Joani 4:1–42

1. Nuk është gjë e re për veshët tuaj, të dashur, që Ungjillori Joan, si një shqiponjë, ngrihet në një fluturim më të lartë e ngjitet përmbi mjegullën e errët të dheut, që të sodisë me sy më të qëndrueshëm dritën e së vërtetës. Nga Ungjilli i tij shumë gjëra janë trajtuar e shqyrtuar tashmë përmes shërbesës sonë, me ndihmën e Zotit, dhe copa që u lexua sot vjen sipas radhës. Atë që do të them, me lejen e Zotit, shumë prej jush do ta dëgjojnë në atë mënyrë që do të rikujtojnë ç'dinë, më shumë sesa të mësojnë ç'nuk dinë. Megjithatë, vëmendja juaj nuk duhet të jetë e plogët, sepse nuk bëhet fjalë për të fituar dije, po për ta rimarrë atë. U lexua kjo, dhe kemi ndër duar të flasim mbi këtë copë: mbi atë që Zoti Jisu i tha gruas samaritane te pusi i Jakovit. Gjërat që u thanë atje janë mistere të mëdha dhe shëmbëlltyra gjërash të mëdha: ushqejnë të uriturin dhe freskojnë shpirtin e lodhur.

2. Kur Zoti e mori vesh këtë, «kur dëgjoi se farisenjtë kishin marrë vesh që Ai po bënte më shumë nxënës se Joani dhe pagëzonte më shumë (ndonëse Jisui nuk pagëzonte, po nxënësit e Tij), la Judenë dhe u nis përsëri për në Galile». Nuk duhet të flasim gjatë për këtë, që të mos na mungojë koha, duke u ndalur te ç'është e qartë, për të hetuar e për të nxjerrë në dritë atë që është e errët. Sigurisht, po të kishte parë Zoti se dijenia e tyre për këtë, që Ai bënte më shumë nxënës dhe pagëzonte më shumë, do t'u vlente farisenjve për shpëtim, aq sa ta ndiqnin, të bëheshin vetë nxënës të Tij dhe të dëshironin të pagëzoheshin prej Tij, atëherë nuk do ta kishte lënë Judenë, po do të kishte mbetur atje për hir të tyre. Por, ngaqë e njihte dijeninë e tyre dhe njëherazi e njihte zilinë e tyre, e dinte se e mësonin këtë jo për ta ndjekur, po për ta përndjekur, iku prej andej. Ai mundej, në të vërtetë, edhe kur ishte i pranishëm, të bënte që të mos kapej prej tyre, po të mos donte; e kishte në dorë të mos vritej, po të mos donte, sepse e kishte fuqinë të mos lindte, po të mos donte. Por, ngaqë në gjithçka që bënte si njeri, u tregonte një shembull atyre që do të besonin tek Ai (se asnjë shërbëtor i Perëndisë nuk mëkaton po të tërhiqet në një vend tjetër, kur sheh, ndoshta, tërbimin e përndjekësve të tij ose të atyre që kërkojnë ta çojnë shpirtin e tij në të keqe; por, po ta bënte këtë një shërbëtor i Perëndisë, mund të dukej sikur bënte mëkat, po të mos i kishte prirë Zoti duke e bërë vetë), ai Mësues i mirë e bëri këtë që të na mësojë, jo se kishte frikë prej saj.

3. Ndoshta ju çudit pse thuhet se «Jisui pagëzoi më shumë se Joani», dhe pasi u tha kjo, shtohet: «ndonëse Jisui nuk pagëzonte, po nxënësit e Tij». Ç'është kjo, pra? A qe pohimi i rremë, dhe pastaj u ndreq me këtë shtesë? Apo janë të vërteta të dyja, domethënë se Jisui edhe pagëzonte, edhe nuk pagëzonte? Ai vërtet pagëzonte, sepse ishte Ai që pastronte; dhe nuk pagëzonte, sepse nuk ishte Ai që prekte. Nxënësit jepnin shërbesën e trupit; Ai dhuronte ndihmën e madhështisë së Tij. E si mund të reshtte Ai së pagëzuari, për sa kohë që nuk reshtte së pastruari? Për Të thotë po ai Joan, në vetën e Pagëzorit, kur thotë: «Ky është Ai që pagëzon». Prandaj Jisui pagëzon ende; dhe për sa kohë vazhdojmë të pagëzohemi, është Jisui që pagëzon. Le të vijë njeriu pa frikë te shërbëtori këtu poshtë, sepse ka një Mësues atje lart.

4. Por ndoshta dikush thotë: Krishti vërtet pagëzon, po në frymë, jo në trup. Sikur, pra, misterin e pagëzimit trupor e të dukshëm ta merrte njeriu me dhuratën e ndonjë tjetri veç Tij. A do të dish se është Ai që pagëzon, jo vetëm me Frymën, po edhe me ujë? Dëgjo apostullin: «Ashtu si Krishti, thotë ai, e deshi Kishën dhe e dha veten për të, duke e pastruar me larjen e ujit me anë të Fjalës, që t'ia paraqiste vetes një Kishë të lavdishme, pa njollë a rrudhë a gjë të tillë». E pastroi. Si? «Me larjen e ujit me anë të Fjalës». Ç'është pagëzimi i Krishtit? Larja e ujit me anë të Fjalës. Hiq ujin, s'ka pagëzim; hiq Fjalën, s'ka pagëzim.

5. Kaq, pra, për rrethanat paraprake, me rastin e të cilave Ai erdhi në një bisedë me atë grua; le të shohim tani ç'mbetet, çështje plot me mistere e ngjeshur me gjëra të fshehta. «Edhe duhej të kalonte nëpër Samari. Vjen pra në një qytet të Samarisë që quhet Sihar, pranë asaj cope toke që Jakovi ia dha të birit, Josifit. Aty ishte burimi i Jakovit». Ishte një pus; por çdo pus është burim, ndonëse jo çdo burim është pus. Sepse aty ku uji rrjedh nga dheu dhe u ofrohet për përdorim atyre që e nxjerrin, quhet burim; po të jetë i afërt dhe në sipërfaqe, quhet vetëm burim; por, po të jetë i thellë dhe larg poshtë, quhet pus, po ashtu që të mos e humbë emrin e burimit.

6. «Jisui, pra, i lodhur nga udhëtimi, u ul kështu mbi pus. Ishte rreth orës së gjashtë». Tani nisin misteret. Sepse nuk është pa qëllim që Jisui lodhet; jo, s'është pa qëllim që fuqia e Perëndisë lodhet; s'është pa qëllim që lodhet Ai prej të cilit freskohen të lodhurit; s'është pa qëllim që lodhet Ai, prej mungesës së të cilit lodhemi, prej pranisë së të cilit forcohemi. Megjithatë Jisui lodhet, dhe lodhet nga udhëtimi; dhe ulet, e madje pranë një pusi; dhe pikërisht në orën e gjashtë, i lodhur, ulet. Të gjitha këto lënë të kuptohet diçka, synojnë të na japin të kuptojmë diçka, na nxitin e na japin zemër të trokasim. Ai vetë na haptë neve e juve, Ai që denjoi të na nxisë, duke thënë: «Trokitni, dhe do t'ju hapet». Për ty u lodh Jisui nga udhëtimi. E gjejmë Jisuin fuqi, dhe e gjejmë Jisuin dobësi: gjejmë një Jisu të fortë e një Jisu të dobët; të fortë, sepse «në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi: kjo ishte në fillim pranë Perëndisë». A do të shohësh sa i fortë është ky Bir i Perëndisë? «Të gjitha u bënë me anë të Tij, edhe pa Të s'u bë asgjë»: e u bënë, veç kësaj, pa mund. Atëherë, ç'mund të jetë më i fortë se Ai, me anë të të cilit u bënë të gjitha pa mund? A do ta njohësh të dobët? «Edhe Fjala u bë mish, edhe banoi ndër ne». Fuqia e Krishtit të krijoi, dobësia e Krishtit të rikrijoi. Fuqia e Krishtit bëri që të ishte ajo që nuk ishte; dobësia e Krishtit bëri që ajo që ishte të mos humbte. Na formësoi me fuqinë e Tij, na kërkoi me dobësinë e Tij.

7. Si i dobët, pra, Ai ushqen të dobëtit, si klloçka zogjtë e saj; sepse e krahasoi veten me një klloçkë: «Sa herë, i thotë Ai Jerusalemit, kam dashur t'i mbledh bijtë e tu nën krahët e mi, si klloçka zogjtë e saj, po ti nuk deshe!». Dhe e shihni, vëllezër, si dobësohet klloçka për zogjtë e saj. Asnjë shpend tjetër, kur bëhet nënë, nuk njihet menjëherë si e tillë. Shohim gjithfarë harabelash që bëjnë folenë para syve tanë; shohim dallëndyshe, lejlekë, pëllumba që ndërtojnë folenë çdo ditë, po nuk i marrim vesh se janë prindër veçse kur i shohim mbi fole. Klloçka, përkundrazi, dobësohet aq shumë për të vegjlit e saj, sa, edhe po të mos i vijnë zogjtë pas, edhe po të mos i shohësh të vegjlit, prapëseprapë e merr vesh menjëherë se është nënë. Me krahët varur, me pendët ngritur, me zërin ngjirur, në të gjitha gjymtyrët bëhet aq e rrënuar dhe e mjerë, sa, siç thashë, edhe pa i parë të vegjlit e saj, e ndien se është nënë. Në këtë mënyrë ishte Jisui i dobët, i lodhur nga udhëtimi. Udhëtimi i Tij është mishi që mori për ne. Sepse si mund të ketë udhëtim Ai që është kudo i pranishëm, Ai që nuk mungon askund? Ku shkon, apo nga vjen, veçse që s'mund të vinte tek ne po të mos merrte trajtën e mishit të dukshëm? Prandaj, ngaqë denjoi të vinte tek ne në atë mënyrë, që u duk në trajtën e një shërbëtori përmes mishit që mori, po ajo marrje mishi është udhëtimi i Tij. Kështu, «i lodhur nga udhëtimi», ç'do të thotë tjetër veçse i lodhur në mish? Jisui ishte i dobët në mish; por ti mos u bëj i dobët, po në dobësinë e Tij bëhu i fortë, sepse ajo që është «dobësia e Perëndisë është më e fortë se njerëzit».

8. Nën këtë shëmbëlltyrë gjërash, Adami, që ishte parafigura e Atij që do të vinte, na dha një tregues të madh të këtij misteri; ose më mirë, Perëndia na e dha përmes tij. Sepse u çmua i denjë të merrte një grua ndërsa flinte, dhe ajo grua iu bë prej brinjës së tij, meqë prej Krishtit, që flinte mbi kryq, do të vinte Kisha, domethënë prej brinjës së Tij, ndërsa flinte; sepse prej brinjës së Tij, të shpuar me heshtë ndërsa varej mbi kryq, rrodhën misteret e Kishës. Po pse zgjodha ta them këtë, vëllezër? Sepse është dobësia e Krishtit ajo që na bën të fortë. Një parafigurë e shquar e kësaj i priu në rastin e Adamit. Perëndia mund të kishte marrë mish nga njeriu për të bërë prej tij një grua, dhe duket sikur kjo do të kishte qenë më e përshtatshme. Sepse ishte gjinia më e dobët ajo që po bëhej, dhe dobësia duhej të ishte bërë prej mishi më fort se prej kocke, sepse kockat janë pjesët më të forta në mish. Ai nuk mori mish për të bërë prej tij një grua, po mori një kockë, dhe prej kockës u formësua gruaja, e mishi u mbush në vend të kockës. Ai mund të kishte kthyer kockë për kockë; mund të kishte marrë, jo një brinjë, po mish, për të bërë gruan. Ç'do të thoshte, pra, kjo? Gruaja u bë, si të thuash, e fortë, prej brinjës; Adami u bë, si të thuash, i dobët, prej mishit. Është Krishti dhe Kisha; dobësia e Tij është forca jonë.

9. Po pse në orën e gjashtë? Sepse në epokën e gjashtë të botës. Në Ungjill, njehso si një orë secilën: epokën e parë prej Adamit deri te Noeu; të dytën, prej Noeut deri te Abrahami; të tretën, prej Abrahamit deri te Davidi; të katërtën, prej Davidit deri te shpërngulja në Babiloni; të pestën, prej shpërnguljes në Babiloni deri te pagëzimi i Joanit: prej andej po zhvillohet e gjashta. Pse çuditesh? Jisui erdhi, dhe, duke u përulur, erdhi te një pus. Erdhi i lodhur, sepse mbarte mish të dobët. Në orën e gjashtë, sepse në epokën e gjashtë të botës. Te një pus, sepse te thellësia e këtij vendbanimi tonë. Prandaj thuhet në psalm: «Nga thellësia të thirra, o Zot». U ul, siç thashë, sepse ishte përulur.

10. «Edhe erdhi një grua». Parafigura e Kishës që s'është shfajësuar ende, po tani gati për t'u shfajësuar: sepse kjo është tema e fjalimit. Ajo vjen e paditur, e gjen Atë, dhe fillon një marrëdhënie me të. Le të shohim se ç'marrëdhënie dhe pse. «Vjen një grua e Samarisë të nxjerrë ujë». Samaritanët nuk i përkitnin kombit të hebrenjve: ishin të huaj, ndonëse banonin në toka fqinje. Do të donte kohë të gjatë të rrëfeje prejardhjen e samaritanëve; që të mos vonohemi me fjalim të gjatë për këtë dhe të lëmë pa thënë gjëra të nevojshme, mjafton, pra, të themi se samaritanët i mbajmë për të huaj. Dhe, që të mos mendoni se e thashë këtë me më shumë guxim se e vërtetë, dëgjoni vetë Zotin Jisu, ç'tha për atë samaritan, njërin nga të dhjetë të lebrosurit që kishte pastruar, i cili i vetëm u kthye të falënderonte: «A nuk u pastruan të dhjetë? Po ku janë të nëntët? Nuk pati tjetër që t'i jepte lavdi Perëndisë, veç këtij të huaji». I përshtatet shëmbëlltyrës së realitetit që kjo grua, që mbante figurën e Kishës, vjen prej të huajsh: sepse Kisha do të vinte prej johebrenjve, e huaj për fisin e hebrenjve. Në atë grua, pra, le të dëgjojmë veten tonë, dhe në të le ta njohim veten, dhe në të le ta falënderojmë Perëndinë për veten tonë. Sepse ajo ishte figura, jo realiteti; sepse ajo edhe e shfaqi së pari figurën, edhe u bë realiteti. Sepse besoi tek Ai që, përmes saj, na e vuri figurën përpara. «Vjen, pra, të nxjerrë ujë». Kishte ardhur thjesht të nxirrte ujë, siç e kanë zakon njerëzit, qofshin burra a gra.

11. «Jisui i thotë: Më jep të pi. Sepse nxënësit e Tij kishin shkuar në qytet të blinin ushqim. Atëherë samaritania i thotë: Si kështu që ti, duke qenë hebre, kërkon të pish nga unë, që jam grua samaritane? Sepse hebrenjtë nuk kanë të japin e të marrin me samaritanët». E shihni se ishin të huaj: vërtet, hebrenjtë nuk përdornin enët e tyre. Dhe, ngaqë gruaja kishte sjellë me vete një enë me të cilën të nxirrte ujin, iu duk çudi që një hebre kërkonte të pinte prej saj, gjë që hebrenjtë nuk e kishin zakon ta bënin. Por Ai që kërkonte të pinte, kishte etje për vetë besimin e gruas.

12. Më në fund, dëgjo kush është Ai që kërkon të pijë: «Jisui u përgjigj e i tha: Po ta dije dhuratën e Perëndisë dhe kush është ai që të thotë: Më jep të pi, do t'i kishe kërkuar ndoshta ti Atij, dhe Ai do të të kishte dhënë ujë të gjallë». Kërkon të pijë, e premton t'i japë të pijë. Dëshiron si dikush që do të marrë; ka me bollëk si dikush që do të ngopë. «Po ta dije, thotë Ai, dhuratën e Perëndisë». Dhurata e Perëndisë është Fryma e Shenjtë. Por për tani i flet gruas me kujdes, dhe i hyn në zemër dalëngadalë. Ndoshta tani po e mëson. Sepse ç'mund të jetë më e ëmbël e më e dashur se ajo nxitje? «Po ta dije dhuratën e Perëndisë», e me radhë: deri këtu e mban në pritje. Ujë i gjallë quhet zakonisht ai që buron nga një krua; ai që mblidhet prej shiut në pellgje e sterna nuk quhet ujë i gjallë. Edhe mund të ketë rrjedhur nga një krua; megjithatë, po të mbetet i mbledhur diku, pa lejuar që t'i hyjë ai prej të cilit rrodhi, po me rrjedhën e ndërprerë, i ndarë, si të thuash, prej rrjedhës së burimit, nuk quhet «ujë i gjallë»; po quhet ujë i gjallë ai që merret ndërsa rrjedh. I tillë ishte uji në atë burim. Pse, pra, premtoi të jepte atë që po kërkonte?

13. Gruaja, megjithatë, e mbajtur në pritje, i thotë: «Zot, ti nuk ke me se të nxjerrësh, dhe pusi është i thellë». Shih si e kuptoi ujin e gjallë, thjesht ujin që ishte në atë burim. «Ti do të më jepje ujë të gjallë, dhe unë mbaj me vete me se të nxjerr, kurse ti jo. Uji i gjallë është këtu; si do të ma japësh?». Duke kuptuar një gjë tjetër dhe duke e marrë sipas mishit, ajo në një farë mënyre troket, që Mësuesi të hapë atë që është e mbyllur. Trokiste nga padija, jo me qëllim të vendosur; është ende objekt keqardhjeje, jo mësimi.

14. Zoti flet paksa më qartë për atë ujë të gjallë. Gruaja kishte thënë: «A je ti më i madh se ati ynë Jakov, që na e dha pusin dhe piu prej tij vetë, bijtë e tij dhe bagëtitë e tij?». Ti nuk mund të më japësh nga uji i gjallë i këtij pusi, sepse s'ke me se të nxjerrësh; ndoshta premton një burim tjetër? A mund të jesh më i mirë se ati ynë, që e hapi këtë pus, dhe e përdori vetë e të vetët? Le ta shpjegojë, pra, Zoti se ç'quante ujë të gjallë. «Jisui u përgjigj e i tha: Kushdo që pi nga ky ujë, do të ketë përsëri etje; po ai që pi nga uji që do t'i jap unë, nuk do të ketë etje përjetë; po uji që do t'i jap do të bëhet tek ai burim uji që buron në jetën e përjetshme». Zoti foli më hapur: «Do të bëhet tek ai burim uji që buron në jetën e përjetshme. Ai që pi nga ky ujë, nuk do të ketë etje përjetë». Ç'ka më të qartë sesa që nuk ishte ujë i dukshëm, po i padukshëm, ai që premtonte? Ç'ka më të qartë sesa që fliste jo në kuptim mishor, po në kuptim frymëror?

15. Megjithatë, gruaja e ka ende mendjen te mishi: gëzohet me mendimin se s'do të ketë më etje, dhe pandeh se kjo iu premtua nga Zoti në kuptim mishor, e kështu vërtet do të ndodhë, po në ngjalljen e të vdekurve. Këtë e dëshironte tani. Perëndia ia kishte dhënë vërtet dikur shërbëtorit të Tij Ilia që për dyzet ditë as të kishte uri, as të kishte etje. A nuk mund ta jepte këtë përherë, kur pati fuqi ta jepte për dyzet ditë? Ajo, megjithatë, psherëtinte për të, duke dashur të mos kishte as nevojë, as mundim. Të vinte gjithnjë te ai burim, të ngarkohej me një peshë me të cilën të mbushte nevojën e saj, dhe, kur të harxhohej ç'kishte nxjerrë, të detyrohej të kthehej sërish: ky ishte një mundim i përditshëm për të, sepse ajo nevoja e saj do të lehtësohej, jo do të shuhej. Një dhuratë e tillë, siç premtonte Jisui, e gëzonte; i kërkon t'i japë ujë të gjallë.

16. Megjithatë, të mos e lëmë pas dore që ishte diçka frymërore ajo që premtonte Zoti. Ç'do të thotë: «Kushdo që pi nga ky ujë, do të ketë përsëri etje»? Është e vërtetë për këtë ujë; është e vërtetë për atë që tregonte uji. Sepse uji në pus është kënaqësia e botës në thellësinë e saj të errët: prej saj njerëzit e nxjerrin me enën e lakmive. Të përkulur përpara, e lëshojnë poshtë lakminë për të arritur kënaqësinë e nxjerrë nga thellësia e pusit, dhe shijojnë kënaqësinë e, bashkë me të, lakminë që e lëshuan poshtë ta nxirrte. Sepse ai që nuk e ka dërguar përpara lakminë e tij, nuk mund të arrijë te kënaqësia. Merre, pra, lakminë si enën, dhe kënaqësinë si ujin nga thellësia e pusit: kur dikush ka arritur te kënaqësia e kësaj bote, ajo është ushqim për të, është pije, është banjë, është shfaqje, është dashuri e paligjshme; a mund të jetë që të mos ketë përsëri etje? Prandaj, «kushdo që pi nga ky ujë, thotë Ai, do të ketë përsëri etje»; po në marrtë ujë prej meje, «kurrë s'do të ketë etje». «Do të ngopemi, thuhet, me të mirat e shtëpisë sate». Nga ç'ujë, pra, do të japë, veçse nga ai për të cilin thuhet: «Tek ti është burimi i jetës»? Sepse si do të kenë etje ata që «do të dehen me begatinë e shtëpisë sate»?

17. Ajo që u premtonte ishte njëfarë ushqimi dhe një plotësi e bollshme e Frymës së Shenjtë; por gruaja nuk kuptonte ende, dhe, pa kuptuar, si u përgjigj? «Gruaja i thotë: Zot, më jep këtë ujë, që të mos kem etje, as të vij këtu të nxjerr». Nevoja e detyronte të mundohej, dhe dobësia e saj ankohej kundër mundimit. Ah, sikur ta dëgjonte ftesën: «Ejani tek unë, të gjithë ju që mundoheni e jeni të ngarkuar rëndë, dhe unë do t'ju çlodh!». Kjo është, në fakt, ç'po i thoshte Jisui, që të mos mundohej më; por ajo nuk kuptonte ende.

18. Më në fund, duke dashur që ajo të kuptonte, «Jisui i thotë: Shko, thirr burrin tënd dhe eja këtu». Ç'do të thotë kjo: «Thirr burrin tënd»? Vallë përmes burrit të saj donte t'ia jepte atë ujë? Apo, ngaqë ajo nuk kuptonte, deshi ta mësonte përmes burrit të saj? Ndoshta ishte ashtu si thotë apostulli për gratë: «Po të duan të mësojnë gjë, le t'i pyesin burrat e tyre në shtëpi». Por këtë apostulli e thotë për atë rast ku s'ka Jisu të pranishëm që të mësojë. Kjo u thuhet, me pak fjalë, grave që apostulli i ndalonte të flisnin në Kishë. Po kur ishte vetë Zoti pranë, dhe vetë duke i folur asaj, ç'nevojë kishte që t'i fliste përmes burrit të saj? A ishte vallë përmes burrit që i foli Marisë, ndërsa rrinte te këmbët e Tij dhe merrte fjalën e Tij, kurse Marta, e zënë tërësisht me shumë shërbime, murmuriste kundër lumturisë së motrës? Prandaj, vëllezërit e mi, le të dëgjojmë e të kuptojmë se ç'i thotë Zoti gruas me fjalët «Thirr burrin tënd». Sepse ndoshta ai i thotë edhe shpirtit tonë: «Thirr burrin tënd». Le të pyesim edhe për burrin e shpirtit. Po si, a nuk është vetë Jisui tashmë burri i vërtetë i shpirtit? Le të jetë e pranishme mendja, sepse atë që do të themi mezi mund ta rrokin veçse dëgjues të vëmendshëm: pra le të jetë e pranishme mendja për ta rrokur, dhe ndoshta po ajo mendje do të dalë të jetë burri i shpirtit.

19. Tani Jisui, duke parë se gruaja nuk kuptonte, dhe duke dashur që ajo të kuptonte, i thotë: «Thirr burrin tënd». «Arsyeja pse ti s'e di ç'them është se s'e ke mendjen të pranishme: unë flas sipas Frymës, kurse ti dëgjon sipas mishit. Gjërat që them nuk lidhen as me kënaqësinë e veshëve, as me sytë, as me nuhatjen, as me shijen, as me prekjen; vetëm nga mendja pranohen, vetëm nga mendja nxirren lart: ajo mendje s'është me ty, si mund ta rrokësh atë që po them? ‹Thirr burrin tënd›, sill përpara mendjen tënde. Ç'do të thotë për ty të kesh shpirt? S'është shumë, sepse edhe kafsha ka shpirt. Në ç'gjë je më e mirë se kafsha? Se ke mendje, të cilën kafsha nuk e ka». Ç'do të thotë, pra, «Thirr burrin tënd»? «Ti nuk më rrok, ti nuk më kupton: unë të flas për dhuratën e Perëndisë, kurse mendimi yt është te mishi; ti dëshiron të mos kesh etje, po në kuptim mishor, kurse unë i drejtohem frymës: mendja jote mungon. ‹Thirr burrin tënd›. Mos u bëj si kali dhe mushka, që s'kanë mendje». Prandaj, vëllezërit e mi, të kesh shpirt e të mos kesh mendje, domethënë të mos e përdorësh, të mos rrosh sipas saj, është jetë kafshe. Sepse kemi diçka të përbashkët me kafshët, atë me të cilën rrojmë në mish, po duhet të sundohet nga mendja. Sepse lëvizjet e shpirtit, i cili lëviz sipas mishit dhe dëshiron të vrapojë i shfrenuar pas kënaqësive mishore, sundohen nga mendja. Cila duhet quajtur burri: ajo që sundon, apo ajo që sundohet? Pa dyshim, kur jeta është e mirërregulluar, mendja e sundon shpirtin, sepse ajo vetë i përket shpirtit. Sepse mendja nuk është diçka tjetër veç shpirtit, po një gjë e shpirtit: ashtu si syri nuk është diçka tjetër veç mishit, po një gjë e mishit. Por, ndonëse syri është një gjë e mishit, prapëseprapë vetëm ai e gëzon dritën; gjymtyrët e tjera mishore mund të mbushen me dritë, po nuk mund ta ndiejnë dritën: vetëm syri edhe lahet në të, edhe e gëzon. Kështu, në shpirtin tonë ka diçka që quhet mendje. Kjo diçka e shpirtit, që quhet mendje ose kuptim, ndriçohet nga drita më e lartë. Tani ajo dritë më e lartë, nga e cila ndriçohet mendja e njeriut, është Perëndia; sepse «ajo ishte drita e vërtetë që ndriçon çdo njeri që vjen në këtë botë». E tillë ishte Krishti, dritë e tillë po i fliste gruas: megjithatë ajo s'ishte e pranishme me mendjen, që t'ia ndriçonte me atë dritë; jo thjesht që t'i binte drita mbi të, po që ta gëzonte. Prandaj Zoti tha: «Thirr burrin tënd», si të thoshte: Dua të ndriçoj, e prapë s'ka këtu kë të ndriçoj: sill këtu mendjen, përmes së cilës të mësohesh, prej së cilës të sundohesh. Kështu, vër shpirtin pa mendje në vend të gruas; dhe të kesh mendjen është si të kesh burrin. Por ky burrë nuk e sundon mirë gruan, veçse kur sundohet nga një më i lartë. «Sepse kreu i gruas është burri, po kreu i burrit është Krishti». Kreu i burrit po fliste me gruan, dhe burri s'ishte i pranishëm. Dhe kështu Zoti, si të thoshte: Sill këtu kreun tënd, që ai të marrë kreun e vet, thotë: «Thirr burrin tënd dhe eja këtu»; domethënë: Ji këtu, ji e pranishme, sepse ti je si e munguar, ndërsa nuk kupton zërin e së Vërtetës të pranishme këtu; ji e pranishme këtu, po jo vetëm; ji këtu me burrin tënd.

20. Dhe, meqë burri s'është thirrur ende, ajo prapë nuk kupton, prapë e ka mendjen te mishi; sepse burri mungon: «S'kam, thotë ajo, burrë». Dhe Zoti vazhdon e thotë mistere. Mund ta kuptosh se ajo grua vërtet s'kishte atëherë burrë; jetonte me ndonjë burrë, jo burrë të ligjshëm, më fort dashnor sesa burrë. Dhe Zoti i tha: «Mirë e the, s'kam burrë». Si the atëherë: «Thirr burrin tënd»? Tani dëgjo si e dinte mirë Zoti se ajo s'kishte burrë. «I thotë asaj», e me radhë. Në rast se gruaja mund të mendonte që Zoti kishte thënë «Mirë e the, s'kam burrë» vetëm ngaqë e kishte mësuar këtë fakt prej saj, e jo ngaqë e dinte me anë të hyjnisë së Tij, dëgjo diçka që ti nuk e ke thënë: «Sepse ke pasur pesë burra, dhe ai që ke tani nuk është burri yt; këtë e the me të vërtetë».

21. Edhe një herë Ai na nxit të hetojmë çështjen paksa më saktë për këta pesë burra. Shumë veta, në të vërtetë, i kanë kuptuar, jo pa vend e as aq të pamundur, pesë burrat e kësaj gruaje si të pesë librat e Moisiut. Sepse samaritanët i përdornin këta libra dhe ishin nën po atë ligj: sepse prej tij e kishin rrethprerjen. Por, meqë na shtrëngon ajo që vijon, «Dhe ai që ke tani nuk është burri yt», më duket se më lehtë mund t'i marrim të pesë shqisat e trupit si të pesë burrat e mëparshëm të shpirtit. Sepse, kur lind njeriu, para se të mund të përdorë mendjen e arsyen, sundohet vetëm nga shqisat e mishit. Te një fëmijë i vogël, shpirti kërkon ose ikën atë që dëgjohet, e shihet, e nuhatet, e shijohet dhe ndihet me prekje. Kërkon çdo gjë që e qetëson, dhe ikën çdo gjë që e cënon, ato pesë shqisa. Në fillim, shpirti rron sipas këtyre pesë shqisave, si pesë burra, sepse sundohet prej tyre. Po pse quhen burra? Sepse janë të ligjshme e të drejta: të bëra vërtet nga Perëndia, dhe janë dhuratat e Perëndisë për shpirtin. Shpirti është ende i dobët, ndërsa sundohet nga këta pesë burra dhe rron nën këta pesë burra; po kur vjen në moshën e ushtrimit të arsyes, në u mor në dorë nga stërvitja fisnike dhe mësimi i urtësisë, këta pesë burra zëvendësohen në sundimin e tyre nga askush tjetër veç burrit të vërtetë e të ligjshëm, dhe një më i mirë se ata, që sundon më mirë e sundon për amshim, që e lëron dhe e mëson atë për amshim. Sepse pesë shqisat na sundojnë, jo për amshim, po për ato gjëra të përkohshme që duhen kërkuar ose shmangur. Por kur mendja, e mbushur me urtësi, nis të sundojë shpirtin, ajo tani di jo vetëm si të shmangë një gropë dhe të ecë në tokë të rrafshët (gjë që sytë ia tregojnë shpirtit edhe në dobësinë e tij); as thjesht të magjepset nga zëra muzikorë dhe të hedhë tej tingujt e ashpër; as të kënaqet me erëra të pëlqyeshme dhe të refuzojë kundërmimet e rënda; as të rrëmbehet nga ëmbëlsia dhe të mos pëlqejë hidhësinë; as të qetësohet me atë që është e butë dhe të lëndohet me atë që është e ashpër. Sepse të gjitha këto i duhen shpirtit në dobësinë e tij. Atëherë, ç'sundim vë në punë ajo mendje? Jo një sundim për të dalluar mes së zezës dhe së bardhës, po mes së drejtës dhe së padrejtës, mes së mirës dhe së keqes, mes së dobishmes dhe së padobishmes, mes dëlirësisë dhe ndyrësisë, që të dojë njërën e të shmangë tjetrën; mes dashurisë dhe urrejtjes, që të jetë në njërën, jo në tjetrën.

22. Ky burrë s'u kishte zënë ende vendin atyre pesë burrave te ajo grua. Dhe aty ku ai s'e zë vendin, sundon gabimi. Sepse, kur shpirti nis të jetë i aftë për arsye, sundohet ose nga mendja e urtë, ose nga gabimi: po gabimi nuk sundon, po shkatërron. Prandaj, pas atyre pesë shqisave, ajo grua ende endej, dhe gabimi e hidhte andej-këtej. Dhe ky gabim nuk ishte burrë i ligjshëm, po dashnor: prandaj Zoti i thotë: «Mirë e the, s'kam burrë. Sepse ke pasur pesë burra». Të pesë shqisat e mishit të sunduan në fillim; ke ardhur në moshën e përdorimit të arsyes, e prapë s'ke ardhur te urtësia, po ke rënë në gabim. Prandaj, pas atyre pesë burrave, «ai që ke tani nuk është burri yt». Dhe, në mos qoftë burrë, ç'ishte veçse dashnor? Ndaj: «Thirr», jo dashnorin, po «burrin tënd», që të më presësh me mendje, e të mos kesh me anë të gabimit ndonjë mendim të rremë për mua. Sepse gruaja ishte ende në gabim, sepse mendonte për atë ujë, kurse Zoti tani po fliste për Frymën e Shenjtë. Pse ishte në gabim, veçse ngaqë kishte dashnor, jo burrë? Hidhe tej, pra, atë dashnor që të prish, dhe «shko, thirr burrin tënd». Thirr, dhe eja që të më kuptosh.

23. «Gruaja i thotë: Zot, e shoh se je profet». Burri nis të vijë, s'ka ardhur ende plotësisht. Ajo e çmoi Zotin profet, dhe profet ishte vërtet; sepse për veten e Tij tha se «një profet nuk është pa nderim, veçse në atdheun e vet». Përsëri, për Të iu tha Moisiut: «Do t'u ngre atyre një Profet nga vëllezërit e tyre, të ngjashëm me ty». Të ngjashëm, domethënë, sa i takon trajtës së mishit, po jo në lartësinë e madhështisë së Tij. Kështu e gjejmë Zotin Jisu të quajtur Profet. Prandaj kjo grua tani s'e ka shumë gabim. «E shoh, thotë ajo, se je profet». Nis të thërresë burrin dhe të përjashtojë dashnorin; nis të pyesë për një çështje që e shqetëson zakonisht. Sepse kishte një grindje mes samaritanëve dhe hebrenjve, ngaqë hebrenjtë e adhuronin Perëndinë në tempullin e ndërtuar nga Solomoni; kurse samaritanët, që ndodheshin larg tij, nuk adhuronin atje. Për këtë arsye hebrenjtë, ngaqë e adhuronin Perëndinë në tempull, mburreshin se ishin më të mirë se samaritanët. «Sepse hebrenjtë nuk kanë të japin e të marrin me samaritanët»: sepse këta u thoshin atyre: Si kështu që mburreni dhe e mbani veten më të mirë se ne, vetëm ngaqë keni një tempull që ne s'e kemi? A adhuruan në atë tempull etërit tanë, që i pëlqenin Perëndisë? A nuk ishte në këtë mal, ku jemi ne, që adhuruan ata? Ne, pra, bëjmë më mirë, thonë, që i lutemi Perëndisë në këtë mal, ku u lutën etërit tanë. Të dy popujt grindeshin nga padija, sepse s'e kishin burrin: ishin fryrë kundër njëri-tjetrit, njëra palë në të mirë të tempullit, tjetra në të mirë të malit.

24. Ç'i mëson, megjithatë, Zoti tani gruas, si dikujt që burri i saj ka nisur të jetë i pranishëm? «Gruaja i thotë: Zot, e kuptoj se je profet. Etërit tanë adhuruan në këtë mal, kurse ju thoni se në Jerusalem është vendi ku duhet të adhurojnë njerëzit. Jisui i thotë: Grua, më beso». Sepse Kisha do të vijë, siç thuhet në Këngën e Këngëve: «do të vijë, dhe do të kalojë tutje prej fillimit të besimit». Do të vijë që të kalojë përtej; dhe përtej s'mund të kalojë, veçse duke nisur nga besimi. Me të drejtë dëgjon ajo tani, meqë burri është i pranishëm: «Grua, më beso». Sepse ka tashmë tek ti diçka që mund të besojë, meqë burri yt është i pranishëm. Ke nisur të jesh e pranishme me mendjen, kur më quajte profet. Grua, më beso; sepse po të mos besoni, s'do të kuptoni. Prandaj: «Grua, më beso, sepse do të vijë ora kur as në këtë mal, as në Jerusalem s'do të adhuroni Atin. Ju adhuroni atë që s'e dini; ne adhurojmë atë që dimë, sepse shpëtimi vjen prej hebrenjve. Po do të vijë ora». Kur? «Dhe tani është». Epo, ç'orë? «Kur adhuruesit e vërtetë do të adhurojnë Atin në frymë e në të vërtetë», jo në këtë mal, jo në tempull, po në frymë e në të vërtetë. «Sepse Ati kërkon të tillë adhurues». Pse kërkon Ati të tillë ta adhurojnë, jo në një mal, jo në tempull, po në frymë e në të vërtetë? «Perëndia është Frymë». Po të ishte Perëndia trup, do të ishte e drejtë të adhurohej mbi një mal, sepse mali është trupor; do të ishte e drejtë të adhurohej në tempull, sepse tempulli është trupor. «Perëndia është Frymë; dhe ata që e adhurojnë, duhet ta adhurojnë në frymë e në të vërtetë».

25. E kemi dëgjuar, dhe është e qartë; kishim dalë jashtë, dhe dërgohemi brenda. Ah, sikur të gjeja, the ti, ndonjë mal të lartë e të vetmuar! Sepse mendoj se, ngaqë Perëndia është lart, më dëgjon më mirë prej një vendi të lartë. Ngaqë je mbi një mal, e mendon veten afër Perëndisë, dhe se do të të dëgjojë shpejt, sikur t'i thërrisje prej vendit më të afërt? Ai banon lart, po vështron të përulurin. «Zoti është afër». Kujt? Të lartëve, ndoshta? «Atyre që janë të thyer në zemër». Është gjë e mrekullueshme: Ai banon lart, e prapë është afër të përulurit; «Ai u vë re gjërave të përulura, po gjërat e larta i njeh prej së largu»; e sheh krenarin prej së largu, e sa më të lartë t'u duken vetes, aq më pak afër u është. Kërkoje, pra, një mal? Zbrit, që të afrohesh me Të. Po a do të ngjitesh? Ngjitu, po mos kërko një mal. «Ngjitjet, thuhet, janë në zemrën e tij, në luginën e vajit». Lugina është përulësia. Prandaj bëji të gjitha brenda. Edhe nëse ndoshta kërkon ndonjë vend të lartë, ndonjë vend të shenjtë, bëj veten tempull për Perëndinë brenda vetes. «Sepse tempulli i Perëndisë është i shenjtë, dhe ky tempull jeni ju». A do të lutesh në një tempull? Lutu në veten tënde. Po bëhu më parë tempull i Perëndisë, sepse Ai, në tempullin e Tij, dëgjon atë që lutet.

26. «Vjen ora, dhe tani është, kur adhuruesit e vërtetë do të adhurojnë Atin në frymë e në të vërtetë. Ne adhurojmë atë që dimë; ju adhuroni atë që s'e dini, sepse shpëtimi vjen prej hebrenjve». Një gjë të madhe u ka dhënë hebrenjve; po mos e kupto sikur nënkupton ata hebrenj të rremë. Kupto atë mur me të cilin bashkohet një tjetër, që të lidhen bashkë, duke u mbështetur mbi gurin e qoshes, që është Krishti. Sepse ka një mur prej hebrenjve, një tjetër prej johebrenjve; këta mure janë larg njëri-tjetrit, veçse derisa të bashkohen në Qoshe. Tani të huajt ishin të huaj e të jashtëm nga besëlidhjet e Perëndisë. Sipas kësaj, thuhet: «Ne adhurojmë atë që dimë». Thuhet, në të vërtetë, në vetën e hebrenjve, po jo të gjithë hebrenjve, jo të hebrenjve të flakur, po të atyre që ishin si apostujt, si profetët, si të gjithë ata shenjtorë që shitën gjithë të mirat e tyre dhe vunë çmimin e të mirave të tyre te këmbët e apostujve. «Sepse Perëndia nuk e ka flakur popullin e Tij që e njohu që më parë».

27. Gruaja e dëgjoi këtë, dhe vazhdoi. E kishte quajtur tashmë profet; vë re se Ai me të cilin po fliste thoshte gjëra të tilla që i takonin edhe më shumë profetit; dhe ç'përgjigje dha? Shih: «Gruaja i thotë: E di se do të vijë Mesia, që quhet Krisht: kur të ketë ardhur Ai, do të na tregojë të gjitha». Ç'është kjo? Sapo tha: Hebrenjtë grinden për tempullin, dhe ne për këtë mal: kur të ketë ardhur Ai, do ta përçmojë malin dhe do të rrëzojë tempullin; do të na mësojë të gjitha, që të dimë si të adhurojmë në frymë e në të vërtetë. E dinte kush mund ta mësonte, po nuk e njihte ende Atë që po e mësonte tani. Por tani ishte e denjë të merrte shfaqjen e Tij. Tani Mesia do të thotë i Mirosur: i Mirosur, në greqisht, është Krisht; në hebraisht, Mesia; prej nga, edhe në gjuhën punike, Messe do të thotë miros. Sepse hebraishtja, punishtja dhe siriakishtja janë gjuhë të afërta e fqinje.

28. Pastaj: «Gruaja i thotë: E di se do të vijë Mesia, që quhet Krisht: kur të ketë ardhur Ai, do të na thotë të gjitha. Jisui i thotë: Unë që flas me ty jam Ai». Thirri burrin; ai bëhet kreu i gruas, dhe Krishti bëhet kreu i burrit. Tani gruaja është vendosur në besim, dhe sundohet, si gati të rrojë drejt. Pasi dëgjoi këtë, «Unë që flas me ty jam Ai», ç'mund të thoshte më, kur Zoti Jisu deshi t'i shfaqej gruas, së cilës i kishte thënë: «Më beso»?

29. «Dhe menjëherë erdhën nxënësit e Tij, dhe u çuditën që fliste me gruan». Që po e kërkonte atë të humbur, Ai që erdhi të kërkonte atë që kishte humbur: për këtë u çuditën. U çuditën për një gjë të mirë, nuk dyshonin për ndonjë gjë të keqe. «Megjithatë asnjë s'tha: Ç'kërkon, apo pse flet me të?».

30. «Gruaja atëherë la shtambën e vet». Pasi dëgjoi «Unë që flas me ty jam Ai», dhe pasi mori Krishtin Zot në zemrën e vet, ç'mund të bënte veçse ta linte tani shtambën dhe të vraponte të predikonte ungjillin? Flaku lakminë, dhe nxitoi të shpallte të vërtetën. Le të mësojnë ata që duan të predikojnë ungjillin; le ta hedhin tej shtambën e tyre te pusi. E mbani mend ç'thashë më parë për shtambën: ishte një enë me të cilën nxirrej uji, e quajtur hidria, prej emrit të saj grek, sepse uji në greqisht është hidor; ashtu sikur të quhej aquarium, prej latinishtes. Ajo e flaku, pra, shtambën e vet, që s'i bënte më punë, po ishte barrë për të, aq e madhe ishte etja e saj për t'u ngopur me atë ujë. Duke hedhur tej barrën e vet, për të bërë të njohur Krishtin, «vrapoi në qytet, dhe u thotë atyre njerëzve: Ejani e shihni një njeri që më tha të gjitha sa kam bërë ndonjëherë». Hap pas hapi, që ata njerëz të mos zemëroheshin, të mos indinjoheshin e të mos e përndiqnin. «A mos është ky Krishti? Atëherë dolën nga qyteti dhe erdhën tek Ai».

31. «Ndërkaq nxënësit e Tij i luteshin, duke thënë: Mësues, ha». Sepse kishin shkuar të blinin ushqim, dhe ishin kthyer. «Po Ai tha: Unë kam një ushqim për të ngrënë që ju s'e dini. Prandaj nxënësit i thoshin njëri-tjetrit: Mos i solli njeri gjë për të ngrënë?». Ç'çudi, pra, po ajo grua s'kuptoi për ujin? Shih: nxënësit ende s'e kuptojnë ushqimin. Por Ai i dëgjoi mendimet e tyre, dhe tani, si mësues, i mëson, jo në mënyrë të tërthortë, siç bëri me gruan ndërsa ende kërkonte burrin e saj, po hapur menjëherë: «Ushqimi im, thotë Ai, është të bëj vullnetin e Atij që më dërgoi». Prandaj, në rastin e asaj gruaje, ishte madje pija e Tij të bënte vullnetin e Atij që e dërgoi. Kjo ishte arsyeja pse tha: «Kam etje, më jep të pi»; domethënë, që të lindte besimin tek ajo, të pinte prej besimit të saj, dhe ta shartonte atë në trupin e vet, sepse trupi i Tij është Kisha. Prandaj thotë: «Ushqimi im është të bëj vullnetin e Atij që më dërgoi».

32. «A nuk thoni ju se kanë mbetur edhe katër muaj, dhe pastaj vjen korrja?». Ai ishte i flakëruar për punën, dhe po bënte gati të dërgonte punëtorë. Ju numëroni katër muaj deri te korrja; unë ju tregoj një korrje tjetër, të bardhë e gati. Ja, po ju them: «Ngrini sytë, dhe shihni se arat janë tashmë të bardha për korrje». Prandaj Ai do të dërgojë korrësit. «Sepse në këtë është e vërtetë fjala, se njëri korr, tjetri mbjell: që edhe ai që mbjell, edhe ai që korr, të gëzohen bashkë. Unë ju dërgova të korrni atë për të cilën nuk keni punuar: të tjerë kanë punuar, dhe ju hytë në mundin e tyre». Ç'është kjo, pra? Dërgoi korrësit; a nuk i dërgoi mbjellësit? Ku i dërgoi korrësit? Aty ku të tjerë kishin punuar tashmë. Sepse, aty ku ishte dhënë tashmë mundi, sigurisht kishte pasur të mbjellë; dhe ajo që ishte mbjellë ishte pjekur tani, dhe kërkonte drapërin e shirjen. Ku, pra, do të dërgoheshin korrësit? Aty ku profetët kishin predikuar tashmë më parë; sepse ata ishin mbjellësit. Sepse, po të mos kishin qenë mbjellësit, nga do t'i kishte ardhur gruas kjo: «E di se do të vijë Mesia»? Ajo grua ishte tani fryt i pjekur, dhe arat e korrjes ishin të bardha, e kërkonin drapërin. «Unë ju dërgova», pra. Ku? «Të korrni atë që nuk keni mbjellë: të tjerë mbollën, dhe ju hytë në mundin e tyre». Kush punoi? Abrahami, Isaku dhe Jakovi. Lexo mundimet e tyre; në gjithë mundimet e tyre ka një profeci për Krishtin, dhe për këtë arsye ishin mbjellës. Moisiu, dhe gjithë patriarkët e tjerë, dhe gjithë profetët, sa shumë vuajtën në atë stinë të ftohtë kur mbollën! Prandaj korrja ishte tani gati në Jude. Me të drejtë thuhej se gruri atje ishte thuajse i pjekur, kur kaq mijëra njerëz sollën çmimin e të mirave të tyre dhe, duke i vënë te këmbët e apostujve, pasi lehtësuan supet nga kjo barrë e kësaj bote, nisën të ndiqnin Zotin Krisht. Vërtet korrja ishte e pjekur. Ç'u bë me të? Prej asaj korrjeje u hodhën ca kokrra, dhe mbollën gjithë botën; dhe po ngrihet një korrje tjetër, që do të korret në fund të botës. Për atë korrje thuhet: «Ata që mbjellin me lot, do të korrin me gëzim». Po në atë korrje nuk do të dërgohen apostuj, po engjëj. «Korrësit, thotë Ai, janë engjëjt». Ajo korrje, pra, po rritet mes egjrës, dhe pret të pastrohet në fund të botës. Por ajo korrje ku u dërguan së pari nxënësit, ku punuan profetët, ishte tashmë e pjekur. Megjithatë, vëllezër, vini re ç'u tha: «të gëzohen bashkë, edhe ai që mbjell, edhe ai që korr». Kishin mundime të ndryshme në kohë, po gëzimin do ta shijojnë njësoj, të barabartë; do të marrin si pagë, bashkë, jetën e përjetshme.

33. «Dhe shumë samaritanë të atij qyteti besuan tek Ai, për shkak të fjalës së gruas, e cila dëshmoi: Më tha të gjitha sa kam bërë ndonjëherë. Dhe kur samaritanët erdhën tek Ai, iu lutën të rrinte me ta; dhe Ai qëndroi atje dy ditë. Dhe shumë më tepër besuan për shkak të fjalës së Tij; dhe i thanë gruas: Tani besojmë, jo për shkak të fjalëve të tua; sepse e dëgjuam vetë, dhe e dimë se ky është vërtet Shpëtimtari i botës». Edhe kjo duhet vënë re paksa, sepse leximi mbaroi. Gruaja e njoftoi së pari Atë, dhe samaritanët i besuan dëshmisë së saj; iu lutën të rrinte me ta, dhe Ai qëndroi atje dy ditë, dhe shumë më tepër besuan. Dhe, pasi besuan, i thanë gruas: «Tani besojmë, jo për shkak të fjalës sate; po e njohëm vetë, dhe e dimë se ky është vërtet Shpëtimtari i botës»: së pari me anë të kumtit, pastaj me anë të pranisë së Tij. Kështu ndodh sot me ata që janë jashtë dhe s'janë ende të krishterë. Krishti u bëhet i njohur atyre nga miq të krishterë; dhe pikërisht mbi kumtin e asaj gruaje, domethënë të Kishës, vijnë te Krishti, besojnë përmes këtij kumti. Ai rri me ta dy ditë, domethënë, u jep dy urdhërimet e dashurisë; dhe shumë më tepër besojnë, dhe besojnë më fort, tek Ai, sepse Ai është vërtet Shpëtimtari i botës.