Lluka 1:1-2:7

«1:2. Të cilët që në fillim ishin dëshmitarë me sytë e tyre dhe shërbëtorë të Fjalës.»

Kur thotë se apostujt ishin dëshmitarë me sytë e tyre të Fjalës së qenësishme dhe të gjallë, Ungjillori pajtohet me Joanin, i cili thotë se «Fjala u bë mish edhe banoi ndër ne, edhe u pa lavdia e tij, lavdi si e të Vetëmlindurit prej Atit». Sepse Fjala u bë e dukshme për shkak të mishit, që është i dukshëm, i prekshëm dhe trupor, kurse në vetvete është e padukshme. Edhe Joani, përsëri, në letrën e tij thotë: «Ajo që ishte që në fillim, ajo që kemi dëgjuar, ajo që kemi parë me sytë tanë dhe që duart tona e prekën përqark Fjalës së Jetës, edhe Jeta u shfaq.» A nuk dëgjon se ai flet për Jetën si diçka që mund të preket? Këtë e bën që ti të kuptosh se Biri u bë njeri dhe ishte i dukshëm për sa i përket mishit, por i padukshëm për sa i përket hyjnisë së tij.

«1:51. Tregoi fuqi me krahun e tij; i shpërndau mendjemëdhenjtë në përfytyrimet e zemrës së tyre.»

Krahu shenjon, me kuptim të fshehtë, Fjalën që lindi prej saj; dhe me mendjemëdhenjtë Maria nënkupton demonët e ligj, të cilët, bashkë me princin e tyre, ranë për shkak të krenarisë; edhe dijetarët grekë, të cilët nuk deshën ta pranonin atë që predikohej, se u dukej marrëzi; edhe hebrenjtë, që nuk deshën të besonin dhe u shpërndanë për shkak të përfytyrimeve të tyre të padenja rreth Fjalës së Perëndisë. Edhe me të fuqishmit ajo nënkupton skribët dhe farisenjtë, që kërkonin vendet e para. Megjithatë, është më pranë kuptimit që kjo t'u referohet demonëve të ligj, sepse, kur këta pretendonin haptas zotërimin mbi botën, Zoti me ardhjen e tij i shpërndau dhe i shpuri nën sundimin e vet ata që i kishin robëruar. Sepse të gjitha këto ndodhën sipas profecisë së saj:

«1:52. I rrëzoi kalorësit nga fronet e tyre dhe lartësoi të përulurit.»

E madhe ishte mendjemadhësia e këtyre demonëve që ai i shpërndau, e djallit, e dijetarëve grekë, siç thashë, dhe e farisenjve e skribëve. Por ai i rrëzoi dhe lartësoi ata që ishin përulur nën dorën e tyre të fuqishme, «duke u dhënë pushtet të shkelin mbi gjarpërinj e akrepa dhe mbi gjithë fuqinë e armikut»; dhe i bëri të kota kurthet e këtyre qenieve mendjemëdha kundër nesh. Për më tepër, hebrenjtë dikur mburreshin me perandorinë e tyre, por u zhveshën prej saj për shkak të mosbesimit; kurse johebrenjtë, që ishin të panjohur dhe pa asnjë emër, u lartësuan për hir të besimit të tyre.

«1:53. I mbushi të uriturit me të mira dhe të pasurit i ktheu prapa duarbosh.»

Me të uriturit nënkupton gjininë njerëzore, sepse, me përjashtim vetëm të hebrenjve, njerëzimi po tretej nga uria. Hebrenjtë, përkundrazi, ishin pasuruar me dhënien e ligjit dhe me mësimin e profetëve të shenjtë. Sepse «atyre u përkisnin dhënia e ligjit, birëria, adhurimi dhe premtimet». Por u shfrenuan nga të ushqyerit e bollshëm dhe u krekosën tej mase për dinjitetin e tyre; dhe, ngaqë nuk deshën t'i afroheshin me përulësi atij që u mishërua, u dërguan duarbosh, pa marrë asgjë me vete, as besim, as njohuri, as shpresën e bekimeve. Sepse me të vërtetë u bënë edhe të dëbuar nga Jerusalemi tokësor, edhe të huaj për jetën e lavdishme që do të zbulohet, sepse nuk e pranuan Prijësin e Jetës, por madje kryqëzuan Zotin e Lavdisë, braktisën burimin e ujit të gjallë dhe përçmuan bukën që zbriti nga qielli. Dhe për këtë arsye ra mbi ta një uri më e rëndë se çdo tjetër dhe një etje më e hidhur se çdo etje, sepse nuk ishte uri për bukën materiale, as etje për ujë, «por uri për të dëgjuar Fjalën e Zotit». Kurse johebrenjtë, që ishin të uritur e të etur dhe me shpirtin e tretur nga mjerimi, u mbushën me bekime shpirtërore, sepse e pranuan Zotin. Sepse privilegjet e hebrenjve kaluan tek ata.

«1:54. Mori nën krah Israelin, fëmijën e tij, për të kujtuar mëshirën.»

Mori nën krah Israelin, jo Israelin sipas mishit, që krenohet vetëm me emrin, por atë që është i tillë sipas Frymës dhe sipas kuptimit të vërtetë të emërtimit, domethënë ata që shohin drejt Perëndisë, besojnë në të dhe fitojnë nëpërmjet Birit birërinë, sipas Fjalës që u tha dhe premtimit që iu bë profetëve e patriarkëve të lashtësisë. Megjithatë, kjo vlen me të vërtetë edhe për Israelin sipas mishit, sepse shumë mijëra e dhjetëra mijëra prej tyre besuan. «Por kujtoi mëshirën e tij, siç i premtoi Abrahamit» dhe përmbushi atë që i tha, se «në farën tënde do të bekohen të gjitha fiset e dheut». Sepse ky premtim tani po përmbushej me lindjen e afërt të Shpëtimtarit tonë të përbashkët, Krishtit, që është ajo farë e Abrahamit, në të cilin bekohen johebrenjtë. «Sepse ai mori mbi vete farën e Abrahamit», sipas fjalëve të Apostullit, dhe kështu përmbushi premtimin që iu bë etërve.

«1:69. Ngriti për ne një bri shpëtimi.»

Fjala «bri» përdoret jo vetëm për fuqinë, por edhe për madhështinë mbretërore. Por Krishti, që është Shpëtimtari i ngritur për ne nga familja dhe fisi i Davidit, është të dyja, sepse ai është Mbreti i mbretërve dhe fuqia e pamposhtur e Atit.

«1:72. Për të treguar mëshirë.»

Krishti është mëshirë dhe drejtësi, sepse nëpërmjet tij morëm mëshirë dhe u drejtësuam, duke i larë njollat e ligësisë me anë të besimit që është në të.

«1:73. Betimin që iu betua atit tonë, Abrahamit,»

Por askush të mos mësohet të betohet, ngaqë dëgjon se Perëndia iu betua Abrahamit. Sepse, ashtu si zemërimi, kur thuhet për Perëndinë, nuk është zemërim, as nuk nënkupton pasion, por shenjon një fuqi që ushtrohet në ndëshkim, ose ndonjë lëvizje të ngjashme, po ashtu as betimi nuk është një veprim i të betuarit. Sepse Perëndia nuk betohet, por tregon sigurinë e ngjarjes, domethënë se ajo që thotë do të ndodhë medoemos. Sepse betimi i Perëndisë është vetë fjala e tij, që i bind plotësisht ata që e dëgjojnë dhe i jep secilit bindjen se ajo që ka premtuar e ka thënë do të ndodhë me siguri.

«1:76. Edhe ti, o fëmijë, do të quhesh profet i të Tejetlartit.»

Vër re, të lutem, edhe këtë, se Krishti është i Tejetlarti, pararendësi i të cilit ishte Joani, si në lindjen e tij, ashtu edhe në predikimin. Ç'u mbetet, atëherë, të thonë atyre që ia pakësojnë hyjninë? Dhe pse nuk duan të kuptojnë se, kur Zakaria tha «Edhe ti do të quhesh profet i të Tejetlartit», me këtë nënkuptonte «i Perëndisë», të cilit i përkisnin edhe profetët e tjerë?

«1:79. Për t'u dhënë dritë atyre që rrinë në errësirë e në hijen e vdekjes.»

Për ata që ishin nën ligj dhe banonin në Jude, Pagëzori ishte, si të thuash, një kandil që paraprinte Krishtin; dhe Perëndia kishte folur më parë kështu për të: «Përgatita një kandil për Krishtin tim». Edhe ligji e parafiguroi atë me anë të kandilit, të cilin urdhëroi ta mbanin gjithnjë ndezur në tabernakullin e parë. Por hebrenjtë, pasi u kënaqën me të për pak kohë, duke u dyndur në pagëzimin e tij dhe duke admiruar mënyrën e tij të jetesës, shpejt e vunë në gjumin e vdekjes, duke bërë çmos ta shuanin kandilin që digjej pareshtur. Për këtë arsye edhe Shpëtimtari foli për të: «Ai ishte një kandil që digjej e ndriçonte, dhe ju deshët të gëzoheshit për pak kohë në dritën e tij».

«1:79. Për t'i drejtuar këmbët tona në udhën e paqes.»

Sepse bota, në të vërtetë, endej e humbur, duke i shërbyer krijesës në vend të Krijuesit, dhe ishte errësuar nga terri i padijes; dhe një natë, si të thuash, që kishte rënë mbi mendjet e të gjithëve, nuk i linte ta shihnin atë që edhe nga natyra, edhe në të vërtetë është Perëndi. Por Zoti i të gjithëve u ngrit për israelitët, si dritë e si diell.

«Nga Komentet e Shën Kirilit mbi Ungjillin sipas Llukës, Predikimi i Parë.»

Nga siriakishtja, dorëshkrimi nr. 12.154.

«2:1. Edhe ndodhi që në ato ditë, etj.»

Krishti, pra, lindi në Betlehem në kohën kur Cezar Augusti urdhëroi që të bëhej regjistrimi i parë. Por ç'nevojë kishte, mund të thotë ndoshta dikush, që Ungjillori shumë i urtë ta përmendte veçanërisht këtë? Po, përgjigjem: ishte edhe e dobishme edhe e nevojshme që ai të shënonte kohën kur lindi Shpëtimtari ynë, sepse ishte thënë nga goja e Patriarkut: «Nuk do të mungojë kreu nga Juda, as sundimtar nga ijët e tij, derisa të vijë ai, për të cilin është ruajtur; dhe ai është pritja e johebrenjve». Me të drejtë, pra, ai përmend dekretet e Cezarit, që ne të mësonim se israelitët atëherë nuk kishin mbret nga fisi i Davidit dhe se sundimtarët e tyre vendas kishin pushuar; sepse Cezari tashmë kishte nën skeptrin e tij Judenë, bashkë me kombet e tjera, dhe pikërisht si sundimtar i tyre urdhëroi që të bëhej regjistrimi.

«2:4. Sepse ishte nga shtëpia dhe prejardhja e Davidit.»

Libri i Ungjijve të shenjtë, duke e lidhur gjenealogjinë me Josifin, që rridhte nga shtëpia e Davidit, ka provuar nëpërmjet tij se edhe Virgjëresha ishte nga i njëjti fis si Davidi, meqenëse ligji hyjnor urdhëronte që martesat të bëheshin vetëm brenda të njëjtit fis; dhe interpretuesi i mësimeve qiellore, apostulli i madh Pavli, e shpall qartë të vërtetën, duke dëshmuar se Zoti doli nga Juda. Natyrat, megjithatë, që u bashkuan në këtë bashkim të vërtetë ishin të ndryshme, por nga të dyja së bashku është një Perëndi Bir, pa u shkatërruar ndryshimi i natyrave nga bashkimi. Sepse u bë një bashkim i dy natyrave, dhe prandaj pohojmë një Krisht, një Bir, një Zot. Dhe pikërisht duke iu referuar këtij kuptimi të një bashkimi pa përzierje, e shpallim Virgjëreshën e shenjtë Hyjlindëse, sepse Perëndia Fjalë u bë mish dhe u bë njeri, dhe me anë të ngjizjes bashkoi me veten tempullin që mori prej saj. Sepse shohim se dy natyra, me anë të një bashkimi të pandashëm, u takuan në të pa përzierje dhe pandashmërisht. Sepse mishi është mish, dhe jo hyjni, edhe pse u bë mishi i Perëndisë; dhe po ashtu edhe Fjala është Perëndi, dhe jo mish, ndonëse për hir të ekonomisë e bëri mishin të vetin. Por, ndonëse natyrat që u bashkuan për të formuar bashkimin janë të ndryshme dhe të pabarabarta me njëra-tjetrën, ai që formohet prej të dyjave është vetëm një; as nuk mund ta ndajmë të vetmin Zot Jisu Krisht në njeri më vete dhe Perëndi më vete, por pohojmë se Krishti Jisu është një dhe i njëjti; ne pranojmë dallimin e natyrave dhe i ruajmë ato pa u përzier me njëra-tjetrën.

«2:5. Me Marinë, gruan e tij të fejuar, që ishte me barrë.»

Ungjillori i shenjtë thotë se Maria ishte e fejuar me Josifin, për të treguar se ngjizja kishte ndodhur kur ajo ishte thjesht e fejuar, dhe se lindja e Emanuelit ishte e mrekullueshme, jo sipas ligjeve të natyrës. Sepse Virgjëresha e shenjtë nuk mbeti me barrë nga fara e burrit. Dhe cila ishte arsyeja e kësaj? Krishti, që është fryti i parë i të gjithëve, Adami i dytë sipas Shkrimeve, lindi nga Fryma, që të na e përcillte edhe neve hirin (e lindjes shpirtërore), sepse edhe ne ishim caktuar të mos mbanim më emrin e bijve të njerëzve, por më tepër të Perëndisë, pasi së pari kishim marrë në Krishtin lindjen e re të Frymës, që ai të ishte «i pari mbi të gjithë», siç thotë Pavli shumë i urtë.

Edhe rasti i regjistrimit bëri, në çastin më të përshtatshëm, që Virgjëresha e shenjtë të shkonte në Betlehem, që ne të shihnim se u përmbush edhe një profeci tjetër. Sepse është shkruar, siç e përmendëm tashmë: «Edhe ti, Betlehem, shtëpia e Efratës, je fort i vogël për të qenë ndër mijërat e Judës; prej teje do të dalë për mua ai që do të jetë Sundimtar në Israel!»

Por atyre që argumentojnë se, po të kishte lindur në mish, Virgjëresha do të kishte humbur virgjërinë, dhe se, po të mos e kishte humbur, atëherë ai lindi vetëm në dukje, ne u përgjigjemi: profeti thotë, «Zoti, Perëndia i Israelit, hyri dhe doli, dhe porta mbetet e mbyllur». Për më tepër, nëse Fjala u bë mish pa marrëdhënie trupore, duke u ngjizur krejtësisht pa farë, atëherë ai lindi pa e cenuar virgjërinë e saj.

«2:7. Edhe ajo lindi Birin e saj të parëlindur.»

Në ç'kuptim, pra, është i parëlinduri i saj? Me «i parëlindur» këtu nuk nënkupton të parin ndër disa vëllezër, por atë që ishte njëkohësisht biri i saj i parë dhe i vetëm, sepse një kuptim i tillë ekziston ndër kuptimet e fjalës «i parëlindur». Sepse ndonjëherë Shkrimi e quan të parë atë që është i vetmi, si për shembull: «Unë jam Perëndia, i Pari, dhe përveç meje nuk ka tjetër». Për të treguar, pra, se Virgjëresha nuk lindi thjesht një njeri, shtohet fjala «i parëlindur»; sepse, meqë mbeti virgjëreshë, nuk pati bir tjetër veç atij që është prej Atit, për të cilin edhe Perëndia Atë shpall me anë të zërit të Davidit: «Edhe unë do ta bëj atë të Parëlindur, të lartë mbi mbretërit e dheut». Për të bën fjalë edhe Pavli i gjithurtë, duke thënë: «Por kur e solli të Parëlindurin në botë, thotë: Edhe le ta adhurojnë atë të gjithë engjëjt e Perëndisë». Si hyri, pra, në botë? Sepse ai është i ndarë prej saj, jo aq nga ana e vendit, sa nga ana e natyrës; sepse pikërisht në natyrë ai ndryshon nga banorët e botës; por hyri në të duke u bërë njeri dhe pjesë e saj me anë të mishërimit. Sepse, ndonëse është i Vetëmlinduri për sa i përket hyjnisë së tij, megjithatë, ngaqë u bë vëllai ynë, mban edhe emrin i Parëlindur; që, duke u bërë, si të thuash, fryti i parë i birërisë së njerëzve, të na bënte edhe ne bij të Perëndisë.

Mendo, pra, se ai quhet i Parëlindur për sa i përket ekonomisë, sepse për sa i përket hyjnisë së tij, është i Vetëmlinduri. Përsëri, ai është i Vetëmlinduri për sa i përket asaj që është Fjala e Atit, pa pasur vëllezër nga natyra dhe pa qenë në një rend me ndonjë qenie tjetër; sepse Biri i Perëndisë, i njëqenshëm me Atin, është një dhe i vetëm; por bëhet i Parëlindur duke zbritur në nivelin e gjërave të krijuara. Kur, pra, quhet i Vetëmlinduri, është i tillë pa iu caktuar ndonjë shkak për të cilin është i Vetëmlinduri, duke qenë «Perëndia i Vetëmlindur, që është në gjirin e Atit»; por kur Shkrimet hyjnore e quajnë të Parëlindur, shtojnë menjëherë edhe se i kujt është i parëlindur, dhe tregojnë shkakun pse e mban këtë titull, sepse thonë: «i Parëlindur ndër shumë vëllezër» dhe «i Parëlindur prej të vdekurve»: i pari, sepse u bë i ngjashëm me ne në gjithçka, përveç mëkatit; dhe i dyti, sepse ai i pari e ngjalli mishin e vet në paprishmëri. Për më tepër, ai ka qenë përherë i Vetëmlinduri nga natyra, si i vetmi i lindur prej Atit, Perëndi prej Perëndie dhe i vetëm prej të vetmit, duke shkëlqyer Perëndi prej Perëndie dhe Dritë prej Drite; por është i Parëlindur për hirin tonë, që, ngaqë ai quhet i Parëlinduri i gjërave të krijuara, gjithçka që i ngjan atij të shpëtohet nëpërmjet tij; sepse, po të jetë medoemos i Parëlindur, atëherë sigurisht duhet të ekzistojnë edhe ata, të cilëve u është i Parëlindur. Por nëse, siç argumenton Eunomi, ai quhet i Parëlinduri i Perëndisë si i lindur i pari ndër shumë, dhe është edhe i Parëlinduri i Virgjëreshës, atëherë edhe për sa i përket asaj, ai duhet të jetë i pari, si ai që paraprin një fëmijë tjetër; por nëse quhet i Parëlinduri i Marisë si fëmija i saj i vetëm, dhe jo si ai që paraprin të tjerë, atëherë është edhe i Parëlinduri i Perëndisë, jo si i pari ndër shumë, por si i Vetmi i lindur.

Për më tepër, nëse të parët janë, siç pranohet, shkaku i të dytëve, por Perëndia dhe Biri i Perëndisë janë të parët, atëherë Biri është shkaku i atyre që mbajnë emrin bij, meqenëse pikërisht nëpërmjet tij e kanë marrë këtë emërtim. Ai, pra, që është shkaku i bijve të dytë, me të drejtë mund të quhet i Parëlindur, jo se është i pari ndër ta, por se është shkaku i parë që ata marrin titullin e birërisë. Dhe ashtu si Ati, që quhet i pari (sepse «unë, thotë ai, jam i pari, dhe unë jam pas këtyre gjërave»), sigurisht nuk na detyron ta mbajmë për të ngjashëm në natyrë me ata që vijnë pas tij, po ashtu, ndonëse Biri quhet i pari i krijimit, ose i Parëlinduri para gjithë krijesës, kurrsesi nuk rrjedh se ai është një prej gjërave të krijuara; por ashtu si Ati tha «Unë jam i pari», për të treguar se ai është zanafilla e të gjitha gjërave, në të njëjtin kuptim edhe Biri quhet i pari i krijimit. «Sepse të gjitha u bënë nëpërmjet tij», dhe ai është fillimi i të gjitha gjërave të krijuara, si Krijuesi dhe Bërësi i botës.

«2:7. Edhe e vuri atë në grazhd.»

Ai e gjeti njeriun të rënë në nivelin e kafshëve; prandaj vendoset si tagji në një grazhd, që ne, pasi ta kemi lënë jetën tonë shtazarake, të ngjitemi në atë shkallë mendjeje që i përket natyrës së njeriut; dhe, ndërsa dikur ishim shtazarakë në shpirt, tani, duke iu afruar grazhdit, madje tryezës së tij, nuk gjejmë më tagji, por bukën prej qiellit, që është trupi i jetës.