Joani 5:19

1. Ungjillori Joan, ndër shokët e vet, ungjillorët e tjerë, mori prej Zotit këtë dhuratë të veçantë e të posaçme (ai që u mbështet mbi kraharorin e Tij në darkë, për të treguar kështu se pinte të fshehta më të thella nga vetë thellësia e zemrës së Tij), që të shqiptonte për Birin e Perëndisë gjëra të tilla, të cilat ndoshta ua zgjojnë mendjet e vëmendshme të të vegjëlve, por s'mund t'i ngopin, sepse ata ende s'janë të zotë t'i rrokin; kurse mendjeve pak më të rritura, që kanë arritur në një farë moshe të burrërisë së brendshme, u jep me këto fjalë diçka me të cilën edhe të stërviten edhe të ushqehen. E keni dëgjuar kur u lexua, edhe e mbani mend si nisi kjo bisedë. Sepse dje u lexua se «prandaj hebrenjtë kërkonin ta vrisnin Jisuin, sepse Ai jo vetëm e prishte të shtunën, por edhe thoshte se Perëndia ishte Ati i Tij, duke e bërë veten të barabartë me Perëndinë.» Kjo që s'u pëlqeu hebrenjve, i pëlqeu Atit. Kjo, pa dyshim, u pëlqen edhe atyre që e nderojnë Birin ashtu si nderojnë Atin; sepse, po të mos u pëlqejë, s'do të jenë të pëlqyer. Sepse Perëndia s'do të bëhet më i madh ngaqë të pëlqen ty, por ti do të jesh më i vogël po të mos të pëlqejë. Tani, kundër kësaj shpifjeje të tyre, që vjen ose prej padijes ose prej ligësisë, Zoti nuk flet aspak atë që ata mund ta kuptojnë, por atë me të cilën mund të tronditen e të shqetësohen, dhe, kur të shqetësohen, ndoshta të kërkojnë Mjekun. Dhe Ai shqiptoi atë që duhej shkruar, që të lexohej më pas edhe prej nesh. Tani e pamë ç'ndodhi në zemrat e hebrenjve kur i dëgjuan këto fjalë; ç'ndodh në ne kur i dëgjojmë, le ta shqyrtojmë më gjerësisht. Sepse herezitë, dhe disa mësime të shtrembra, që u ngrehin lak shpirtrave dhe i zhysin në humnerë, s'kanë lindur veçse kur Shkrimet e mira nuk kuptohen drejt, dhe kur ajo që në to nuk kuptohet drejt, pohohet me nxitim e me guxim. Prandaj, të dashur, ato gjëra, për të kuptuarit e të cilave jemi ende të vegjël, duhet t'i dëgjojmë me kujdes të madh, edhe atë me zemër të përshpirtshme e me drithmë, siç është shkruar, duke e mbajtur këtë rregull të shëndoshë: të gëzohemi, si për ushqim, për atë që kemi mundur ta kuptojmë, sipas besimit me të cilin jemi mbrujtur; kurse atë që s'kemi mundur ende ta kuptojmë, ta lëmë mënjanë duke dyshuar, dhe ta shtyjmë të kuptuarit e saj për një kohë; domethënë, edhe në qoftë se ende s'e dimë ç'është, prapëseprapë të mos dyshojmë aspak se është e mirë dhe e vërtetë. Dhe sa për mua, vëllezër, duhet ta merrni parasysh cili jam unë që marr përsipër t'ju flas juve, dhe ç'kam marrë përsipër: sepse kam marrë mbi vete të flas për gjëra hyjnore, duke qenë njeri; për gjëra frymërore, duke qenë prej mishi; për gjëra të përjetshme, duke qenë i vdekshëm. Gjithashtu, larg meje qoftë, të dashur, mendjemadhësia e kotë, në qoftë se sjellja ime do të jetë e shëndoshë në shtëpinë e Perëndisë, «e cila është Kisha e Perëndisë së gjallë, shtylla dhe themeli i së vërtetës.» Sipas masës sime marr atë që vë përpara jush: aty ku është e hapur, shoh bashkë me ju; aty ku është e mbyllur, trokas bashkë me ju.

2. Tani hebrenjtë u tronditën e u zemëruan: me të drejtë, vërtet, sepse një njeri guxoi ta bënte veten të barabartë me Perëndinë; por padrejtësisht në këtë, sepse në njeriun s'e kuptuan Perëndinë. Panë mishin, Perëndinë s'e njohën; vunë re banesën, për banorin s'dinin gjë. Ai mish ishte tempull, brenda tij banonte Perëndia. Jisui s'e bëri mishin të barabartë me Atin, s'e krahasoi trajtën e shërbëtorit me Zotin; jo atë që u bë për ne, por atë që ishte kur na bëri ne. Sepse kush është Krishti (po u flas katolikëve) ju e dini, sepse keni besuar drejt: jo vetëm Fjalë, as vetëm mish, por Fjala u bë mish që të banonte ndër ne. Po jua përsëris për Fjalën atë që e dini: «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi». Ja barazia me Atin. Por «Fjala u bë mish, edhe banoi ndër ne». Nga ky mish Ati është më i madh. Kështu Ati është edhe i barabartë edhe më i madh; i barabartë me Fjalën, më i madh se mishi; i barabartë me Atë nëpërmjet të cilit na bëri, më i madh se Ai që u bë për ne. Këtë rregull të shëndoshë katolik duhet ta dini veçanërisht; ju, që e dini, mbajeni fort; prej tij besimi juaj s'duhet të rrëshqasë kurrsesi, dhe asnjë arsyetim njerëzish s'duhet t'jua shkulë nga zemra. Me këtë rregull, pra, le t'i masim gjërat që i kuptojmë; kurse gjërat që, mbase, s'i kuptojmë, le t'i shtyjmë, që të maten më vonë me këtë rregull, atëherë kur të jemi të zotë ta bëjmë këtë. E njohim, pra, si të barabartë me Atin, Birin e Perëndisë, sepse e njohim që në fillim si Perëndinë Fjalë. Përse, atëherë, kërkonin hebrenjtë ta vrisnin? «Sepse Ai jo vetëm e prishte të shtunën, por edhe thoshte se Perëndia ishte Ati i Tij, duke e bërë veten të barabartë me Perëndinë»: duke parë mishin, pa parë Fjalën. Le t'u flasë, pra, kundër tyre, Fjala me anë të mishit; le të flasë Ai që banon brenda, me anë të banesës së Tij, që kushdo që mundet, të njohë kush është Ai që banon brenda.

3. Ç'u thotë, pra, atyre? «Atëherë Jisui u përgjigj e u tha», ngaqë ishin zemëruar që e bëri veten të barabartë me Perëndinë, «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Ajo që hebrenjtë u përgjigjën për këto fjalë s'është shkruar: ndoshta s'thanë asgjë. Megjithatë, disa, që duan të quhen të krishterë, s'heshtin, por nga këto fjalë disi nxjerrin disa mendime në kundërshtim me ne, të cilat s'duhen shpërfillur, si për hir të tyre ashtu edhe për hirin tonë. Heretikët arianë, pikërisht, ndërsa pohojnë se Biri, i cili mori mbi vete mishin, është më i vogël se Ati, jo për shkak të mishit, por përpara se të merrte mish, dhe se s'është i të njëjtit thelb me Atin, gjejnë në këto fjalë një shkas për të shtrembëruar, dhe na përgjigjen: «E shihni se Zoti Jisu, duke vënë re që hebrenjtë ishin zemëruar ngaqë e bënte veten të barabartë me Perëndinë Atë, u shtoi fjalë të tilla, për të treguar se s'ishte i barabartë me Perëndinë. Sepse hebrenjtë», thonë ata, «u ndezën kundër Krishtit, ngaqë e bëri veten të barabartë me Perëndinë; dhe Krishti, duke dashur t'i shëronte nga ky përfytyrim, dhe t'u tregonte se Biri s'është i barabartë me Atin, domethënë me Perëndinë, e thotë këtë, sikur të thoshte: Përse zemëroheni? Përse tërboheni? Unë s'jam i barabartë me Perëndinë, sepse ‹Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.› Tani», thonë ata, «ai që ‹nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin,› është pa dyshim më i vogël, jo i barabartë.»

4. Në këtë rregull të shtrembër e të prishur të zemrës së vet, le të na dëgjojë heretiku, jo ende duke e qortuar, por si të thuash duke e pyetur, dhe le të na shpjegojë ç'mendon. Sepse, mendoj, kushdo qofsh ti (sepse mund ta marrim si të pranishëm këtu vetë), ti e mban bashkë me ne se «në fillim ishte Fjala.» E mbaj, thotë ai. Edhe se «Fjala ishte pranë Perëndisë»? Edhe këtë, thotë ai, e mbaj. Vazhdo, pra, dhe mbaje thënien më të fortë që vjen më pas, se «Fjala ishte Perëndi.» Edhe këtë, thotë ai, e mbaj: por, prapëseprapë, njëri është Perëndi më i madh, tjetri Perëndi më i vogël. Tani kjo disi kundërmon paganizëm: unë kujtoja se po flisja me një të krishterë. Në qoftë se ka Perëndi më të madh dhe Perëndi më të vogël, atëherë adhurojmë dy perëndi, jo një Perëndi. Po pse, thotë ai; a nuk pohon edhe ti dy perëndi, të barabartë njëri me tjetrin? Këtë nuk e pohoj: sepse këtë barazi e kuptoj se përmban në vete edhe një dashuri të pandarë; e në qoftë se dashuri të pandarë, atëherë njësi të përsosur. Sepse, në qoftë se dashuria që Perëndia vuri te njerëzit i bën shumë zemra njerëzish një zemër të vetme, dhe i bën shumë shpirtra njerëzish një shpirt të vetëm, siç është shkruar për ata që besuan dhe e donin njëri-tjetrin, në Veprat e Apostujve: «Kishin një shpirt e një zemër drejt Perëndisë». Në qoftë se, pra, shpirti im dhe shpirti yt bëhen një shpirt i vetëm, kur mendojmë të njëjtën gjë dhe e duam njëri-tjetrin, sa më tepër duhet të jenë Perëndia Atë dhe Perëndia Bir një Perëndi i vetëm në burimin e dashurisë!

5. Por drejtoja mendjen këtyre fjalëve, prej të cilave të trazohet zemra, dhe mendo bashkë me mua për atë që po kërkonim rreth Fjalës. Tashmë e mbajmë se «Fjala ishte Perëndi»: këtu i shtoj edhe një gjë tjetër, se, pasi tha «Kjo ishte në fillim pranë Perëndisë», Ungjillori menjëherë shtoi: «Të gjitha u bënë me anë të tij.» Tani do të të ngul me pyetje, tani do të të vë kundër vetes, dhe do të të thërras në gjyq kundër vetvetes: veç mbaje ndër mend këtë për Fjalën, se «Fjala ishte Perëndi, dhe të gjitha u bënë me anë të tij.» Dëgjo tani fjalët prej të cilave u nxite të pohosh se Biri gjoja është më i vogël, ngaqë tha: «Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Pikërisht kështu, thotë ai. Shpjegoma pak këtë: kështu mendon ti, me sa e marr me mend: se Ati bën disa gjëra, dhe Biri vëzhgon si i bën Ati, që edhe Vetë të mund të bëjë ato gjëra që sheh të bëjë Atin. Ke ngritur, si të thuash, dy mjeshtër: Atin dhe Birin, tamam si mjeshtri dhe nxënësi, ashtu si etërit zejtarë e kanë zakon t'ua mësojnë bijve zanatin e tyre. Ja, po zbres deri te kuptimi yt prej mishi: për një çast po mendoj si ti: le të shohim në qoftë se ky përfytyrim yni gjen një përfundim në pajtim me ato që sapo i thamë bashkë dhe i mbajmë bashkë për Fjalën, se «Fjala ishte Perëndi» dhe se «të gjitha u bënë me anë të tij.» Le të marrim, pra, Atin, si mjeshtër, duke bërë disa vepra, dhe Birin si nxënës, që «nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin»: Ai i ndjek me vëmendje, si të thuash, duart e Atit, që, siç e sheh duke gdhendur diçka, kështu edhe Vetë të gdhendë në të njëjtën mënyrë diçka të ngjashme, me anë të veprave të veta. Por Ati këtu i bën gjithë ato gjëra që bën, dhe dëshiron që Biri t'i vërë veshin, dhe të bëjë edhe Vetë po ashtu; po me anë të kujt i bën Ati? Eja! tani është koha të qëndrosh te mendimi yt i mëparshëm, që e shqiptove bashkë me mua dhe e mbajte bashkë me mua: se «në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi, edhe të gjitha u bënë me anë të tij.» Por ti, pasi mbajte bashkë me mua se të gjitha u bënë me anë të Fjalës, prapë, me mendjen tënde prej mishi e me trillin tënd fëminor, përfytyron me vete Perëndinë duke bërë diçka, dhe Fjalën duke i vënë veshin; kështu që, kur Perëndia të ketë bërë, edhe Fjala të bëjë po atë. Tani, ç'bën Perëndia pa Fjalën? Sepse po të bëjë diçka, atëherë s'u bënë të gjitha me anë të Fjalës; ke braktisur qëndrimin që mbaje. Por në qoftë se të gjitha u bënë me anë të Fjalës, ndreqe atë që e kuptove shtrembër. Ati bëri, dhe bëri vetëm me anë të Fjalës: si mund t'i vërë veshin Fjala për të parë Atin duke bërë pa Fjalën, atë që Fjala mund ta bëjë në të njëjtën mënyrë? Çfarëdo që ka bërë Ati, e bëri me anë të Fjalës; përndryshe do të ishte e rreme se «të gjitha u bënë me anë të tij.» Por është e vërtetë se «të gjitha u bënë me anë të tij.» Ndoshta kjo s'të dukej mjaft? Atëherë ja: «edhe pa atë s'u bë asgjë.»

6. Tërhiqu, pra, nga kjo urtësi e mishit, dhe le të hetojmë në ç'mënyrë thuhet: «Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Le të hetojmë, në qoftë se jemi të denjë ta rrokim. Sepse e rrëfej, është gjë e madhe dhe krejt e vështirë: të shohësh Atin duke bërë me anë të Birit; jo Atin dhe Birin duke bërë secili veprat e veta të veçanta, por Atin duke bërë çdo vepër me anë të Birit; kështu që asnjë vepër s'bëhet nga Ati pa Birin, as nga Biri pa Atin, sepse «të gjitha u bënë me anë të tij, edhe pa atë s'u bë asgjë.» Pasi këto të vërteta janë vendosur fort në themelin e besimit, ç'është tani natyra e këtij «të parit»? Ti kërkon, me sa mendoj, të njohësh Birin duke bërë: kërko më parë të njohësh Birin duke parë. Sepse ç'thotë Ai, në fakt? «Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Vër re çfarë tha: «veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Të parit vjen i pari, të bërit vjen pas: Ai sheh që të bëjë. Kurse ti, përse kërkon tani të dish si bën, ndërkohë që ende s'e kupton si sheh? Përse rend drejt asaj që vjen më vonë, duke lënë atë që vjen e para? Ai e shpall Veten si atë që sheh dhe bën, jo si atë që bën dhe sheh; sepse «nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Do që të të shpjegoj si bën? Ma shpjego ti mua si sheh. Në qoftë se ti s'e shpjegon dot këtë, as unë s'e shpjegoj dot atë. Në qoftë se ti ende s'je i zoti ta kuptosh këtë, as unë s'jam i zoti ta kuptoj atë. Prandaj le të kërkojë secili, le të trokasë secili, që secili të meritojë të marrë. Përse ti, sikur të ishe i ditur, më qorton padrejtësisht mua që jam i paditur? Unë për sa i përket të bërit, ti për sa i përket të parit, të dy të paditur, le të pyesim Mësuesin, jo të grindemi si fëmijë në shkollën e Tij. Megjithatë, kemi mësuar tashmë bashkë se «të gjitha u bënë me anë të tij.» Prandaj është e qartë se Ati nuk bën një lloj tjetër veprash, që Biri, duke i parë, të bëjë vepra të tjera të ngjashme me to; por Ati bën po ato me anë të Birit, sepse të gjitha u bënë me anë të Fjalës. Tani, si bën Perëndia, kush e di? Si e bëri, s'po them botën, por vetë syrin tënd, pas të cilit rri i lidhur sipas mishit, ti që i krahason gjërat e dukshme me të padukshmet? Sepse për Perëndinë përfytyron gjëra të tilla si ato që e ke zakon t'i shohësh me këta sy. Por, po të mund të shihej Perëndia me këta sy, s'do të kishte thënë: «Lum ata që janë të pastër në zemër, sepse ata do të shohin Perëndinë.» Kështu, ke një sy të trupit për të parë një mjeshtër, por ende s'ke syrin e zemrës për të parë Perëndinë: prandaj, atë që e ke zakon ta shohësh te një mjeshtër, do të doje ta bartësh te Perëndia. Lëri gjërat e tokës mbi tokë; ngreje zemrën lart.

7. Pra, të dashur, a do ta shpjegojmë vallë atë që pyetëm: si sheh Fjala, si shihet Ati prej Fjalës, ç'është të parit e Fjalës? S'jam aq i guximshëm, aq i pamatur, sa të premtoj se do ta shpjegoj këtë, as për vete as për ju: sido që ta vlerësoj masën tuaj, prapë e njoh timen. Prandaj, po të doni, që të mos e vonojmë më, le ta përshkojmë pjesën, dhe le të shohim si trazohen zemrat prej mishi nga fjalët e Zotit; të trazuara për këtë qëllim, që të mos qëndrojnë në atë që mbajnë. Le t'u shkulet kjo, ashtu si u shkulet fëmijëve ndonjë lodër, me të cilën dëfrehen për dëmin e vet, që, si njerëz më të rritur, të mbillet në ta diçka më e dobishme, dhe të mund të përparojnë, në vend që të zvarriten mbi tokë. Ngrihu, kërko, psherëtij, gulço nga malli, dhe trokit në atë që është e mbyllur. Por, në qoftë se ende s'dëshirojmë, ende s'kërkojmë me zjarr, ende s'psherëtijmë, do të hedhim vetëm margaritarë kot më kot para të gjithëve, ose do të gjejmë margaritarë vetë, pa u kujdesur fare ç'lloji janë. Prandaj, të dashur, do të doja të zgjoja në zemrën tuaj një dëshirë të zjarrtë. Karakteri i mirë të çon në të kuptuar të drejtë: lloji i jetës të çon në një lloj tjetër jete. Një lloj jete është i tokës, tjetri i qiellit: ka një jetë kafshësh, një tjetër njerëzish, dhe një tjetër engjëjsh. Jeta e kafshëve ndizet nga kënaqësitë e tokës, kërkon vetëm kënaqësitë e tokës, dhe zvarritet pas tyre me dëshirë të pamasë: jeta e engjëjve është e vetmja qiellore; jeta e njerëzve rri në mes, midis asaj të engjëjve dhe asaj të kafshëve. Në qoftë se njeriu rron sipas mishit, është në një shkallë me kafshët; në qoftë se rron sipas Frymës, bashkohet në shoqërinë e engjëjve. Kur të rrosh sipas Frymës, shqyrto edhe në jetën engjëllore në je i vogël apo i rritur mirë. Sepse, po të jesh ende i vogël, engjëjt të thonë: «Rritu: ne ushqehemi me bukë; ti ushqehesh me qumësht, me qumështin e besimit, që të arrish te ushqimi i të parit.» Por, në qoftë se ka ende një mall për kënaqësi të ndyra, në qoftë se mendimet janë ende për mashtrim, në qoftë se s'shmangen gënjeshtrat, në qoftë se mbi gënjeshtra grumbullohen betime të rreme, a do të guxojë një zemër kaq e fëlliqur të thotë: «Ma shpjego si sheh Fjala», qoftë edhe po të mundem ta bëj këtë, qoftë edhe po të shoh unë vetë tani? Dhe më tej, ndonëse mbase unë vetë s'jam i tillë, prapë jam larg këtij vegimi; sa fort duhet të jetë i rënduar nga dëshirat e tokës ai njeri që ende s'është rrëmbyer nga kjo dëshirë prej së larti! Ka një dallim të madh midis neverisë dhe dëshirës; dhe përsëri, midis dëshirës dhe shijimit të saj. Në qoftë se rron si kafshët, ke neveri: engjëjt e shijojnë plotësisht. Në qoftë se, përkundrazi, s'rron si kafsha, s'ke më neveri: diçka dëshiron, por s'e merr: ke nisur, pikërisht me këtë dëshirë, jetën e engjëjve. U rrittë kjo në ty, dhe u përsostë në ty; dhe e marrsh këtë, jo prej meje, por prej Atij që na bëri edhe mua edhe ty!

8. Megjithatë, Zoti s'na la në mëshirë të fatit, sepse, me atë që tha, «Biri nuk mund të bëjë asgjë nga vetja, veç asaj që sheh të bëjë Atin», deshi të kuptonim se Ati nuk bën disa vepra që Biri mund t'i shohë, e pastaj Biri bën vepra të tjera pasi ka parë Atin duke bërë; por se edhe Ati edhe Biri bëjnë po ato vepra. Sepse Ai vazhdon e thotë: «Sepse çfarëdo që bën Ati, po ato i bën edhe Biri në të njëjtën mënyrë.» Jo se pasi Ati ka bërë vepra, Biri bën vepra të tjera në të njëjtën mënyrë; por, «çfarëdo që bën Ai, po ato i bën edhe Biri në të njëjtën mënyrë.» Në qoftë se Biri bën po ato që bën Ati, atëherë Ati bën me anë të Birit: në qoftë se Ati bën me anë të Birit atë që bën, atëherë Ati nuk bën disa, e Biri të tjera; por veprat e Atit dhe të Birit janë po ato vepra. Dhe si i bën Biri po ato? Edhe «po ato», edhe «në të njëjtën mënyrë.» Që të mos i mendoni po ato, por në një mënyrë tjetër, «po ato», thotë Ai, «dhe në të njëjtën mënyrë.» Po si mund të jenë po ato dhe jo në të njëjtën mënyrë? Merrni një shembull, që, me sa mendoj, s'është shumë i madh për ju: kur shkruajmë shkronja, ato formohen së pari nga zemra jonë, pastaj nga dora jonë. Sigurisht: përse ndryshe do të ishit pajtuar të gjithë, veçse ngaqë e vutë re se është kështu? Është siç thashë, është e qartë për të gjithë ne. Shkronjat bëhen së pari nga zemra jonë, pastaj nga trupi ynë; dora shërben, zemra urdhëron; edhe zemra edhe dora bëjnë po ato shkronja. A mendon se zemra bën disa shkronja, dora disa të tjera? Po ato bën dora, vërtet, por jo në të njëjtën mënyrë: zemra jonë i formon në mënyrë të kuptueshme, kurse dora jonë në mënyrë të dukshme. Shihni si bëhen po ato gjëra, por jo në të njëjtën mënyrë. Prandaj s'i mjaftonte Zotit të thoshte: «Çfarëdo që bën Ati, po ato bën edhe Biri»; duhej të shtonte: «dhe në të njëjtën mënyrë.» Sepse, po ta kuptoje këtë ashtu siç kupton se çfarëdo që bën zemra jote, po atë bën edhe dora jote, por në një mënyrë tjetër? Këtu, megjithatë, ai shtoi: «Po ato i bën edhe Biri në të njëjtën mënyrë.» Në qoftë se Ai edhe i bën po ato, edhe i bën në të njëjtën mënyrë, atëherë zgjohu; le të shtypet hebreu, le të besojë i krishteri, le të bindet heretiku: Biri është i barabartë me Atin.

9. «Sepse Ati e do Birin, edhe i tregon të gjitha ato që bën Vetë.» Ja ku është ai «tregon». «Tregon», si të thuash, kujt? Sigurisht, atij që sheh. Kthehemi te ajo që s'mund ta shpjegojmë, si sheh Fjala. Ja, njeriu u bë me anë të Fjalës; por njeriu ka sy, veshë, duar, gjymtyrë të ndryshme në trup: me sytë mund të shohë, me veshët të dëgjojë, me duart të punojë; gjymtyrët janë të ndryshme, detyrat e tyre të ndryshme. Një gjymtyrë s'mund të bëjë detyrën e një tjetre; megjithatë, për shkak të njësisë së trupit, syri sheh edhe për vete edhe për veshin, dhe veshi dëgjon edhe për vete edhe për syrin. A duhet të mendojmë se diçka e tillë vlen te Fjala, meqë të gjitha janë me anë të tij; dhe Shkrimi ka thënë në psalm: «Merrni vesh, o të marrë të popullit; edhe ju, o të pamend, dikur bëhuni të mençur. Ai që mbolli veshin, a nuk dëgjon? Edhe Ai që formoi syrin, a nuk sheh?» Prandaj, në qoftë se Fjala është Ai që formoi syrin, sepse të gjitha janë me anë të Fjalës; në qoftë se Fjala është Ai që mbolli veshin, sepse të gjitha janë me anë të Fjalës: s'mund të themi se Fjala nuk dëgjon, se Fjala nuk sheh; që të mos na qortojë psalmi e të thotë: «Të marrë, dikur bëhuni të mençur.» Prandaj, në qoftë se Fjala dëgjon dhe sheh, në qoftë se Biri dëgjon dhe sheh, a duhet të kërkojmë ende te Ai sy dhe veshë në vende të ndara? A dëgjon me një pjesë, e sheh me një tjetër; a s'mund të bëjë veshi i Tij atë që bën syri i Tij; a s'mund të bëjë syri i Tij atë që mund të bëjë veshi i Tij? Apo Ai nuk është krejt shikim, krejt dëgjim? Ndoshta po; jo, jo ndoshta, por vërtet po; ndonëse, megjithatë, ai të parë i Tij, dhe ai të dëgjuar i Tij, është në një mënyrë krejt tjetër nga ç'është te ne. Edhe të parit edhe të dëgjuarit rrinë bashkë te Fjala: të parit dhe të dëgjuarit s'janë gjëra të ndryshme te Ai; por të dëgjuarit është të parë, dhe të parit është të dëgjuar.

10. Dhe ne, që shohim në një mënyrë, e dëgjojmë në një tjetër, si e dimë këtë? Kthehemi ndoshta te vetvetja, në qoftë se s'jemi ata shkelës që u thuhet: «Kthehuni, o shkelës, në zemrën tuaj.» Kthehuni në zemrën tuaj: përse ikni nga vetvetja, dhe humbni larg vetvetes? Përse merrni udhët e vetmisë? E humbni udhën duke u endur: kthehuni. Ku? Te Zoti. Bëhet shpejt: së pari kthehu në zemrën tënde; ke bredhur nëpër botë si i mërguar prej vetvetes; s'e njeh veten, e megjithatë po pyet prej kujt je bërë! Kthehu, kthehu në zemrën tënde, ngrihu tej trupit: trupi yt është vendbanimi yt; zemra jote ndien edhe me anë të trupit tënd. Por trupi yt s'është ajo që është zemra jote; lëre edhe trupin tënd, kthehu në zemrën tënde. Në trupin tënd gjete sy në një vend, veshë në një vend tjetër: a e gjen këtë në zemrën tënde? Apo s'ke veshë në zemrën tënde? Përndryshe, për çfarë tha Zoti: «Kush ka veshë për të dëgjuar, le të dëgjojë?» Apo s'ke sy në zemrën tënde? Përndryshe, për çfarë thotë apostulli: «Sytë e zemrës suaj të ndriçuar?» Kthehu në zemrën tënde; shih atje çfarë, mbase, mund të kuptosh për Perëndinë, sepse në të është shëmbëllesa e Perëndisë. Në njeriun e brendshëm banon Krishti, në njeriun e brendshëm përtërihesh sipas shëmbëllesës së Perëndisë, në vetë shëmbëllesën e Tij njihe Autorin e saj. Shih si të gjitha shqisat e trupit i sjellin zemrës brenda lajmin e asaj që kanë ndier jashtë; shih sa shërbëtorë ka sundimtari i vetëm brenda, dhe ç'mund të bëjë ai vetë edhe pa këta shërbëtorë. Sytë i njoftojnë zemrës gjërat e zeza dhe të bardha; veshët i njoftojnë po asaj zemre tingujt e këndshëm dhe të ashpër; po asaj zemre hundët i shpallin erërat e ëmbla dhe kutërbimet; po asaj zemre shija i shpall gjërat e hidhura dhe të ëmbla; po asaj zemre prekja i shpall gjërat e lëmuara dhe të ashpra; dhe zemra i shpall vetvetes gjërat e drejta dhe të padrejta. Zemra jote sheh e dëgjon e gjykon të gjitha gjërat e tjera që i ndiejnë shqisat; dhe, atë që shqisat s'arrijnë ta synojnë, ajo i dallon gjërat e drejta dhe të padrejta, të këqijat dhe të mirat. Ma trego sytë, veshët, hundët e zemrës sate. Të ndryshme janë gjërat që i referohen zemrës sate, e megjithatë s'ka atje gjymtyrë të ndryshme. Në mishin tënd, dëgjon në një vend, sheh në një tjetër; në zemrën tënde, aty ku sheh, aty edhe dëgjon. Në qoftë se kjo është shëmbëllesa, sa më fuqishëm Ai, shëmbëllesa e të cilit është kjo! Prandaj Biri edhe dëgjon edhe sheh; Biri është edhe vetë të dëgjuarit edhe të parit: të dëgjuarit është për Të e njëjta gjë me «të qenët»; edhe të parit është për Të e njëjta gjë me «të qenët.» Të parit s'është për ty e njëjta gjë me të qenët; sepse, po ta humbësh të parit, prapë mund të jesh; edhe po ta humbësh të dëgjuarit, prapë mund të jesh.

11. A mendojmë se kemi trokitur? A u ngrit brenda nesh diçka me të cilën mund të hamendësojmë sadopak nga na vjen drita? Mendimi im, o vëllezër, është se, kur flasim për këto gjëra e i vëmë në mendim, po stërvitemi. Dhe, kur stërvitemi, dhe jemi si të thuash të përkulur prapa nga pesha jonë drejt mendimeve tona të zakonshme, jemi si njerëzit me sy të dobët, kur i nxjerrin të shohin dritën, sikur ndoshta s'kishin fare të parë më parë, dhe fillojnë disi ta rifitojnë të parit me kujdesin e palodhur të mjekëve. Kur mjeku do të provojë sa ka përparuar shërimi, përpiqet t'u tregojë diçka që kërkonin ta shihnin, por s'e shihnin dot sa ishin të verbër: dhe, tani që të parit i është kthyer disi, i nxjerrin në dritë; dhe, sapo e shohin, i zmbraps si të thuash vetë shkëlqimi; dhe i përgjigjen mjekut, ndërsa ai ua tregon sendin: Këtë çast pashë, por tani s'shoh dot. Ç'bën atëherë mjeku? I kthen te mënyrat e tyre të zakonshme, dhe u vë melhemin e syve për të ushqyer mallin për të parë atë që u pa vetëm për një çast, që me vetë atë mall t'i shërojë më plotësisht; dhe, po t'i vihet ndonjë melhem që djeg për të rifituar shëndetin, le ta durojë i sëmuri me trimëri, dhe, i ndezur nga dashuria për dritën, le t'i thotë vetes: Kur do të vijë çasti që me sy të fortë të shoh atë që me sy të dhembur e të dobët s'e shihja dot? Ai e nxit mjekun, dhe i lutet ta shërojë. Prandaj, o vëllezër, në qoftë se, mbase, diçka e tillë ka ndodhur në zemrat tuaja, në qoftë se disi e ngritët zemrën për të parë Fjalën, dhe, të zmbrapsur nga drita e saj, ratë prapë te mënyrat tuaja të zakonshme; lutjani Mjekut t'ju vërë melhemet e mprehta, urdhërimet e drejtësisë. Ka atë që mund ta shohësh, por jo atë me të cilën mund të shohësh. S'më besove më parë se ka atë që mund ta shohësh: tani, si prej dorës së arsyes, je sjellë deri te ajo: iu afrove, i ngule sytë për ta parë, të rrahu zemra, dhe u tërhoqe prapa. E di me siguri se ka atë që mund ta shohësh, por se ende s'je i denjë ta shohësh. Prandaj shërohu. Cilat janë melhemet e syve? Mos gënje, mos u beto rrejshëm, mos shkel kurorën, mos vidh, mos mashtro. Por ti je mësuar me këto, dhe me njëfarë dhimbjeje shkëputesh nga zakonet e vjetra: kjo është ajo që të kafshon, por prapë të shëron. Sepse po të them haptas, nga frika për veten time e për ty: në qoftë se e braktis shërimin, dhe përbuz të bëhesh i denjë për ta gëzuar këtë dritë, atëherë, prej dobësisë së syve të tu, do ta duash errësirën; e duke e dashur errësirën, do të mbetesh në errësirë; e duke mbetur në errësirë, do të hidhesh madje në errësirën e jashtme: atje do të jetë të qarët dhe kërcëllima e dhëmbëve. Në qoftë se dashuria për dritën s'bëri asgjë te ti, le të bëjë diçka frika e dhimbjes.

12. Mendoj se kam folur mjaft gjatë, e megjithatë s'e kam mbaruar leximin e Ungjillit: po të vazhdoj të shpjegoj atë që mbetet, do t'ju rëndoj, dhe kam frikë se mos humbet edhe ajo që u nxor; prandaj le t'ju mjaftojë kjo tani, të dashur. Jemi borxhlinj, jo vetëm tani, por gjithnjë, sa të rrojmë; sepse rrojmë për ju. Por ju, me jetën tuaj të mirë, ngushëllojeni këtë jetën tonë, kaq të dobët, të mundimshme e plot rrezik në këtë botë; mos na mundoni e mos na lodhni me sjelljet tuaja të këqija. Sepse, në qoftë se ne, të fyer nga jeta juaj e ligë, ju ikim e ndahemi prej jush, dhe s'vijmë më te ju, a nuk do të ankoheni e do të thoni: Po të ishim të sëmurë, do të kujdeseshit për ne; e po të ishim të dobët, do të na kishit vizituar? Ja, ne kujdesemi për ju; ja, ne ju vizitojmë; por mos qoftë me ne ashtu si keni dëgjuar prej apostullit: «Kam frikë se mos jam munduar kot për ju.»