkosh të Gjallin ndër të vdekurit. Megjithatë, për hirin tuaj, do të përpiqem t'ju jap njëfarë ndihme për argumentin tuaj, qoftë edhe nga ai burim. Mendoj se do t'i kaloj pikat e tjera, ndonëse do të mund të sillja shumë shembuj nga historia e kafshëve, disa të njohur nga të gjithë, të tjerë të njohur vetëm nga pak veta, për atë që natyra ka sajuar me art të mrekullueshëm në lidhje me lindjen e kafshëve. Sepse thuhet se jo vetëm të ngjashmit lindin të ngjashëm, dhe të ndryshmit lindin të ndryshëm, por edhe të ngjashmit lindin prej të ndryshmish, dhe të ndryshmit prej të ngjashmish. Dhe, po t'i zëmë besë tregimit, ka edhe një mënyrë tjetër lindjeje, kur një kafshë e përpin vetveten dhe e lind vetveten. Ka edhe krijesa që largohen njëfarësoj nga natyra e tyre e vërtetë dhe pësojnë ndryshim e shndërrim nga një krijesë në një tjetër, prej madhështisë së natyrës. Dhe vërtet, ndonjëherë, brenda të njëjtit lloj, një pjesë mund të lindet e një pjesë jo, e megjithatë të gjitha të një qenieje; gjë që i ngjan më shumë çështjes sonë të tashme. Do të përmend vetëm një fakt nga natyra jonë, që e di gjithkush, e pastaj do të kaloj në një pjesë tjetër të çështjes.

XI. Ç'ishte Adami? Një krijesë e Perëndisë. Po Eva ç'ishte? Një copë e krijesës. Po Sethi ç'ishte? I linduri i të dyve. A ju duket, pra, se Krijesë e Copë e i Lindur janë e njëjta gjë? Sigurisht që jo. Po a s'ishin këta persona të njëqenshëm? Sigurisht që ishin. Atëherë, ja ku e kemi një fakt të pranuar: se persona të ndryshëm mund të kenë të njëjtën qenie. E them këtë jo se do t'i vishja Hyjnisë krijim, a copëtim, a ndonjë veti të trupit (le të mos më sulet sërish ndonjë prej atyre që grinden për një fjalë), por që të sodit në këto, si mbi një skenë, gjëra që janë objekte vetëm të mendimit. Sepse s'është e mundur të gjurmohet ndonjë shëmbëllim që të përputhet saktësisht me tërë shtrirjen e së vërtetës. Por, thonë ata, ç'kuptim ka gjithë kjo? A s'është njëri pjellë, e tjetri diçka tjetër prej të Njëjtit? A s'erdhën edhe Eva edhe Sethi prej të njëjtit Adam? Dhe a u lindën të dy prej tij? Jo; por njëri qe copë e tij, kurse tjetri u lind prej tij. E megjithatë, të dy qenë një e njëjta gjë; të dy qenë qenie njerëzore; këtë s'do ta mohojë askush. A do të heqësh dorë, pra, nga grindja jote kundër Frymës, se gjoja Ai duhet ose të jetë krejtësisht i lindur, ose s'mund të jetë i njëqenshëm, as Perëndi; e do ta pranosh, nga shembujt njerëzorë, mundësinë e qëndrimit tonë? Mendoj se do të ishte mirë për ty, veç në je vendosur të tregohesh shumë grindavec dhe të luftosh kundër asaj që është vërtetuar qartazi.

XII. Por, thotë ai, kush e ka adhuruar ndonjëherë Frymën, në kohët e lashta a në ato të sotme? Kush i është lutur ndonjëherë Atij? Ku është shkruar se duhet ta adhurojmë a t'i lutemi, dhe nga e keni nxjerrë këtë pikëpamje tuajën? Arsyen më të plotë do ta japim më vonë, kur të trajtojmë çështjen e asaj që s'është shkruar; për tani mjafton të themi se është Fryma Ai në të Cilin adhurojmë dhe në të Cilin lutemi. Sepse Shkrimi thotë: «Perëndia është Frymë, dhe ata që e adhurojnë, duhet ta adhurojnë në frymë e në të vërtetë». Dhe përsëri: «Ne s'dimë çfarë të lutemi ashtu si duhet; por vetë Fryma ndërmjetëson për ne me psherëtima që s'thuhen dot»; dhe: «Do të lutem me frymën, por do të lutem edhe me mendjen»; domethënë, në mendje e në Frymë. Prandaj, ta adhurosh Frymën ose t'i lutesh Atij, më duket se s'është veçse vetë Ai që i drejton lutje a adhurim vetvetes. E cili njeri i perëndishëm a i ditur do ta kundërshtonte këtë? Sepse, në të vërtetë, adhurimi i Njërit është adhurimi i të Treve, për shkak të barazisë së nderit e të Hyjnisë ndër të Tre. Kështu, s'do të trembem nga argumenti se të gjitha thuhet se u bënë nëpërmjet Birit, sikur edhe Fryma e Shenjtë të ishte një prej këtyre gjërave. Sepse thotë «të gjitha ato që u bënë», e jo thjesht «të gjitha». Sepse Ati s'u bë, e as ndonjë prej gjërave që s'janë bërë. Provo se Ai u bë, e pastaj jepja Birit dhe numëroje ndër krijesat; por, derisa ta provosh këtë, s'do të fitosh asgjë për paperëndishmërinë tënde nga kjo shprehje gjithëpërfshirëse. Sepse, po të ishte bërë, kjo do të kishte ndodhur sigurisht nëpërmjet Krishtit; këtë s'do ta mohoja as unë vetë. Por, po të mos jetë bërë, si mund të jetë ai ose një prej të gjithave, ose nëpërmjet Krishtit? Prandaj resht së çnderuari Atin me kundërvënien tënde ndaj të Vetëmlindurit (sepse s'është aspak nder që, duke i paraqitur Atij një krijesë, t'i vjedhësh atë që është më e çmuar, një Bir), dhe resht së çnderuari Birin me kundërvënien tënde ndaj Frymës. Sepse Ai s'është Bërësi i një bashkëshërbëtori, por lavdërohet bashkë me Njëshin që ka nder të barabartë. Mos e vër asnjë pjesë të Trinisë në një radhë me veten tënde, që të mos rrëzohesh nga Trinia; mos ia ndaj asnjërës Natyrën e vetme e njëlloj të madhërishme; sepse, po të rrëzosh njërin nga të Tre, do të kesh rrëzuar të tërën. Më mirë të kesh një pamje të cunguar për Njësinë, sesa të guxosh një paperëndishmëri të plotë.

XIII. Argumenti ynë tani ka arritur në pikën e vet kryesore; dhe më vjen keq që një problem prej kohësh i vdekur, që i kishte lëshuar vendin besimit, po ngrihet sërish; megjithatë, është e nevojshme t'u qëndrojmë përballë këtyre llafazanëve dhe të mos e humbim gjyqin nga mungesa, kur e kemi Fjalën në krahun tonë dhe po mbrojmë çështjen e Frymës. Në qoftë se, thonë ata, ka Perëndi e Perëndi e Perëndi, si s'ka tri Perëndi, ose si nuk është ajo që lavdërohet një shumësi Parimesh? Cilët janë ata që e thonë këtë? Ata që kanë arritur në një paperëndishmëri më të plotë, ose edhe ata që kanë zënë rolin dytësor, dua të them ata që, në njëfarë mënyre, tregohen të matur për Birin. Sepse argumenti im është pjesërisht kundër të dyve njëherësh, e pjesërisht kundër këtyre të fundit veçanërisht. Ja ç'kam për t'u thënë këtyre: Ç'të drejtë keni ju, që adhuroni Birin, edhe pse jeni ngritur kundër Frymës, të na quani triteistë? A s'jeni ju vetë diteistë? Sepse, po ta mohoni edhe adhurimin e të Vetëmlindurit, atëherë qartazi jeni radhitur ndër kundërshtarët tanë. E pse të sillemi butë me ju, thua se s'jeni krejt të vdekur? Por, po ta adhuroni Atë dhe të jeni deri këtu në udhën e shpëtimit, do t'ju pyesim ç'arsye mund të jepni për diteizmin tuaj, po të akuzoheni për të. Po të ketë tek ju ndonjë fjalë urtësie, përgjigjuni, dhe hapni edhe për ne një udhë drejt përgjigjes. Sepse po ajo arsye me të cilën do ta zmbrapsni një akuzë për diteizëm, do të jetë e mjaftueshme edhe për ne kundër një akuze për triteizëm. Dhe kështu do të dalim fitimtarë, duke ju përdorur ju, akuzuesit tanë, si mbrojtësit tanë; e s'ka gjë më bujare se kjo.

XIV. Cila është grindja e mosmarrëveshja jonë me të dyja palët? Për ne ka një Perëndi të vetëm, sepse Hyjnia është një, dhe gjithçka që buron prej Tij, çon te Njëri, ndonëse ne besojmë në tri Persona. Sepse njëri s'është më shumë e tjetri më pak Perëndi; as Njëri s'është më parë e tjetri më pas; as ndahen në vullnet, as copëtohen në fuqi; as mund të gjesh këtu ndonjë prej cilësive të gjërave të ndashme; por Hyjnia, për ta thënë shkurt, është e pandarë në Persona të veçantë; dhe ka një përzierje të vetme Drite, si të tre diej të bashkuar me njëri-tjetrin. Kur, pra, shohim Hyjninë, ose Shkakun e Parë, ose Monarkinë, ajo që përfytyrojmë është Një; por kur shohim Personat në të cilët banon Hyjnia, dhe Ata që, jashtë kohës e me lavdi të barabartë, e kanë Qenien e tyre prej Shkakut të Parë, atëherë janë Tre Ata që adhurojmë.

XV. E ç'ka me këtë, do të thonë ndoshta; a s'besojnë edhe grekët në një Hyjni të vetme, siç e pohojnë filozofët e tyre më të përparuar? Edhe te ne Njerëzimi është një, domethënë tërë raca njerëzore; e megjithatë ata kanë shumë perëndi, jo Një, ashtu si ka shumë njerëz. Por në këtë rast, natyra e përbashkët ka një njësi që përfytyrohet vetëm në mendje; kurse individët janë ndarë nga njëri-tjetri vërtet shumë larg, si nga koha, ashtu edhe nga prirjet e nga fuqia. Sepse ne s'jemi vetëm qenie të përbëra, por edhe qenie të kundërvëna, si me njëri-tjetrin, ashtu edhe me veten; as nuk mbetemi krejt të njëjtë për një ditë të vetme, e jo më për një jetë të tërë, por, si në trup, ashtu edhe në shpirt, jemi në një gjendje të pandërprerë rrjedhjeje e ndryshimi. Dhe ndoshta e njëjta gjë mund të thuhet për engjëjt dhe për tërë atë natyrë të epërme që vjen e dyta vetëm pas Trinisë; ndonëse ata janë njëfarësoj të thjeshtë dhe më të ngulitur në të mirën, falë afërsisë së tyre me të Mirën më të lartë.

XVI. Edhe ata që grekët i adhurojnë si perëndi dhe (për të përdorur shprehjen e tyre) si demonë, s'kanë nevojë aspak për ne si akuzues, por dënohen prej dëshmisë së vetë teologëve të tyre: disa si të nënshtruar ndaj pasionit, disa si të dhënë pas përçarjes, e plot me të këqija e ndryshime të panumërta, dhe në gjendje kundërshtimi, jo vetëm me njëri-tjetrin, por edhe me shkaqet e tyre të para, të cilat i quajnë Okean, Tethi e Fanet, dhe me disa emra të tjerë; dhe, në fund të fundit, një farë perëndie që i urrente fëmijët e vet nga etja për pushtet, dhe i gëlltiti të tjerët nga lakmia e tij, që të bëhej ati i të gjithë njerëzve e perëndive, të cilët i përpiu me mjerim, e pastaj i nxori sërish duke i vjellë. Dhe po të jenë këto veç mite e përralla, siç thonë ata për t'i shpëtuar turpit të tregimit, ç'do të thonë atëherë për thënien se gjithçka ndahet në tri pjesë, dhe se çdo perëndi kryeson mbi një pjesë të ndryshme të Gjithësisë, duke pasur si një zotërim të veçantë, ashtu edhe një radhë të veçantë? Por besimi ynë s'është i tillë, e as kjo s'është pjesa e Jakovit, thotë Teologu im. Por secili prej këtyre Personave e zotëron Njësinë, jo më pak me atë që është i bashkuar me të, sesa me vetveten, për shkak të njëjtësisë së Qenies e të Fuqisë. Dhe ky është shpjegimi i Njësisë, për aq sa e kemi rrokur. Në qoftë se, pra, ky shpjegim është i vërteti, le ta falënderojmë Perëndinë për vështrimin që na ka dhuruar; e në qoftë se s'është, le të kërkojmë një më të mirë.

XVII. Sa për argumentet me të cilat do të donit të përmbysnit njësinë që ne mbrojmë, s'di në duhet të themi se po talleni apo po flisni seriozisht. Sepse ç'është ky argument? «Gjërat e një qenieje, thoni ju, numërohen së bashku», e me këtë «numërohen së bashku» kuptoni se mblidhen në një numër të vetëm. Kurse gjërat që s'janë të një qenieje, s'numërohen kështu ... kështu që ju s'mund të mos flisni për tri perëndi, sipas kësaj llogarie, ndërsa ne s'e kemi fare atë rrezik, sepse nuk i quajmë të njëqenshëm. E kështu, me një fjalë të vetme, e liruat veten nga sikleti e fituat një fitore të kobshme, sepse, në të vërtetë, bëtë diçka të ngjashme me ata që varen në litar nga frika e vdekjes. Sepse, për t'i kursyer vetes mundimin gjatë mbrojtjes së Monarkisë, mohuat Hyjninë e ia lëshuat çështjen kundërshtarëve tuaj. Kurse unë, nga ana ime, edhe sikur të duhej mund, s'do ta braktis Atë që adhuroj. E megjithatë, në këtë pikë s'e shoh dot ku qëndron vështirësia.

XVIII. Ju thoni: gjërat e një qenieje numërohen së bashku, kurse ato që s'janë të njëqenshme numërohen një nga një. Nga e nxorët këtë? Nga cilët mësues të dogmës apo të mitologjisë? A nuk e dini se çdo numër shpreh sasinë e asaj që përfshihet nën të, e jo natyrën e gjërave? Kurse unë jam aq i vjetruar, ose ndoshta duhet të them aq i pamësuar, sa e përdor fjalën «Tri» për atë numër gjërash, edhe në qofshin të natyrave të ndryshme, e në mënyrë tjetër përdor «Një e Një e Një» për po aq njësi, edhe në qofshin të bashkuara në qenie, duke shikuar jo aq vetë gjërat, sa sasinë e gjërave për të cilën bëhet numërimi. Po meqë kapeni aq fort pas shkronjës (ndonëse jeni duke luftuar kundër shkronjës), merrni, pra, provat tuaja nga ky burim. Në Librin e Fjalëve të Urta ka tri gjëra që ecin bukur, një luan, një cjap e një gjel, e këtyre u shtohet një e katërt, një mbret që mban fjalim para popullit, e le t'i lëmë mënjanë grupet e tjera me nga katër që numërohen aty, ndonëse gjëra të natyrave të ndryshme. E te Moisiu gjej dy Heruvimë të numëruar veç e veç. Po tani, sipas artit tuaj, a mund të quheshin «tre» gjërat e para, kur ndryshojnë kaq shumë në natyrën e tyre, ose të dytat të trajtoheshin si njësi, kur janë kaq ngushtë të lidhura e të një natyre? Sepse, po të flisja për Perëndinë e Mamonën, si dy zotërinj, të numëruar nën një titull të vetëm, kur janë kaq të ndryshëm nga njëri-tjetri, ndoshta do të tallesha edhe më shumë për një bashkënumërim të tillë.

XIX. «Por, sipas mendjes sime», thotë ai, «numërohen bashkë e janë të një qenieje ato gjëra, emrat e të cilave gjithashtu përputhen, si Tre Njerëz, a Tri perëndi, po jo Tre ky e ai.» Ç'vlen ky lëshim? I ka hije atij që vë ligje për emrat, jo atij që pohon të vërtetën. Sepse edhe unë do të pohoj se Pjetri e Jakovi e Joani s'janë tre a të njëqenshëm, për sa kohë s'mund të them Tre Pjetra, a Tre Jakovë, a Tre Joanë; sepse atë që ti e ke ruajtur për emrat e përgjithshëm, ne e kërkojmë edhe për emrat e përveçëm, sipas rregullimit tënd; përndryshe do të jesh i padrejtë, po s'ua lejove të tjerëve atë që e merr për vete. Po Joani, pra, kur në Letrën e tij të Përgjithshme thotë se «janë Tre që dëshmojnë: Fryma, Uji e Gjaku»? A të duket se flet gjëra pa kuptim? Së pari, sepse guxoi të numëronte nën një numër të vetëm gjëra që s'janë të njëqenshme, ndonëse ti thua se kjo duhet bërë vetëm për gjërat që janë të njëqenshme. Sepse kush do të pohonte se këto janë të njëqenshme? Së dyti, sepse s'qe i qëndrueshëm në mënyrën si i përdori termat e tij; sepse, pasi përdori «Tre» në gjininë mashkullore, u shton tri fjalë që janë asnjanëse, në kundërshtim me përkufizimet e ligjet që keni vënë ti e gramatikanët e tu. Sepse ç'ndryshim ka po të vësh një «Tre» mashkullor në krye e pastaj të shtosh «Një e Një e Një» në asnjanëse, apo po të përdorësh, pas një «Një e Një e Një» mashkullor, «Tri»-shin jo në mashkullore po në asnjanëse, gjë që ti vetë e hedh poshtë kur bëhet fjalë për Hyjninë? Ç'ke për të thënë për «Gaforren», që mund të nënkuptojë ose një kafshë, ose një vegël, ose një yllësi? E ç'thua për «Qenin», herë tokësor, herë ujor, herë qiellor? A s'e sheh se flitet për tri gaforre a tre qen? Po, sigurisht që është kështu. E atëherë, a janë prandaj të një qenieje? Askush veç një të marri s'do ta thoshte këtë. Kështu e sheh sa krejt është rrëzuar argumenti yt nga bashkënumërimi, e sa përgënjeshtrohet nga të gjithë këta shembuj. Sepse, po qe se gjërat e një qenieje s'numërohen përherë nën një numër të vetëm, e gjërat që s'janë të një qenieje numërohen kështu, e po qe se shqiptimi i emrit njëherë e mirë përdoret në të dyja rastet, ç'përfitim nxjerr ti për mësimin tënd?

XX. Do të shqyrtoj edhe këtë pikë tjetër, që s'është pa lidhje me çështjen. Një e Një, mbledhur bashkë, bëjnë Dy; e Dyshi, i zbërthyer sërish, bëhet Një e Një, siç është fare e qartë. Po, në qoftë se ato që mblidhen bashkë duhet, siç e kërkon teoria jote, të jenë të njëqenshme, e ato që janë të ndara të jenë të natyrave të ndryshme, atëherë do të dalë se po ato gjëra duhet të jenë njëkohësisht të njëqenshme e të natyrave të ndryshme. Jo: unë qesh me «Numërimin Përpara» e «Numërimin Pas», me të cilët krenohesh aq shumë, sikur vetë gjërat të vareshin nga radha e emrave të tyre. Po të ishte kështu, sipas po atij ligji, meqë po ato gjëra, për shkak të barazisë së natyrës së tyre, numërohen në Shkrimin e Shenjtë herë në një vend më të hershëm, herë në një më të vonshëm, ç'i pengon të jenë njëherësh më të nderuara e më pak të nderuara se vetvetja? Të njëjtën gjë them për emrat «Perëndi» e «Zot», e për parafjalët «Prej të Cilit», «Me anë të të Cilit» e «Në të Cilin», me të cilat ti na e përshkruan Hyjninë sipas rregullave të artit, duke ia veshur të parën Atit, të dytën Birit, e të tretën Frymës së Shenjtë. Sepse ç'do të bëje ti, po qe se secila prej këtyre shprehjeve i qe caktuar përherë Secilit Person, kur, ndonëse ato përdoren për të gjithë Personat, siç u është e qartë atyre që e kanë studiuar çështjen, ti prapëseprapë i bën ato bazë të një pabarazie të tillë, si në natyrë, ashtu edhe në dinjitet? Kjo mjafton për të gjithë ata që s'janë krejt pa mend. Po meqë të vjen vështirë, pasi një herë i je vërsulur Frymës, ta frenosh vrullin e të mos e shtysh grindjen, si ndonjë derr i tërbuar, gjer në fund të hidhur, e të mos hidhesh vetë mbi thikë gjersa ta marrësh tërë plagën në gjoksin tënd, le të vazhdojmë të shohim ç'argument tjetër të mbetet.

XXI. Herë pas here ti na e kthen përballë heshtjen e Shkrimit. Po se kjo s'është mësim i huaj, as mendim i mëvonshëm, po i pranuar e i parashtruar qartë si nga të lashtët, ashtu edhe nga shumë prej njerëzve të ditëve tona, e kanë treguar tashmë shumë veta që janë marrë me këtë temë, e që i kanë trajtuar Shkrimet e Shenjta jo me shpërfillje a si kalim kohe, po kanë depërtuar nën shkronjë e kanë vështruar kuptimin e brendshëm, e u është çmuar denjë të shohin bukurinë e fshehur, e janë ndriçuar nga drita e njohjes. Ne, megjithatë, nga ana jonë, do ta provojmë shkurt, sa të jetë e mundur, që të mos dukemi tepër kureshtarë a me ambicie të pahijshme, duke ndërtuar mbi themelin e tjetrit. Po meqë fakti që Shkrimi s'e quan atë Perëndi shumë qartë a shumë shpesh me fjalë të prera (siç bën së pari me Atin e pastaj me Birin) bëhet për ty rast blasfemie e i gjithë kësaj fjalamanie e paperëndishmërie, do të të çlirojmë nga kjo bezdi me një trajtim të shkurtër të gjërave e të emrave, e sidomos të përdorimit të tyre në Shkrimin e Shenjtë.

XXII. Disa gjëra s'kanë ekzistencë, po për to flitet; të tjera, që ekzistojnë, s'përmenden; disa as ekzistojnë as përmenden; e disa edhe ekzistojnë edhe përmenden. A më kërkon provë për këtë? Jam gati ta jap. Sipas Shkrimit, Perëndia fle e zgjohet, zemërohet, ecën, i ka Heruvimët për Fron. E megjithatë, kur u bë ai i nënshtruar ndaj pësimit, e a ke dëgjuar ndonjëherë se Perëndia ka trup? Kjo, pra, ndonëse jo fakt i vërtetë, është figurë e të folurit. Sepse ne u kemi dhënë emra gjërave të Perëndisë sipas kuptimit tonë, nga vetitë tona. Kur ai rri në heshtje, larg nesh, e sikur nuk kujdeset për ne, për arsye që i di vetë, këtë ne e quajmë «fjetje» të tijën; sepse fjetja jonë është pikërisht një gjendje e tillë plogështie. E përsëri, kur ai kthehet befas të na bëjë mirë, kjo është «zgjimi»; sepse zgjimi është shpërbërja e gjumit, ashtu si vizita është shpërbërja e largimit. E kur ai ndëshkon, ne themi se është zemëruar; sepse kështu është edhe me ne: ndëshkimi vjen si pasojë e zemërimit. E veprimtarinë e tij, tani këtu tani atje, e quajmë «të ecur»; sepse të ecurit është ndërrim vendi. Prehja e tij mes Ushtrive të Shenjta, e sikur i pëlqen të banojë mes tyre, është «të ndenjurit» e tij e «të fronëzuarit»; edhe kjo nga vetja jonë, sepse Perëndia s'prehet askund ashtu si prehet mbi Shenjtorët. Shpejtësia e lëvizjes së tij quhet «fluturim», kujdesi i tij vigjilent quhet «Fytyra» e tij, e dhënia e dhurimi i tij është «dora» e tij; e, me një fjalë, secilën prej fuqive a veprimtarive të tjera të Perëndisë ne e kemi paraqitur me anë të ndonjë gjëje tjetër trupore.

XXIII. Përsëri, nga e nxjerr ti «të palindurin» e «të pafillimin» tënd, ato dy kështjella të qëndrimit tënd, ose ne «të pavdekshmin» tonë? Ma trego këtë me fjalë të shprehura qartë, ose do t'i lëmë mënjanë, ose do t'i fshijmë si të papërmbajtura në Shkrim; e ti vritesh nga parimi yt, sepse përmbysen emrat ku mbështetesh, e bashkë me ta edhe muri i strehimit ku kishe besim. A s'është e qartë se ata rrjedhin nga vargje që i nënkuptojnë, ndonëse fjalët s'dalin vërtet aty? Cilat janë këto vargje? «Unë jam i pari, edhe unë jam i fundit, edhe para meje s'ka pasur Perëndi, as pas meje s'do të ketë.» Sepse gjithçka që varet nga ai «Jam» shkon nga ana ime, se s'ka as fillim as mbarim. Kur e pranon këtë, se asgjë s'është para tij e se s'ka Shkak më të vjetër, i ke dhënë tërthorazi titujt «i palindur» e «i pafillim». E të thuash se s'ka fund të Qenies së tij, është t'i thuash «i pavdekshëm» e «i pashkatërrueshëm». Kështu, pra, shpjegohen çiftet e para që përmenda. Po cilat janë gjërat që as ekzistojnë në fakt, as thuhen? Se Perëndia është i lig; se një sferë është katrore; se e shkuara është e tashme; se njeriu s'është qenie e përbërë. A ke njohur ndonjëherë njeri aq të trashë sa të guxonte t'i mendonte a t'i pohonte gjëra të tilla? Mbetet të tregojmë cilat janë gjërat që ekzistojnë, si në fakt, ashtu edhe në gjuhë. Perëndia, Njeriu, Engjëlli, Gjyqi, Kotësia (domethënë, argumente si të tuat), e përmbysja e besimit e zbrazja e misterit.

XXIV. Meqë, pra, ka kaq shumë ndryshim midis termave e gjërave, përse je kaq skllav i shkronjës, e përkrahës i urtësisë hebraike, e ndjekës i rrokjeve në dëm të gjërave? Po sikur, kur ti të thoshe dy herë pesë a dy herë shtatë, unë të nxirrja nga fjalët e tua se doje të thoshe Dhjetë a Katërmbëdhjetë; ose, kur të folje për një kafshë të arsyeshme e të vdekshme, se doje të thoshe Njeri, a do të më quaje se flas gjëra pa kuptim? Sigurisht jo, sepse thjesht do të përsërisja kuptimin tënd; sepse fjalët s'i përkasin më tepër atij që i thotë sesa atij që i nxit. Ashtu, pra, si në këtë rast do të kisha shikuar jo aq termat e përdorur, sa mendimet që synonin të përcillnin, po ashtu, po të gjeja diçka tjetër, të pashprehur fare a jo qartë në Fjalët e Shkrimit, që përfshihet në kuptim, s'do të druaja ta shqiptoja, nga frika e rrengut tënd sofistik për termat. Në këtë mënyrë, pra, do të mbrojmë qëndrimin tonë kundër gjysmëorthodhoksëve, ndër të cilët s'mund të të numëroj ty. Sepse, meqë ti i mohon Titujt e Birit, që janë kaq të shumtë e kaq të qartë, është fare e dukshme se, edhe sikur të mësoje shumë e shumë të tjerë e më të qartë, s'do të lëvizje drejt nderimit. Po tani do ta rimarr argumentin pak më nga fillimi, e do të të tregoj, sado i zgjuar që je, arsyen e gjithë kësaj mënyre fshehtësie.

XXV. Gjatë tërë kohës së zgjatjes së botës, ka pasur dy ndryshime të dukshme në jetën e njerëzve, që quhen edhe dy Dhiata, ose, për shkak të famës së gjerë të çështjes, dy Tërmete: njëri nga idhujt te Ligji, tjetri nga Ligji te Ungjilli. E në Ungjill na mësohet edhe një tërmet i tretë, domethënë nga kjo Tokë te ajo që s'mund të tundet a të lëvizet. Tani, të dyja Dhiatat ngjajnë në këtë pikë, se ndryshimi s'u bë befas, as me lëvizjen e parë të përpjekjes. Përse jo (sepse për këtë duhet të kemi njoftim)? Që të mos na bëhej dhunë, po të lëviznim me bindje. Sepse asgjë e pavullnetshme s'është e qëndrueshme, si përrenjtë a pemët që mbahen me forcë. Kurse ajo që është e vullnetshme është më e qëndrueshme e më e sigurt. E para vjen nga ai që përdor forcën, kurse e dyta është jona; kjo vjen nga butësia e Perëndisë, ajo nga një pushtet tiranik. Prandaj Perëndia s'e çmoi të udhës t'u bënte të mirë atyre që s'donin, po t'u bënte mirë atyre që donin. E prandaj, si një edukues a mjek, pjesërisht i heq e pjesërisht i fal zakonet e të parëve, duke lëshuar pe në ndonjë gjë të vogël që shpinte drejt kënaqësisë, ashtu si bëjnë mjekët me të sëmurët, që bari të merret, i përzier me mjeshtëri me diçka të shijshme. Sepse s'është punë fort e lehtë të ndërrosh ato zakone që zakoni e përdorimi i kanë bërë të nderuara. Për shembull, i pari e preu idhullin, po la flijimet; i dyti, ndërsa shkatërroi flijimet, s'e ndaloi rrethprerjen. Pastaj, sapo njerëzit iu nënshtruan pakësimit, dorëzuan edhe atë që u qe lejuar: në rastin e parë flijimet, në të dytin rrethprerjen; e u bënë, prej paganësh, hebrenj, e prej hebrenjsh, të krishterë, të tërhequr me ëmbëlsi drejt Ungjillit me ndryshime graduale. Pavli është dëshmi e kësaj; sepse, pasi njëherë kishte kryer rrethprerje e i qe nënshtruar pastrimit ligjor, përparoi gjersa mundi të thoshte: «Dhe unë, o vëllezër, po të predikoja ende rrethprerjen, përse përndiqem ende?» Sjellja e tij e mëparshme i përkiste ekonomisë së përkohshme, e mëvonshmja pjekurisë.

XXVI. Me këtë mund të krahasoj rastin e teologjisë, veçse ajo ecën në të kundërtën. Sepse në rastin me të cilin e ilustrova, ndryshimi bëhet me heqje të njëpasnjëshme, kurse këtu përsosmëria arrihet me shtesa. Sepse çështja qëndron kështu. Dhiata e Vjetër e shpalli Atin haptazi, e Birin më errët. Dhiata e Re e shfaqi Birin, e la të merrej me mend Hyjninë e Frymës. Tani vetë Fryma banon në mesin tonë, e na jep një dëshmi më të qartë për veten. Sepse s'ishte e sigurt, kur Hyjnia e Atit s'ishte njohur ende, të shpallej haptazi Biri; as, kur ajo e Birit s'ishte pranuar ende, të na ngarkonte edhe më (në qofsha i lejuar të përdor një shprehje kaq të guximshme) me Frymën e Shenjtë; se mos njerëzit, si ata të ngarkuar me ushqim përtej fuqisë së tyre, a që i kthejnë drejt dritës së diellit sy ende tepër të dobët për ta duruar, rrezikonin të humbnin edhe atë që u ishte brenda mundësive; po që, me shtesa graduale e, siç thotë Davidi, «Ngjitje», e me përparime e ecje nga lavdia në lavdi, Drita e Trinisë të shkëlqente mbi ata më të ndriçuarit. Për këtë arsye, mendoj unë, ai erdhi dora-dorës të banonte te dishepujt, duke ia matur veten sipas aftësisë së tyre për ta marrë, në fillim të Ungjillit, pas Mundimit, pas Ngjitjes, duke ua përsosur fuqitë, kur u fry mbi ta, e kur u shfaq në gjuhë zjarri. E vërtet, pak nga pak e shpall atë Jisui, siç do ta mësosh vetë po të lexosh më me kujdes. «Unë do t'i lutem Atit», thotë ai, «dhe ai do t'ju dërgojë një Ngushëllues tjetër, Frymën e së Vërtetës.» Këtë e tha që të mos dukej si një Perëndi rival, as sikur t'u fliste atyre me një pushtet tjetër. Përsëri: «Ai do ta dërgojë, po në emrin tim.» E heq «do t'i lutem», po ruan «do të dërgojë»; pastaj, sërish, «do të dërgoj», që është dinjiteti i tij; pastaj «do të vijë», që është pushteti i Frymës.

XXVII. E sheh se dritat na zbulohen dora-dorës; e sheh edhe rendin e teologjisë, që është më mirë ta ruajmë: as të shpallim gjërat tepër befas, as t'i mbajmë të fshehura gjer në fund. Sepse mënyra e parë do të ishte joshkencore, e dyta ateiste; e para do të trembte ata të jashtmit, e dyta do të tëhuajëzonte njerëzit tanë. Do t'i shtoj asaj që thashë edhe një pikë tjetër, që ndoshta u ka shkuar lehtë në mendje edhe disa të tjerëve, po që unë e mbaj për fryt të mendimit tim. Shpëtimtari ynë kishte disa gjëra që, siç tha, s'mund të mbaheshin në atë kohë prej dishepujve të tij (ndonëse ishin plot me shumë mësime), ndoshta për arsyet që përmenda; e prandaj mbetën të fshehura. E përsëri tha se të gjitha do të na i mësonte Fryma, kur të vinte të banonte në mesin tonë. Nga këto gjëra, njëra, siç e marr me mend, ishte vetë Hyjnia e Frymës, e bërë e qartë më vonë, kur kjo njohje të ishte në kohën e vet dhe e zonja të pranohej, pas rivendosjes së Shpëtimtarit tonë, kur s'do të pritej më me mosbesim për shkak të natyrës së saj të mrekullueshme. Sepse ç'gjë më të madhe se kjo premtoi ai, ose mësoi Fryma? Në qoftë se vërtet duhet çmuar si e madhe dhe e denjë për Madhështinë e Perëndisë ndonjë gjë që u premtua a u mësua.

XXVIII. Ky, pra, është qëndrimi im për këto gjëra, e uroj të jetë përherë qëndrimi im, edhe i kujtdo që më është i dashur: të adhuroj Perëndinë Atë, Perëndinë Bir, e Perëndinë Frymë të Shenjtë, tri Persona, një Hyjni, të pandarë në nder, lavdi, qenie e mbretëri, siç e tregoi një nga filozofët tanë të frymëzuar, që u nda prej nesh jo shumë kohë më parë. «Mos e paftë lindjen e Yllit të Mëngjesit», siç thotë Shkrimi, «as lavdinë e shkëlqimit të tij», ai që mendon ndryshe, a që i shkon pas frymës së kohës, që një herë mendon një gjë e një herë tjetër, e që gjykon shtrembër në gjërat më të larta. Sepse, në mos u adhuroftë, si mund të më hyjnizojë me anë të Pagëzimit? Po në u adhuroftë, atëherë është i denjë për adhurim; e në qoftë i denjë për adhurim, atëherë është patjetër Perëndi; njëra lidhet me tjetrën, një zinxhir vërtet i artë e shpëtues. E vërtet, prej Frymës vjen rilindja jonë, e prej rilindjes krijimi ynë i ri, e prej krijimit të ri njohja jonë më e thellë e dinjitetit të Atij prej të cilit rrjedh.

XXIX. Kjo, pra, është ç'mund të thotë ai që pranon heshtjen e Shkrimit. Po tani do të vërsulet mbi ty roji i dëshmive, prej të cilave Hyjnia e Frymës së Shenjtë do t'u tregohet të gjithë atyre që s'janë tepër të trashë, a krejt armiq të Frymës, se njihet fare qartë në Shkrim. Shiko këto fakte: Krishti lind, Fryma është Pararendësi i tij. Pagëzohet, Fryma dëshmon. Tundohet, Fryma e shpie lart. Bën mrekulli, Fryma i shoqëron. Ngjitet, Fryma zë vendin e tij. Ç'gjëra të mëdha ka në idenë e Perëndisë që s'janë në fuqinë e tij? Cilët tituj që i takojnë Perëndisë s'i jepen edhe atij, veç vetëm «i palindur» e «i lindur»? Sepse ishte e nevojshme që vetitë dalluese të Atit e të Birit të mbeteshin të tyret, që të mos kishte ngatërrim në Hyjni, e cila i sjell të gjitha gjërat, madje edhe vetë çrregullimin, në rregull të hijshëm e në rend të mirë. Vërtet, dridhem kur mendoj për bollëkun e titujve, e për sa Emra fyejnë ata që sulen kundër Frymës. Ai quhet Fryma e Perëndisë, Fryma e Krishtit, Mendja e Krishtit, Fryma e Zotit, e vetë Zoti, Fryma e Birërisë, e së Vërtetës, e Lirisë; Fryma e Urtësisë, e Mendjes, e Këshillës, e Fuqisë, e Njohjes, e Përshpirtshmërisë, e Frikës së Perëndisë. Sepse ai është Bërësi i të gjithave, që mbush gjithçka me Qenien e tij, që përmban të gjitha gjërat, që mbush botën me Qenien e tij, e megjithatë s'mund të përmbahet në fuqinë e tij nga bota; i mirë, i drejtë, sundimtar, nga natyra e jo nga birëria; që shenjtëron, jo që shenjtërohet; që mat, jo që matet; që merret pjesë, jo që merr pjesë; që mbush, jo që mbushet; që përmban, jo që përmbahet; që trashëgohet, që lavdërohet, që numërohet bashkë me Atin e Birin; që ngrihet përpara si kërcënim; Gishti i Perëndisë; zjarr, si Perëndia (për të shfaqur, siç e marr unë, njëqenshmërinë e tij); Fryma Krijuese, që me anë të Pagëzimit e të Ngjalljes rikrijon; Fryma që di të gjitha, që mëson, që fryn ku të dojë e sa të dojë; që udhëheq, që flet, që dërgon, që ndan, që zemërohet a tundohet; që zbulon, që ndriçon, që jep jetë, a më mirë, është vetë Drita e Jeta; që bën Tempuj; që hyjnizon; që përsos aq sa i paraprin edhe Pagëzimit, e megjithatë pas Pagëzimit kërkohet si dhuratë më vete; që bën gjithçka që bën Perëndia; që ndahet në gjuhë zjarri; që ndan dhurata; që bën apostuj, profetë, ungjillorë, barinj e mësues; kuptim i shumëfishtë, i kthjellët, depërtues, i papërlyer, i papenguar, që do të thotë: shumë i urtë e i larmishëm në veprimet e tij; që i bën të gjitha të kthjellëta e të qarta; me fuqi të pavarur, i pandryshueshëm, i tërëfuqishëm, gjithëshikues, që depërton nëpër të gjitha frymët e mençura, të dëlira, tejet të holla (Ushtritë Engjëllore, mendoj unë); e po ashtu nëpër të gjitha frymët profetike e apostolike, në të njëjtën mënyrë e jo në të njëjtat vende, sepse ata jetonin në vende të ndryshme; e kështu tregon se ai s'kufizohet në asnjë vend.

XXX. Ata që i thonë e i mësojnë këto gjëra, e që përveç kësaj e quajnë një Paraklit tjetër, në kuptimin e një Perëndie tjetër, që e dinë se blasfemia kundër tij të vetmit s'mund të falet, e që e damkosën me një turp kaq të tmerrshëm Ananinë e Safirën, që gënjyen Frymën e Shenjtë, ç'mendon për këta njerëz? A e shpallin Frymën Perëndi, apo diçka tjetër? Vërtet tani, duhet të jesh tejet i trashë e larg Frymës, po pate ndonjë dyshim për këtë e po të duhet dikush të ta mësojë. Kaq të rëndësishëm, pra, e kaq të gjallë janë Emrat e tij. Përse është e nevojshme të të parashtroj dëshminë që gjendet në vetë fjalët? E çdo gjë që edhe në këtë rast thuhet në mënyrë më të përulur, si: që Jepet, Dërgohet, Ndahet; që është Dhurata, Bujaria, Frymëzimi, Premtimi, Ndërmjetimi për ne, e, që të mos zgjatem më në hollësi, çdo shprehje tjetër e këtij lloji, duhet t'i referohet Shkakut të Parë, që të tregohet prej Kujt është, e që njerëzit të mos pranojnë, në mënyrë pagane, tri Parime. Sepse është njëlloj e paudhë të ngatërrosh Personat, si savelianët, ose të ndash Natyrat, si arianët.

XXXI. E kam shqyrtuar këtë çështje fort me kujdes në mendjen time, dhe e kam parë nga çdo anë, që të gjeja ndonjë shëmbëlltyrë për këtë temë kaq të rëndësishme, po s'kam mundur të zbuloj asgjë mbi tokë me të cilën të krahasoja natyrën e Hyjnisë. Sepse, edhe në ndesha me ndonjë ngjashmëri të vogël, ajo më rrëshqiti për pjesën më të madhe, e më la poshtë bashkë me shembullin tim. Përfytyroj një sy, një burim, një lumë, siç kanë bërë të tjerë para meje, për të parë a i përgjigjet i pari Atit, i dyti Birit, e i treti Frymës së Shenjtë. Sepse tek këto s'ka dallim në kohë, as shkëputen nga lidhja me njëra-tjetrën, ndonëse duken sikur ndahen në tri persona. Po u tremba, së pari, se mos paraqitja një rrjedhë në Hyjni, që s'mund të rrijë kurrë e qetë; e së dyti, se mos me këtë figurë futej një njësi numerike. Sepse syri e burimi e lumi janë një nga numri, ndonëse në forma të ndryshme.

XXXII. Përsëri mendova për diellin, një rreze e dritën. Po edhe këtu kishte një frikë, se mos njerëzit merrnin idenë e një përbërjeje në Natyrën e Papërbërë, ashtu si ka te Dielli e te gjërat që janë te Dielli. E, së dyti, se mos i jepnim Qenie Atit, po u mohonim të tjerëve të qenët Persona, e i bënim ata veçse Fuqi të Perëndisë, që qëndrojnë brenda tij e jo Persona më vete. Sepse as rrezja, as drita s'është një diell tjetër, po vetëm shkëlqime nga Dielli e cilësi të qenies së tij. E që të mos i veshim kështu Perëndisë, aq sa vlen shëmbëlltyra, edhe të qenët edhe të mosqenët, gjë që është edhe më e përbindshme. Kam dëgjuar gjithashtu se dikush ka propozuar një shëmbëlltyrë të këtij lloji. Një rreze dielli që bie mbi një mur e dridhet nga lëvizja e lagështirës që rrezja ka thithur në ajër, e pastaj, e ndalur nga trupi i fortë, ngre një dridhje të çuditshme. Sepse dridhet me shumë lëvizje të shpejta, e nuk është më tepër një sesa shumë, as më tepër shumë sesa një; sepse, nga shpejtësia e bashkimit dhe e ndarjes së saj, ikën para se syri ta kapë.

XXXIII. Po s'më lejohet ta përdor as këtë; sepse është fort e qartë çfarë i jep lëvizje rrezes; kurse s'ka asgjë përpara Perëndisë që t'i jepte lëvizje; sepse ai vetë është Shkaku i të gjitha gjërave, e s'ka Shkak para tij. E së dyti, sepse edhe këtu lë të nënkuptohen gjëra si përbërja, shpërndarja, dhe një natyrë e paqëndrueshme dhe e luhatshme ... gjëra që asnjërën s'mund ta mendojmë te Hyjnia. Me një fjalë, s'ka asgjë në këto shëmbëlltyra që t'i japë mendjes sime një pikë mbështetjeje, prej nga të sodit Atë që përpiqem të përfytyroj për veten, veç në pranoftë dikush me zemërgjerësi një pikë të shëmbëlltyrës e i hedhtë tej të tjerat. Më në fund, pra, më duket më e mira t'i lë të shkojnë figurat e hijet, si mashtruese e fort larg së vërtetës; e të kapem vetë pas kuptimit më të përshpirtshëm, i mbështetur në pak fjalë e i udhëhequr nga Fryma e Shenjtë; ta ruaj gjer në fund, si shokun e vërtetë e shoqëruesin tim, ndriçimin që kam marrë prej tij; e, duke kaluar nëpër këtë botë, të bind edhe të gjithë të tjerët, sa të mundem, të adhurojnë Atin, Birin e Frymën e Shenjtë, të vetmen Hyjni e Fuqi. Atij i takon çdo lavdi e nder e pushtet, në jetë të jetëve. Amin.