Joani 5:19–30

Në traktatin e mëparshëm, sa na preku çështja dhe sa arriti varfëria e të kuptuarit tonë, folëm me rastin e fjalëve të Ungjillit, ku është shkruar: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Folëm se ç'do të thotë për Birin, domethënë për Fjalën, sepse Biri është Fjala, të «shohë»; edhe, meqë të gjitha u bënë me anë të Fjalës, si duhet kuptuar që Biri së pari sheh Atin duke vepruar, e vetëm atëherë bën edhe vetë ato që i pa të bëra, kur Ati s'ka bërë asgjë veçse me anë të Birit. Sepse «të gjitha u bënë me anë të tij, edhe pa të nuk u bë asgjë.» Megjithatë, s'ju kemi dhënë asgjë si të shpjeguar plotësisht, e kjo, ngaqë as vetë s'kemi kuptuar gjë të parashtruar kaq qartë. Sepse, vërtet, nganjëherë fjala mungon edhe atje ku mendja hap udhë; aq më tepër ngec fjala atje ku vetë mendja s'ka asgjë të përsosur! Tani, pra, sa të na japë Zoti, le ta përshkojmë shkurt pjesën dhe le ta kryejmë qysh sot detyrën që na takon. Në mbettë ndoshta pak kohë a fuqi, do të rishqyrtojmë (aq sa të jetë e mundur për ne dhe bashkë me ju) se ç'do të thotë për Fjalën të «shohë» dhe t'i «tregohet»; sepse, në të vërtetë, gjithçka që thuhet këtu është e tillë, saqë, po të merret sipas ndijimit njerëzor, në mënyrë mishore, shpirti plot me trillime të kota na sajon vetëm disa shëmbëllime të Atit e të Birit, porsi për dy njerëz, njëri që tregon, tjetri që sheh; njëri që flet, tjetri që dëgjon, e të gjitha këto janë idhuj të zemrës. Dhe në qofshin rrëzuar më në fund idhujt nga tempujt e tyre, aq më tepër duhet të rrëzohen nga zemrat e krishtera!

2. «Biri,» thotë, «nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh të bëjë Atin.» Kjo është e vërtetë: mbajeni fort, por mos e lini t'ju shpëtojë ajo që morët në fillim të Ungjillit, se «në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi», e sidomos se «të gjitha u bënë me anë të tij». Bashkojeni këtë që sapo dëgjuat me atë që dëgjuat më parë, dhe le të pajtohen të dyja në zemrat tuaja. Kështu, «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh të bëjë Atin», qëndron megjithatë në atë mënyrë, që ç'bën Ati, e bën vetëm me anë të Birit, sepse Biri është Fjala e tij; edhe: «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi»; po ashtu: «Të gjitha u bënë me anë të tij». Sepse çdo gjë që bën Ati, po atë e bën edhe Biri në të njëjtën mënyrë; jo gjëra të tjera, por pikërisht këto, e jo ndryshe, por njësoj.

3. «Sepse Ati e do Birin, dhe i tregon të gjitha ato që bën vetë.» Asaj që tha më lart, «veç asaj që sheh të bëjë Atin», duket se i përket edhe kjo: «I tregon të gjitha ato që bën vetë.» Por, në qoftë se Ati tregon atë që bën, dhe Biri s'mund të bëjë veçse pasi t'ia ketë treguar Ati, dhe në qoftë se Ati s'mund të tregojë veçse pasi ta ketë bërë, atëherë do të dalë se nuk është me anë të Birit që Ati i bën të gjitha; për më tepër, në qoftë se e mbajmë të patundur se Ati i bën të gjitha me anë të Birit, atëherë ia tregon Birit para se t'i bëjë. Sepse, në qoftë se Ati ia tregon Birit pasi t'i ketë bërë, që Biri të bëjë gjërat e treguara, të cilat, kur u treguan, ishin bërë tashmë, atëherë pa dyshim ka diçka që Ati e bën pa Birin. Por Ati nuk bën asgjë pa Birin, sepse Biri i Perëndisë është Fjala e Perëndisë, dhe të gjitha u bënë me anë të tij. Mbetet, pra, që ndoshta atë që Ati do të bëjë, ia tregon si diçka që do të bëhet, që të bëhet me anë të Birit. Sepse, në qoftë se Biri i bën ato gjëra që Ati ia tregon si të bëra tashmë, atëherë sigurisht nuk është me anë të Birit që Ati i ka bërë gjërat që ia tregon kështu. Sepse ato s'do të mund t'i tregoheshin Birit po të mos ishin bërë më parë, dhe Biri s'do të mund t'i bënte po të mos i tregoheshin më parë; pra, do të ishin bërë pa Birin. Por prapëseprapë është e vërtetë: «Të gjitha u bënë me anë të tij»; prandaj u treguan para se të bëheshin. Mirëpo këtë, siç thamë, duhet ta shtyjmë dhe t'i kthehemi pasi të përshkojmë shkurt pjesën, në qoftë se, siç thamë, do të na mbetet ca kohë e fuqi për të rishqyrtuar çështjet e shtyra.

4. Vini tani veshin te një pyetje më e gjerë e më e vështirë. «Edhe vepra më të mëdha se këto,» thotë, «do t'i tregojë, që të mrekulloheni.» «Më të mëdha se këto.» Më të mëdha se cilat? Përgjigjja vjen menjëherë: se shërimet e sëmundjeve trupore që sapo dëgjuat; sepse gjithë rasti i këtij fjalimi lindi nga njeriu që kishte tridhjetë e tetë vjet i sëmurë dhe u shërua me fjalën e Krishtit. Dhe, lidhur me këtë shërim, Zoti mund të thoshte: «Vepra më të mëdha se këto do t'i tregojë, që të mrekulloheni.» Sepse ka të tilla më të mëdha, dhe Ati do t'ia tregojë Birit. Nuk thotë «i ka treguar», si për diçka të kaluar, por «do t'i tregojë», për diçka të ardhme, ose se është gati të tregojë. Sërish del një pyetje e vështirë: Përse, pra, ka diçka pranë Atit që nuk i është treguar ende Birit? A ka diçka pranë Atit që i rrinte ende e fshehur Birit kur i tha këto fjalë? Sepse, pa dyshim, në qoftë se thuhet «do të tregojë», domethënë «është gati të tregojë», atëherë ende s'ka treguar; dhe do t'ia tregojë Birit në të njëjtën kohë si edhe këtyre njerëzve, ngaqë vijon: «që të mrekulloheni.» Dhe kjo është e vështirë të shihet, si Ati i Përjetshëm i tregon diçka, thua se në kohë, Birit të bashkëpërjetshëm, që i di të gjitha ato që janë pranë Atit.

5. Po cilat janë veprat më të mëdha? Ndoshta kjo është e lehtë të kuptohet. «Sepse, sikurse Ati,» thotë, «ngjall të vdekurit dhe i gjallëron, kështu edhe Biri gjallëron atë që do.» Të ngjallësh të vdekurit, pra, është vepër më e madhe se të shërosh të sëmurët. Por «sikurse Ati ngjall të vdekurit dhe i gjallëron, kështu edhe Biri gjallëron atë që do.» A do të thotë kjo se Ati ngjall disa e Biri të tjerë? Jo, sepse të gjitha bëhen me anë të tij: pra, Biri gjallëron po ata njerëz që gjallëron Ati; sepse Biri nuk bën gjëra të tjera e në mënyrë tjetër, por «këto» dhe «njësoj». Kështu duhet kuptuar qartë, dhe kështu duhet mbajtur. Por mbajeni ndër mend se «Biri gjallëron atë që do.» Këtu njihni jo vetëm fuqinë e Birit, por edhe vullnetin. Edhe Biri gjallëron atë që do, edhe Ati gjallëron atë që do, dhe Biri po ata njerëz që gjallëron Ati; prandaj fuqia e Atit dhe e Birit është e njëjtë, dhe po ashtu i njëjtë është vullneti. Ç'vjen më pas? «Sepse Ati nuk gjykon njeri, por ia ka dhënë tërë gjyqin Birit, që të gjithë ta nderojnë Birin sikurse nderojnë Atin.» Këtë e shtoi si arsye të fjalisë së mësipërme. Na del përpara një pyetje e madhe; jepini vëmendjen tuaj të plotë. Biri gjallëron atë që do, Ati gjallëron atë që do; Biri ngjall të vdekurit, ashtu sikurse Ati ngjall të vdekurit. Dhe më tej: «Ati nuk gjykon njeri.» Në qoftë se të vdekurit duhet të ngjallen në gjyq, si mund të thuhet se Ati ngjall të vdekurit, po të mos gjykojë ai askënd, kur «ia ka dhënë tërë gjyqin Birit»? Po në atë gjyq të vdekurit ngjallen; disa ngjallen për jetë, të tjerë për ndëshkim. Në qoftë se të gjitha këto i bën Biri, e jo Ati, meqë «ai nuk gjykon njeri, por ia ka dhënë tërë gjyqin Birit», atëherë do të dukej e kundërt me atë që u tha, domethënë: «Sikurse Ati ngjall të vdekurit dhe i gjallëron, kështu edhe Biri gjallëron atë që do.» Rrjedhimisht, Ati dhe Biri ngjallin bashkë; po të ngjallin bashkë, gjallërojnë bashkë: pra, gjykojnë bashkë. Si është, atëherë, e vërtetë kjo: «Sepse Ati nuk gjykon njeri, por ia ka dhënë tërë gjyqin Birit»? Ndërkaq, le t'i zënë mendjet tuaja këto pyetje që u parashtruan; Zoti do të bëjë që, kur të zgjidhen, t'ju kënaqin. Sepse ashtu është, vëllezër: çdo pyetje, po të mos e nxisë mendjen për të menduar, s'të jep kënaqësi kur zgjidhet. Le të na shoqërojë, pra, vetë Zoti, mos vallë na zbulon diçka nga ato çështje që i mban të mbështjella. Sepse ai e mbështjell dritën e tij me një re; dhe është e vështirë të fluturosh si shqiponja përmbi çdo mjegull të errët që mbulon gjithë dheun, dhe të sodisësh dritën më të kthjellët në fjalët e Zotit. Në qoftë se, pra, na e shpërndan errësirën me nxehtësinë e rrezeve të tij dhe pranon të na zbulojë diçka në vijim, le t'i shtyjmë këto pyetje dhe le të shohim ç'vjen më pas.

6. «Kush nuk e nderon Birin, nuk e nderon Atin që e dërgoi.» Kjo është e vërtetë dhe e qartë. Meqë, pra, «tërë gjyqin ia ka dhënë Birit», siç tha më lart, «që të gjithë ta nderojnë Birin sikurse nderojnë Atin», ç'do të thuash për ata që nderojnë Atin e nuk nderojnë Birin? Nuk bëhet, thotë: «Kush nuk e nderon Birin, nuk e nderon Atin që e dërgoi.» Askush, pra, s'mund të thotë: e nderova Atin, sepse s'e njoha Birin. Në qoftë se ende s'e nderove Birin, as Atin s'e nderove. Sepse ç'do të thotë të nderosh Atin, veçse ngaqë ka një Bir? Është një gjë kur të mësojnë të nderosh Perëndinë ngaqë është Perëndi; e krejt tjetër kur të mësojnë ta nderosh ngaqë është Atë. Kur të mësojnë ta nderosh ngaqë është Perëndi, të shpien të mendosh për të si Krijues, si i Gjithëfuqishëm, si Fryma më e lartë, e përjetshme, e padukshme, e pandryshueshme; por kur të mësojnë ta nderosh ngaqë është Atë, kjo është e njëjta gjë me të nderuarit e Birit, sepse s'mund të thuhet Atë po të mos ketë Bir, sikurse s'mund të thuhet Bir po të mos ketë Atë. Por, mos vallë ti e nderon Atin si më të madh, kurse Birin si më të vogël, dhe më thua: «Unë e nderoj Atin, sepse e di që ka një Bir; as gaboj në emrin Atë, sepse nuk e kuptoj Atin pa Birin, e megjithatë edhe Birin e nderoj si më të vogël.» Vetë Biri të ndreq dhe të kthen në udhë, duke thënë: «që të gjithë ta nderojnë Birin», jo në shkallë më të ulët, por «sikurse nderojnë Atin». Prandaj, «kush nuk e nderon Birin, nuk e nderon Atin që e dërgoi.» «Unë,» thua ti, «dua t'i jap nder më të madh Atit, e më të vogël Birit.» Pikërisht aty ia heq nderin Atit, ku i jep më pak Birit. Sepse, po të mendosh kështu, do të të duket vërtet se Ati ose s'deshi, ose s'mundi të lindte një Bir të barabartë me veten: po të mos kishte dashur, i mungoi vullneti; po të mos kishte mundur, i mungoi zotësia. A nuk e sheh, pra, se, duke menduar kështu, pikërisht aty ku do t'i jepje nder më të madh Atit, aty e qorton Atin? Prandaj, nderoje Birin ashtu si nderon Atin, në qofsh se do të nderosh edhe Atin edhe Birin.

7. «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them, kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi, ka jetë të përjetshme dhe nuk vjen në gjyq, por ka kaluar» (jo se po kalon tani, por ka kaluar tashmë) «nga vdekja në jetë.» Dhe vëreni këtë: «Kush dëgjon fjalën time dhe», nuk thotë «më beson mua», por «i beson atij që më dërgoi». Le ta dëgjojë fjalën e Birit, që t'i besojë Atit. Përse dëgjon fjalën tënde e megjithatë i beson një tjetri? Kur dëgjojmë fjalën e dikujt, a nuk është pikërisht ai që e thotë fjalën, ai që besojmë? A nuk është atij që flet, që ia japim besimin tonë? Ç'deshi, pra, të thoshte kur tha: «Kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi», në mos qoftë kjo, sepse «fjala e tij është tek unë»? E ç'është «dëgjon fjalën time», veçse «më dëgjon mua»? Po ashtu, «i beson atij që më dërgoi», sepse, duke i besuar atij, i beson fjalës së tij; e sërish, duke i besuar fjalës së tij, më beson mua, sepse unë jam Fjala e Atit. Ka, pra, paqe në Shkrimet, dhe të gjitha janë vënë në rregull e nuk përplasen aspak. Flake, pra, grindjen nga zemra jote; kupto harmoninë e Shkrimeve. A mos kujton se e Vërteta do të thoshte gjëra që bien ndesh me vetveten?

8. «Kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi, ka jetë të përjetshme dhe nuk vjen në gjyq, por ka kaluar nga vdekja në jetë.» Kujtoni ç'parashtruam më lart, se «sikurse Ati ngjall të vdekurit dhe i gjallëron, kështu edhe Biri gjallëron atë që do.» Ai ka nisur tashmë të zbulohet; dhe ja, që tani, të vdekurit po ngrihen. Sepse «kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi, ka jetë të përjetshme dhe nuk do të vijë në gjyq.» Provoje se është ngjallur. «Por ka kaluar,» thotë, «nga vdekja në jetë.» Ai që ka kaluar nga vdekja në jetë, pa asnjë dyshim është ngjallur. Sepse s'do të mund të kalonte nga vdekja në jetë, po të mos kishte qenë më parë në vdekje e jo në jetë; por, kur të ketë kaluar, do të jetë në jetë e jo në vdekje. Ishte, pra, i vdekur dhe u ngjall sërish; qe i humbur, por u gjet. Prandaj një ngjallje ndodh që tani, dhe njerëzit kalojnë nga një vdekje në një jetë: nga vdekja e mosbesimit në jetën e besimit; nga vdekja e gënjeshtrës në jetën e së vërtetës; nga vdekja e paudhësisë në jetën e drejtësisë. Ka, pra, diçka që është një ngjallje e të vdekurve.

9. Le ta çelë ai edhe më plotësisht dhe le të agojë mbi ne, siç ka nisur të bëjë! «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them, po vjen ora, madje tani është.» Ne prisnim një ngjallje të të vdekurve në mbarim, sepse kështu kemi besuar; madje jo vetëm prisnim, por është e qartë se jemi të detyruar ta presim, sepse s'është gjë e rreme ajo që besojmë, kur besojmë se të vdekurit do të ngjallen në mbarim. Kur Zoti Jisu, pra, deshi të na bënte të njohur një ngjallje të të vdekurve përpara ngjalljes së të vdekurve, kjo s'është si ajo e Llazarit, a e birit të së vesë, a e së bijës së kryetarit të sinagogës, që u ngjallën për të vdekur sërish (sepse në rastin e tyre pati një ngjallje të të vdekurve përpara ngjalljes së të vdekurve); por, siç thotë këtu, «ka», thotë, «jetë të përjetshme dhe nuk vjen në gjyq, por ka kaluar nga vdekja në jetë.» Në ç'jetë? Në jetën e përjetshme. Jo, pra, si trupi i Llazarit; sepse ai vërtet kaloi nga vdekja e varrit në jetën e njerëzve, por jo në jetën e përjetshme, ngaqë do të vdiste sërish; kurse të vdekurit që do të ngjallen në mbarim të botës, do të kalojnë në jetën e përjetshme. Kur Zoti ynë Jisu Krisht, pra, Mësuesi ynë qiellor, Fjala e Atit dhe e Vërteta, deshi të na paraqiste një ngjallje të të vdekurve për jetën e përjetshme përpara ngjalljes së të vdekurve për jetën e përjetshme, «Po vjen ora,» thotë. Pa dyshim ti, i mbrujtur me besimin te ngjallja e mishit, prisje orën e mbarimit të botës; por, që të mos e presësh këtu, ai shtoi: «madje tani është.» Prandaj nuk e thotë këtë, «Po vjen ora», për atë orën e fundit, kur «me një urdhër, me zërin e kryeengjëllit dhe me borinë e Perëndisë, vetë Zoti do të zbresë nga qielli, edhe të vdekurit në Krishtin do të ngjallen të parët; pastaj ne të gjallët, që kemi mbetur, do të rrëmbehemi bashkë me ta në re, që të dalim përpara Krishtit në ajër: dhe kështu do të jemi përherë me Zotin.» Ajo orë do të vijë, por nuk është tani. Por le të vëmë re ç'është kjo orë: «Po vjen ora, madje tani është.» Ç'ndodh në atë orë? Ç'tjetër, veçse një ngjallje e të vdekurve? Dhe ç'lloj ngjalljeje? E tillë, sa ata që ngjallen rrojnë përjetë. Kjo do të jetë edhe në orën e fundit.

10. Ç'të themi, pra? Si t'i kuptojmë këto dy ngjallje? A mos vallë kuptojmë se ata që ngjallen tani nuk do të ngjallen atëherë; se ngjallja e disave është tani, e disa të tjerëve atëherë? Nuk është kështu. Sepse ne jemi ngjallur në këtë ngjallje, po të kemi besuar drejt; dhe pikërisht ne, që jemi ngjallur tashmë, presim një ngjallje tjetër në mbarim. Për më tepër, edhe tani jemi ngjallur për jetë të përjetshme, po të qëndrojmë me këmbëngulje në të njëjtin besim; edhe atëherë do të ngjallemi për jetë të përjetshme, kur të bëhemi të barabartë me engjëjt. Por le t'i dallojë e le t'i çelë vetë ai ato që guxuam të themi: si ndodh që ka një ngjallje përpara një ngjalljeje, jo e njerëzve të ndryshëm, por e po atyre njerëzve; as si ajo e Llazarit, por për jetë të përjetshme. Ai do ta çelë qartë. Dëgjojeni Mësuesin, teksa agon mbi ne dhe si Dielli ynë rrëshqet brenda në zemrat tona; jo si ai që sytë e mishit dëshirojnë të sodisin, por ai për të cilin sytë e zemrës digjen nga malli që të hapen. Atij, pra, le t'i vëmë veshin: «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them, po vjen ora, madje tani është, kur të vdekurit» (e shihni se pohohet një ngjallje) «do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë; edhe ata që do të dëgjojnë, do të rrojnë.» Përse shtoi: «ata që do të dëgjojnë, do të rrojnë»? A mos mund të dëgjonin, po të mos rronin? Do të mjaftonte, pra, të thoshte: «Po vjen ora, madje tani është, kur të vdekurit do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë.» Do t'i kuptonim menjëherë si të gjallë, sepse s'do të mund të dëgjonin po të mos rronin. Jo, thotë, nuk dëgjojnë ngaqë rrojnë; por, duke dëgjuar, marrin sërish jetë: «Do të dëgjojnë, edhe ata që do të dëgjojnë, do të rrojnë.» E ç'është «do të dëgjojnë», veçse «do të binden»? Sepse, sa i përket të dëgjuarit me vesh, jo të gjithë ata që dëgjojnë do të rrojnë. Shumë veta, vërtet, dëgjojnë e nuk besojnë; duke dëgjuar e duke mos besuar, nuk binden; duke mos u bindur, nuk rrojnë. Kështu edhe këtu, ata që «do të dëgjojnë» janë ata që «do të binden». Ata që binden, pra, do të rrojnë: le të jenë të sigurt e të bindur për këtë, do të rrojnë. Krishti, Fjala e Perëndisë, na predikohet: Biri i Perëndisë, nëpërmjet të cilit u bënë të gjitha, që, për hir të ekonomisë, mori vërtet mish, lindi prej një virgjëreshe, qe foshnjë në mish, qe i ri në mish, vuajti në mish, vdiq në mish, u ngjall sërish në mish, u ngjit në mish, premtoi një ngjallje për mishin, premtoi një ngjallje për mendjen: për mendjen përpara mishit, për mishin pas mendjes. Kush dëgjon dhe bindet, do të rrojë; kush dëgjon e nuk bindet, domethënë dëgjon e përbuz, dëgjon e nuk beson, nuk do të rrojë. Përse s'do të rrojë? Sepse nuk dëgjon. Ç'do të thotë «nuk dëgjon»? Nuk bindet. Kështu, pra: «ata që dëgjojnë, do të rrojnë.»

11. Kthejini tani mendimet te ajo që thamë se duhej shtyrë, që tani, po të jetë e mundur, të çelet. Pikërisht për këtë ngjallje ai shtoi menjëherë: «Sepse, sikurse Ati ka jetë në vetvete, kështu i ka dhënë edhe Birit të ketë jetë në vetvete.» Ç'do të thotë kjo: «Ati ka jetë në vetvete»? Askund nuk e ka jetën, veçse në vetvete. Të rrojturit e tij, në të vërtetë, është tek ai, jo nga gjetkë, as marrë prej një tjetri. Ai nuk e merr, si të thuash, jetën hua, as bëhet, si të thuash, pjesëmarrës i një jete, i një jete që s'është ajo çka është vetë; por «ka jetë në vetvete», kështu që vetë jeta është për të vetë ai. A do të mundem të flas edhe ca më tej, në një masë të vogël, për këtë çështje, duke sjellë shembuj për t'ju ndriçuar mendjen, kjo do të varet nga ndihma e Perëndisë dhe nga përkushtimi i vëmendjes suaj. Perëndia rron, dhe shpirti gjithashtu rron; por jeta e Perëndisë është e pandryshueshme, jeta e shpirtit është e ndryshueshme. Në Perëndinë s'ka as shtim as pakësim; por ai është përherë i njëjti në vetvete, është përjetë ashtu siç është: jo në një mënyrë tani, e në një mënyrë tjetër më pas, e në ndonjë mënyrë tjetër më parë. Kurse jeta e shpirtit është tejet e larmishme: rroi i marrë, rron i urtë; rroi i padrejtë, rron i drejtë; herë kujton, herë harron; herë mëson, herë s'mund të mësojë; herë humbet ç'kishte mësuar, herë rrok ç'kishte humbur. Jeta e shpirtit është e ndryshueshme. Dhe kur shpirti rron në padrejtësi, kjo është vdekja e tij; kur sërish bëhet i drejtë, bëhet pjesëmarrës i një jete tjetër, që s'është ajo çka është vetë, sepse, duke u ngritur drejt Perëndisë dhe duke u ngjitur pas tij, prej tij shfajësohet. Sepse është thënë: «Atij që beson tek ai që shfajëson të paudhin, besimi i tij i llogaritet për drejtësi.» Duke braktisur Perëndinë, bëhet i padrejtë; duke ardhur tek ai, bëhet i drejtë. A nuk të duket ty si diçka e ftohtë, që, kur afrohet pranë zjarrit, ngrohet, e, kur largohet nga zjarri, ftohet? Si diçka e errët, që, kur afrohet pranë dritës, ndriçohet, e, kur largohet nga drita, erret? Diçka e tillë është shpirti; Perëndia nuk është asgjë e tillë. Për më tepër, njeriu mund të thotë se tani ka dritë në sytë e tij. Le të thonë, pra, sytë e tu, po qenë të zotët, si me një zë të vetin: «Kemi dritë në vetvete.» Unë përgjigjem: Nuk e thoni drejt që keni dritë në vetvete: keni dritë, por në qiej; keni dritë, por në hënë, në qirinj, po qe se është natë, jo në vetvete; sepse, kur mbylleni, humbisni atë që shihni kur jeni të hapur. Nuk e keni dritën në vetvete; mbajeni dritën, po të mundni, kur perëndon dielli; është natë, gëzoni dritën e natës; mbajeni dritën kur hiqet qiriri; por, meqë mbeteni në errësirë kur hiqet qiriri, s'keni dritë në vetvete. Rrjedhimisht, të kesh dritë në vetvete do të thotë të mos kesh nevojë për dritë nga tjetërkush. Ja, le të kuptojë kushdo se ku e tregon ai që Biri është i barabartë me Atin, kur thotë: «Sikurse Ati ka jetë në vetvete, kështu i ka dhënë edhe Birit të ketë jetë në vetvete»; kështu që midis Atit dhe Birit të ketë vetëm këtë ndryshim: që Ati ka jetë në vetvete, të cilën askush s'ia dha, kurse Biri ka jetë në vetvete, të cilën ia dha Ati.

12. Por edhe këtu ngrihet një re që duhet shpërndarë. Le të mos e humbim guximin, le të përpiqemi me gjithë shpirt. Ja kullota për mendjen; le të mos i përçmojmë, që të rrojmë. Ja, thua ti, vetë ti e pranon që Ati i ka dhënë jetë Birit, që ai të ketë jetë në vetvete, sikurse Ati ka jetë në vetvete; që, pa i munguar Atit, të mos i mungojë Birit; që, sikurse Ati është jetë, kështu edhe Biri të jetë jetë; dhe të dy bashkuar një jetë, jo dy jetë, sepse Perëndia është një, jo dy perëndi; dhe kjo vetë është të qenët jetë. Si thuhet, pra, se Ati i ka dhënë jetë Birit? Jo sikur Biri të kishte qenë më parë pa jetë dhe mori jetë prej Atit, që të mund të rronte; sepse, po të ishte kështu, s'do të kishte jetë në vetvete. Ja, po flisja për shpirtin. Shpirti ekziston; edhe pse s'është i urtë, edhe pse s'është i drejtë, edhe pse s'është i perëndishëm, është shpirt. Është një gjë të jesh shpirt, e krejt tjetër të jesh i urtë, i drejtë, i perëndishëm. Ka, pra, diçka ku ai ende s'është i urtë, ende s'është i drejtë, ende s'është i perëndishëm. Megjithatë, s'është prandaj asgjë, s'është për këtë arsye mosjetë; sepse e tregon veten të gjallë me disa prej veprimeve të veta, ndonëse s'e tregon veten të urtë, të perëndishëm a të drejtë. Sepse, po të mos ishte i gjallë, s'do ta lëvizte trupin, s'do t'u urdhëronte këmbëve të ecin, duarve të punojnë, syve të shohin, veshëve të dëgjojnë; s'do ta hapte gojën për të folur, as do ta lëvizte gjuhën për të dalluar fjalët. Kështu, pra, me këto veprime e tregon veten se ka jetë dhe se është diçka më e mirë se trupi. Por a e tregon vallë veten me këto veprime se është i urtë, i perëndishëm a i drejtë? A nuk ecin, a nuk punojnë, a nuk shohin, a nuk dëgjojnë, a nuk flasin edhe të marrët, të ligjtë, të padrejtët? Por, kur shpirti ngrihet drejt diçkaje që s'është vetë ai, që është përmbi të dhe prej së cilës buron qenia e tij, atëherë fiton urtësi, drejtësi, shenjtëri, të cilat, për sa kohë s'i pati, ishte i vdekur dhe s'kishte jetën me të cilën duhej të rronte vetë, por vetëm atë me të cilën gjallërohej trupi. Sepse ajo në shpirt me të cilën gjallërohet trupi është një gjë, e ajo me të cilën gjallërohet vetë shpirti është tjetër. Më i mirë se trupi, sigurisht, është shpirti, por më i mirë se vetë shpirti është Perëndia. Shpirti, edhe në qoftë i marrë, i paperëndishëm, i padrejtë, është jeta e trupit. Por, meqë jeta e vet shpirtit është Perëndia, ashtu sikurse ai i jep trupit fuqi, hijeshi, gjallëri e punën e gjymtyrëve, sa kohë që ndodhet në trup, po ashtu, sa kohë që Perëndia, jeta e tij, është në shpirt, ai i jep atij urtësi, perëndishmëri, drejtësi, dashuri. Prandaj, ajo që shpirti i jep trupit dhe ajo që Perëndia i jep shpirtit janë të një lloji tjetër: shpirti gjallëron dhe gjallërohet. Ai gjallëron ndonëse është i vdekur, edhe pse vetë nuk gjallërohet. Por, kur vjen fjala dhe derdhet te dëgjuesit, dhe ata jo vetëm dëgjojnë, por bëhen të bindur, shpirti ngrihet nga vdekja e tij në jetën e tij, domethënë nga padrejtësia, nga marrëzia, nga paperëndishmëria, drejt Perëndisë së tij, që është për të urtësi, drejtësi, dritë. Le të ngrihet drejt tij dhe le të ndriçohet prej tij. «Afrohuni,» thotë, «tek ai.» E ç'do të kemi? «Edhe do të ndriçoheni.» Në qoftë, pra, se duke iu «afruar» ndriçoheni, e duke u «larguar» erreni, drita juaj nuk ishte në vetvete, por në Perëndinë tuaj. Ejani tek ai, që të ngjalleni sërish; po u larguat prej tij, do të vdisni. Në qoftë se duke ardhur tek ai rroni, e duke u larguar prej tij vdisni, jeta juaj nuk ishte në vetvete. Sepse e njëjta gjë është jeta juaj që është drita juaj. «Sepse pranë teje është burimi i jetës, dhe në dritën tënde do të shohim dritë.»

13. Jo, pra, ashtu si shpirti është një gjë para se të ndriçohet dhe bëhet gjë më e mirë kur ndriçohet, me pjesëmarrje në një më të mirë; jo kështu, them unë, ishte Fjala e Perëndisë, Biri i Perëndisë, diçka tjetër para se të merrte jetë, që të kishte jetë me pjesëmarrje; por ai ka jetë në vetvete dhe, rrjedhimisht, është vetë jeta. Ç'do të thotë, pra, kur thotë: «i ka dhënë Birit të ketë jetë në vetvete»? Do ta thosha shkurt: e lindi Birin. Sepse s'është se ekzistonte pa jetë dhe mori jetë, por është jetë duke qenë i lindur. Ati është jetë jo duke qenë i lindur; Biri është jetë duke qenë i lindur. Ati nuk është prej ndonjë ati; Biri është prej Perëndisë Atë. Ati, në qenien e tij, s'është prej askujt, por, meqë është Atë, kjo është për shkak të Birit. Por edhe Biri, meqë është Bir, kjo është për shkak të Atit: në qenien e tij, ai është prej Atit. Këtë tha, pra: «i ka dhënë jetë Birit, që ta ketë atë në vetvete.» Sikur të thoshte: «Ati, që është jetë në vetvete, lindi Birin, që të jetë jetë në vetvete.» Vërtet, ai do që kjo dedit (i ka dhënë) të kuptohet për të njëjtën gjë me genuit (e ka lindur). Është si t'i thoshim dikujt: «Perëndia të ka dhënë të qenët.» Kujt? Në qoftë se dikujt që ekziston tashmë, atëherë s'i dha të qenët, sepse ai që mund ta merrte ekzistonte para se t'i jepej. Kur, pra, dëgjon të thuhet: «Të dha të qenët», ti s'ishe në qenie për ta marrë, por e more, që të jesh duke ardhur në ekzistencë. Ndërtuesi i dha kësaj shtëpie që të jetë. Po ç'i dha asaj? I dha të jetë shtëpi. Kujt i dha? Kësaj shtëpie. Ç'i dha? Të jetë shtëpi. Si mund t'i jepte një shtëpie që të jetë shtëpi? Sepse, po të ishte shtëpia, kujt i dha të jetë shtëpi, kur shtëpia ekzistonte tashmë? Ç'do të thotë, pra, «i dha të jetë shtëpi»? Do të thotë: bëri që të jetë shtëpi. Ç'i dha, atëherë, Birit? I dha të jetë Bir, e lindi që të jetë jetë, domethënë «i dha të ketë jetë në vetvete», që të jetë jeta që s'ka nevojë për jetë, që të mos kuptohet se ka jetë me pjesëmarrje. Sepse, po të kishte jetë me pjesëmarrje, do të mund të mbetej pa jetë duke e humbur. Mos e prano, mos e mendo, mos e beso se kjo është e mundur për Birin. Prandaj Ati e mban përherë jetën, Biri e mban përherë jetën: Ati, jetë në vetvete, jo prej Birit; Biri, jetë në vetvete, por prej Atit. I lindur prej Atit, që të rrojë në vetvete; kurse Ati, i palindur, jetë në vetvete. As nuk e lindi Birin më të vogël se veten, që të bëhej i barabartë me rritje. Sepse, pa dyshim, ai nëpërmjet të cilit, duke qenë i përsosur, u krijuan kohërat, s'u ndihmua nga koha drejt përsosjes së vet. Para çdo kohe, ai është i bashkëpërjetshëm me Atin. Sepse Ati kurrë s'ka qenë pa Birin; por Ati është i përjetshëm, prandaj edhe Biri i bashkëpërjetshëm. O shpirt, po ti? Ishe i vdekur, humbe jetën; dëgjoje, pra, Atin me anë të Birit. Ngrihu, merr për vete jetën, që tek ai që ka jetë në vetvete të marrësh jetën që s'është në ty. Ai që të jep jetë, pra, është Ati dhe Biri; dhe ngjallja e parë kryhet kur ti ngrihesh që të marrësh pjesë në jetën që s'je vetë ti, dhe, duke marrë pjesë, bëhesh i gjallë. Ngrihu nga vdekja jote drejt jetës sate, që është Perëndia yt, dhe kalo nga vdekja në jetën e përjetshme. Sepse Ati ka jetë të përjetshme në vetvete; dhe, po të mos kishte lindur një Bir të tillë që kishte jetë në vetvete, s'do të mund të ndodhte që, sikurse Ati ngjall të vdekurit dhe i gjallëron, kështu edhe Biri të gjallëronte atë që do.

14. Po ç'të themi për atë ngjalljen e trupit? Sepse këta që dëgjojnë dhe rrojnë, prej nga rrojnë, veçse duke dëgjuar? Sepse «miku i dhëndrit rri e dëgjon, dhe gëzohet fort për zërin e dhëndrit», jo për zërin e vet; domethënë, dëgjojnë dhe rrojnë duke marrë pjesë, jo duke ardhur në qenie; dhe të gjithë ata që dëgjojnë, rrojnë, sepse të gjithë ata që binden, rrojnë. Na thuaj diçka, o Zot, edhe për ngjalljen e mishit; sepse pati të tillë që e mohuan, duke pohuar se kjo është e vetmja ngjallje, ajo që bëhet me anë të besimit. Për këtë ngjallje Zoti sapo bëri fjalë dhe na ndezi dëshirën, sepse «të vdekurit do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë dhe do të rrojnë.» Nuk është se disa nga ata që dëgjojnë do të rrojnë e të tjerë do të vdesin; por «të gjithë ata që dëgjojnë, do të rrojnë», sepse të gjithë ata që binden, do të rrojnë. Ja, shohim një ngjallje të mendjes; le të mos e lëshojmë, pra, besimin te ngjallja e mishit. Dhe, po të mos na e kumtosh ti këtë, o Zot Jisu, cilin do t'u kundërvëmë atyre që pohojnë të kundërtën? Sepse, vërtet, të gjitha sektet që kanë marrë përsipër t'u shartojnë njerëzve ndonjë fe, e kanë pranuar këtë ngjallje të mendjeve; përndryshe, do të mund t'u thuhej: Në qoftë se shpirti nuk ngjallet, përse më flet? Ç'kërkon të bësh tek unë? Në qoftë se nga më i keqi s'bën një më të mirë, përse flet? Në qoftë se nga i padrejti s'bën një të drejtë, përse flet? Por, në qoftë se nga i padrejti bën një të drejtë, nga i paperëndishmi një të perëndishëm, nga i marri një të urtë, atëherë pranon se shpirti im ngjallet sërish, po të pajtohem me ty dhe të besoj. Kështu, pra, të gjithë ata që kanë themeluar ndonjë sekt, qoftë edhe të një feje të rreme, ndërsa donin t'u besohej, s'mund të mos e pranonin këtë ngjallje të mendjeve: të gjithë u pajtuan për këtë; por shumë veta e mohuan ngjalljen e mishit dhe pohuan se ngjallja kishte ndodhur tashmë në besim. Të tillëve u kundërvihet apostulli, duke thënë: «Ndër ta janë Imeneu dhe Fileti, të cilët kanë devijuar nga e vërteta, duke thënë se ngjallja ka ndodhur tashmë, dhe përmbysin besimin e disave.» Ata thoshin se ngjallja kishte ndodhur tashmë, por në atë mënyrë që s'duhej pritur një tjetër; dhe qortonin ata që prisnin një ngjallje të mishit, sikur ngjallja që qe premtuar të ishte kryer tashmë në aktin e të besuarit, domethënë në mendje. Apostulli i qorton këta. Përse i qorton? A nuk pohonin ata atë që Zoti sapo tha: «Po vjen ora, madje tani është, kur të vdekurit do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë, dhe ata që dëgjojnë do të rrojnë»? Por, të thotë Jisui, unë deri tani po flas për jetën e mendjeve: ende s'po flas për jetën e trupave; por flas për jetën e asaj që është jeta e trupave, domethënë për jetën e shpirtrave, ku qëndron jeta e trupave. Sepse e di që ka trupa që dergjen në varre; e di gjithashtu se trupat tuaj do të dergjen në varre. Nuk po flas për atë ngjallje, por flas për këtë; në këtë, ngjalluni, që të mos ngjalleni për ndëshkim në atë. Por, që ta dini se flas edhe për atë, ç'shtoj? «Sepse, sikurse Ati ka jetë në vetvete, kështu i ka dhënë edhe Birit të ketë jetë në vetvete.» Kjo jetë që është Ati, që është Biri, kujt i përket? Shpirtit apo trupit? Sigurisht, nuk është trupi që e ndien atë jetë të urtësisë, por mendja e arsyeshme. Sepse jo çdo shpirt ka zotësi ta rrokë urtësinë. Kafsha, në fakt, ka shpirt, por shpirti i kafshës s'mund ta rrokë urtësinë. Është, pra, shpirti njerëzor ai që mund ta ndiejë këtë jetë që Ati e ka në vetvete dhe ia ka dhënë Birit ta ketë në vetvete; sepse ajo është «Drita e vërtetë që ndriçon», jo çdo shpirt, por «çdo njeri që vjen në këtë botë». Kur, pra, i flas vetë mendjes, le të dëgjojë, domethënë le të bindet dhe le të rrojë.

15. Prandaj, mos hesht, o Zot, për ngjalljen e mishit; që të mos e mohojnë njerëzit dhe ne të mbetemi arsyetues, jo predikues. Por «sikurse Ati ka jetë në vetvete, kështu i ka dhënë edhe Birit të ketë jetë në vetvete.» Ata që dëgjojnë, le të kuptojnë; le të besojnë, që të kuptojnë; le të binden, që të rrojnë. Dhe, që të mos pandehin se ngjallja mbaron këtu, le ta dëgjojnë edhe këtë: «edhe i ka dhënë pushtet të bëjë gjyq.» Kush i ka dhënë? Ati. Kujt i ka dhënë? Birit; domethënë, atij që i dha të ketë jetë në vetvete, po atij i ka dhënë pushtet të bëjë gjyq. «Sepse është Biri i njeriut.» Sepse ky është Krishti, edhe Biri i Perëndisë, edhe Biri i njeriut. «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi. Kjo ishte në fillim pranë Perëndisë.» Ja, si ia ka dhënë të ketë jetë në vetvete! Por, meqë «Fjala u bë mish, edhe banoi ndër ne», u bë njeri prej Virgjëreshës Mari, ai është Biri i njeriut. Ç'ka marrë, pra, si Bir i njeriut? Pushtet të bëjë gjyq. Ç'gjyq? Atë në mbarim të botës. Atëherë do të ketë edhe një ngjallje, por një ngjallje trupash. Kështu, pra, Perëndia ngjall shpirtrat me anë të Krishtit, Birit të Perëndisë; trupat i ngjall me anë të po atij Krishti, Birit të njeriut. «I ka dhënë pushtet.» S'do ta kishte këtë pushtet po të mos e merrte; dhe do të ishte një njeri pa pushtet. Por po ai që është Bir i Perëndisë, është edhe Bir i njeriut. Sepse, me anë të bashkimit në një person të vetëm, Biri i njeriut me Birin e Perëndisë bëhet një person i vetëm, dhe Biri i Perëndisë është po ai person që është Biri i njeriut. Por ç'veçori ka dhe përse, kjo duhet dalluar. Biri i njeriut ka shpirt e trup. Biri i Perëndisë, që është Fjala e Perëndisë, ka njeriun, ashtu si shpirti ka trupin. Dhe, ashtu sikurse shpirti, duke pasur trupin, s'bën dy persona, por një njeri të vetëm, kështu Fjala, duke pasur njeriun, s'bën dy persona, por një Krisht të vetëm. Ç'është njeriu? Një shpirt i arsyeshëm, që ka një trup. Ç'është Krishti? Fjala e Perëndisë, që ka njeriun. E shoh se për ç'gjëra flas, kush jam unë që flas dhe me kë po flas.

16. Tani dëgjoni për ngjalljen e trupave, jo mua, po Zotin që do të flasë, për hir të atyre që janë ngjallur sërish me një ngjallje nga vdekja, duke u ngjitur pas jetës. Në ç'jetë? Në një jetë që s'e njeh vdekjen. Përse s'e njeh vdekjen? Sepse s'e njeh ndryshueshmërinë. Përse s'e njeh ndryshueshmërinë? Sepse është jetë në vetvete. «Edhe i ka dhënë pushtet të bëjë gjyq, sepse është Biri i njeriut.» Ç'gjyq, ç'lloj gjyqi? «Mos u mrekulloni për këtë» që thashë (i dha pushtet të bëjë gjyq), «sepse po vjen ora.» Nuk shton «madje tani është»: prandaj do të na bëjë të njohur një orë të caktuar në mbarim të botës. Ora është tani, kur të vdekurit ngjallen; ora do të jetë në mbarim të botës, kur të vdekurit ngjallen; por tani ngjallen në mendje, atëherë në mish; tani ngjallen në mendje me anë të Fjalës së Perëndisë, Birit të Perëndisë; atëherë në mish me anë të Fjalës së Perëndisë të bërë mish, Birit të njeriut. Sepse s'do të jetë vetë Ati ai që do të vijë në gjyq, ndonëse Ati s'ndahet nga Biri. Si, atëherë, s'do të vijë vetë Ati? Në atë që s'do të shihet në gjyq. «Do të shohin atë që e shpuan.» Ajo trajtë që qëndroi para gjykatësit, do të jetë Gjykatësi: ajo trajtë do të gjykojë që u gjykua; sepse u gjykua padrejtësisht, do të gjykojë drejtësisht. Do të vijë trajta e shërbëtorit, dhe pikërisht ajo do të duket. Sepse si mund të dukej trajta e Perëndisë para të drejtëve dhe të padrejtëve? Po të ishte gjyqi vetëm ndër të drejtët, atëherë trajta e Perëndisë do të mund të dukej si për të drejtët. Por, meqë gjyqi do të jetë i të drejtëve dhe i të padrejtëve, dhe meqë të ligjve s'u lejohet ta shohin Perëndinë (sepse «Lum ata që janë të pastër në zemër, se ata do të shohin Perëndinë»), do të dalë një Gjykatës i tillë që të mund të shihet nga ata që do të kurorëzojë dhe nga ata që do të dënojë. Prandaj do të shihet trajta e shërbëtorit, e trajta e Perëndisë do të mbetet e fshehur. Biri i Perëndisë do të rrijë i fshehur në shërbëtorin, dhe Biri i njeriut do të shfaqet, sepse atij «i ka dhënë pushtet të bëjë gjyq, sepse është Biri i njeriut». Dhe, meqë vetëm ai do të shfaqet në trajtën e shërbëtorit, e jo Ati, sepse Ati s'ka marrë mbi vete trajtën e shërbëtorit, prandaj thotë më lart: «Ati nuk gjykon njeri, por ia ka dhënë tërë gjyqin Birit.» Me të drejtë, pra, qe shtyrë kjo, që vetë ai që e parashtroi të jetë edhe shpjeguesi. Sepse më parë ishte e fshehur; tani, siç mendoj unë, është bërë tashmë e qartë se «i dha pushtet të bëjë gjyq», se «Ati nuk gjykon njeri, por ia ka dhënë tërë gjyqin Birit»: sepse gjyqi do të bëhet me anë të asaj trajte që Ati s'e ka. E ç'lloj gjyqi? «Mos u mrekulloni për këtë, sepse po vjen ora»: jo ajo që është tani, kur ngjallen shpirtrat, por ajo që do të vijë, kur ngjallen trupat.

17. Le ta shpallë ai këtë më qartë, që heretiku që mohon ngjalljen e trupit të mos gjejë shkas për kundërshtime sofistike, ndonëse kuptimi tashmë shkëlqen qartë. Kur u tha më lart «Po vjen ora», ai shtoi «madje tani është»; por tani, «Po vjen ora», nuk shtoi «madje tani është». Le t'i këpusë ai, megjithatë, me të vërtetën e hapur, të gjitha dorezat, të gjitha laqet e kunjat e sulmit sofistik, të gjitha grackat e kundërshtimeve që zënë në kurth. «Mos u mrekulloni për këtë, sepse po vjen ora, kur të gjithë ata që janë në varre.» Ç'ka më të dukshme? Ç'ka më të qartë? Trupat janë në varre; shpirtrat s'janë në varre, as të të drejtëve as të të padrejtëve. Shpirti i njeriut të drejtë ishte në gjirin e Abrahamit; shpirti i njeriut të padrejtë ishte në ferr, i munduar: as njëri as tjetri s'ishte në varr. Më lart, kur thotë «Po vjen ora, madje tani është», ju lutem, vini veshin me kujdes. E dini, vëllezër, se bukën e barkut e fitojmë me mund; e sa më shumë mund kërkon buka e mendjes! Me mundim rrini e dëgjoni, por me mund më të madh rrimë e flasim. Në qoftë se ne mundohemi për hir tuaj, ju duhet të mundoheni bashkë me ne për të mirën tuaj. Më lart, pra, kur tha «Po vjen ora» dhe shtoi «madje tani është», ç'shtoi më tej? «Kur të vdekurit do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë, dhe ata që dëgjojnë do të rrojnë.» Nuk tha: «Të gjithë të vdekurit do të dëgjojnë, dhe ata që dëgjojnë do të rrojnë»; sepse donte të kuptoheshin të padrejtët. Po a është kështu, që të gjithë të padrejtët i binden ungjillit? Apostulli e thotë haptas: «Por jo të gjithë iu bindën ungjillit.» Mirëpo ata që dëgjojnë do të rrojnë, sepse të gjithë ata që i binden ungjillit do të kalojnë në jetë të përjetshme me anë të besimit: e megjithatë jo të gjithë binden; dhe kjo është tani. Por, sigurisht, në mbarim, «Të gjithë ata që janë në varre», si të drejtët ashtu edhe të padrejtët, «do të dëgjojnë zërin e tij dhe do të dalin». Si, vallë, s'do të thoshte «dhe do të rrojnë»? Të gjithë, vërtet, do të dalin, por jo të gjithë do të rrojnë. Sepse në atë që tha më lart, «Dhe ata që dëgjojnë do të rrojnë», deshi të kuptohej se në vetë atë të dëgjuar e të bindur ka një jetë të përjetshme e të lumtur, të cilën jo të gjithë ata që do të dalin nga varret do ta kenë. Këtu, pra, si në përmendjen e varreve, ashtu edhe në shprehjen «dalje» nga varret, kuptojmë haptas një ngjallje trupash.

18. «Të gjithë do të dëgjojnë zërin e tij dhe do të dalin.» E ku është gjyqi, në qoftë se të gjithë do të dëgjojnë e të gjithë do të dalin? Sikur të ishin të gjitha rrëmujë; s'shoh asnjë dallim. Sigurisht, ti ke marrë pushtet të gjykosh, sepse je Biri i njeriut: ja, ti do të jesh i pranishëm në gjyq; trupat do të ngjallen sërish; por na thuaj diçka për vetë gjyqin, domethënë për ndarjen e të këqijve nga të mirët. Dëgjoje, pra, edhe këtë: «Ata që bënë të mira, në ngjalljen e jetës; ata që bënë të këqija, në ngjalljen e gjyqit.» Kur më lart foli për një ngjallje të mendjeve e të shpirtrave, a bëri ndonjë dallim? Jo, sepse të gjithë «ata që dëgjojnë do të rrojnë»; sepse duke dëgjuar, domethënë duke u bindur, do të rrojnë. Por, sigurisht, jo të gjithë do të shkojnë në jetë të përjetshme duke u ngjallur e duke dalë nga varret, por vetëm ata që bënë mirë; kurse ata që bënë keq, në gjyq. Sepse këtu ai e ka vënë gjyqin në vend të ndëshkimit. Do të ketë edhe një ndarje, jo si ajo që është tani. Sepse tani jemi të ndarë jo nga vendi, po nga karakteri, nga ndjenjat, nga dëshirat, nga besimi, nga shpresa, nga dashuria. Tani rrojmë bashkë me të padrejtët, ndonëse jeta e të gjithëve s'është e njëjtë: fshehurazi dallohemi, fshehurazi ndahemi; si gruri në lëmë, jo si gruri në hambar. Në lëmë, gruri është njëkohësisht i ndarë dhe i përzier: i ndarë, sepse është shkëputur nga byku; i përzier, sepse s'është shoshitur ende. Atëherë do të ketë një ndarje të hapur; një dallim jete ashtu si të karakterit, një ndarje siç ka në urtësi, ashtu do të ketë edhe në trupa. Ata që bënë mirë do të shkojnë të rrojnë me engjëjt e Perëndisë; ata që bënë keq, të mundohen bashkë me djallin dhe engjëjt e tij. Dhe trajta e shërbëtorit do të kalojë. Sepse për këtë qëllim e kishte shfaqur veten, që të bënte gjyq. Pas gjyqit, ai do të ikë së këtejmi, do të marrë me vete trupin, të cilit ai i është koka, dhe do të dorëzojë mbretërinë e Perëndisë. Atëherë do të shihet haptas ajo trajtë e Perëndisë që s'mund të shihej nga të ligjtë, të cilëve u duhet treguar trajta e shërbëtorit. Ai thotë edhe në një vend tjetër kështu: «Këta do të shkojnë në zjarrin e përjetshëm» (duke folur për disa nga e majta), «kurse të drejtët në jetë të përjetshme»; për këtë jetë ai thotë në një vend tjetër: «Edhe kjo është jeta e përjetshme, që të njohin ty, të vetmin Perëndi të vërtetë, edhe Jisu Krishtin që dërgove.» Atëherë do të shfaqet aty ai «që, ndonëse ishte në trajtën e Perëndisë, nuk e çmoi grabitje të ishte baraz me Perëndinë». Atëherë do ta shfaqë veten, sikurse ka premtuar t'ua shfaqë veten atyre që e duan. Sepse «ai që më do,» thotë, «i ruan urdhërimet e mia; edhe ai që më do, do të duhet nga Ati im; edhe unë do ta dua, edhe do t'i shfaqem.» Ai ishte i pranishëm personalisht me ata të cilëve u fliste, por ata shihnin trajtën e shërbëtorit, s'shihnin trajtën e Perëndisë. Ata po çoheshin, hipur mbi kafshën e tij, drejt banesës së tij, që të shëroheshin; por tani, të shëruar, do të shohin, sepse, thotë, «do t'i shfaqem.» Si tregohet ai i barabartë me Atin? Kur i thotë Filipit: «Ai që më sheh mua, sheh edhe Atin tim.»

19. «Unë s'mund të bëj asgjë prej vetes: sikurse dëgjoj, gjykoj: dhe gjyqi im është i drejtë.» Përndryshe, do të mund t'i thoshim: «Ti do të gjykosh, e Ati s'do të gjykojë, sepse ‹tërë gjyqin ia ka dhënë Birit›; nuk është, pra, sipas Atit që do të gjykosh.» Prandaj shtoi: «Unë s'mund të bëj asgjë prej vetes: sikurse dëgjoj, gjykoj: dhe gjyqi im është i drejtë; sepse s'kërkoj vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» Pa dyshim, Biri gjallëron atë që do. Ai s'kërkon vullnetin e vet, po vullnetin e atij që e dërgoi. Jo vullnetin tim, vullnetin tim vetjak; jo timin, jo të Birit të njeriut; jo timin, që t'i kundërvihem Perëndisë. Sepse njerëzit bëjnë vullnetin e vet, jo të Perëndisë, kur bëjnë ç'u teket, e jo ç'urdhëron Perëndia; por, kur bëjnë ç'u teket, ashtu që prapëseprapë ndjekin vullnetin e Perëndisë, s'bëjnë vullnetin e vet, ndonëse bëjnë ç'u tekej të bënin. Bëje me dëshirë atë që të urdhërohet, dhe kështu do të bësh edhe ç'do vetë, edhe s'do të bësh vullnetin tënd, por të atij që urdhëron.

20. Ç'të themi, pra? «Sikurse dëgjoj, gjykoj.» Biri «dëgjon», dhe Ati «i tregon», dhe Biri sheh Atin duke vepruar. Por i kishim shtyrë këto çështje, që t'i trajtonim, sa të na e mbanin fuqitë, me pak më shumë qartësi e plotësi, në mbettë kohë e fuqi pasi të përfundonim leximin e pjesës. Në thënça se jam i zoti të flas edhe më tej, ju ndoshta s'jeni të zotët të vazhdoni të dëgjoni. E sërish, ndoshta, në zellin tuaj për të dëgjuar, thoni: «Jemi të zotët.» Më mirë, pra, ta pranoj dobësinë time, se, i lodhur tashmë, s'jam i zoti të flas më gjatë, sesa, kur ju jeni ngopur tashmë, të vazhdoj të derdh brenda jush atë që s'mund ta tretni mirë. Pastaj, sa i përket këtij premtimi që e shtyva deri sot, në pastë rast, më mbani, me ndihmën e Zotit, borxhli tuajin deri nesër.