Joani 5:19

1. Fjalët e Zotit tonë Jisu Krisht, sidomos ato që i shënoi Ungjillori Joan (i cili jo më kot u mbështet në kraharorin e Zotit, që të pinte fshehtësitë e asaj urtësie më të lartë dhe, duke ungjillëzuar, të derdhte sërish atë që kishte pirë duke dashur), janë aq të fshehta e aq të thella për t'u kuptuar, saqë i trazojnë të gjithë ata që janë të shtrembër në zemër, kurse i ushtrojnë të gjithë ata që janë të drejtë në zemër. Prandaj, të dashur, vini veshin te këto pak fjalë që u lexuan. Le të shohim nëse mundemi disi, me dhuratën dhe ndihmën e Atij që deshi që fjalët e Tij të na thuhen (fjalë që atëherë u dëgjuan dhe u vunë në shkrim, që tani të lexohen), të kuptojmë ç'do të thotë me atë që sapo e dëgjuat të thoshte: «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati; sepse ato që bën Ati, po ato i bën edhe Biri njësoj.»

2. Tani duhet t'ju kujtojmë se nga erdhi ky fjalim, për shkak të asaj që i paraprin këtij vendi, ku Zoti kishte shëruar një njeri nga ata që dergjeshin në pesë portikët e atij pellgu të Solomonit, njeriun të cilit i kishte thënë: «Merr shtratin tënd dhe shko në shtëpinë tënde.» Por këtë e kishte bërë të shtunën; ndaj hebrenjtë, të shqetësuar, e paditnin padrejtësisht si prishës dhe shkelës të ligjit. Atëherë ai u tha atyre: «Ati im punon deri tani, edhe unë punoj.» Sepse ata, duke e marrë ruajtjen e së shtunës në kuptim mishor, përfytyronin se Perëndia gjoja kishte fjetur pas mundit të krijimit të botës e deri në ditën e sotme, dhe se prandaj e kishte shenjtëruar atë ditë, nga e cila nisi të pushonte si nga një mund. Etërve tanë të lashtë iu urdhërua një mister i së shtunës, të cilin ne të krishterët e ruajmë shpirtërisht: duke u përmbajtur nga çdo punë skllavërore, domethënë nga çdo mëkat (sepse Zoti thotë: «Kushdo që bën mëkat, është skllav i mëkatit»), dhe duke pasur prehje në zemrën tonë, domethënë qetësi shpirtërore. Dhe, ndonëse në këtë jetë përpiqemi për këtë prehje, prapëseprapë vetëm pasi të kemi ikur nga kjo jetë do ta arrijmë atë prehje të përsosur. Por arsyeja pse thuhet se Perëndia pushoi është kjo: se nuk krijoi asnjë krijesë pasi mbaroi gjithçka. Për më tepër, Shkrimi e quajti prehje, që të na këshillojë se pas veprave të mira do të prehemi. Sepse kështu e kemi të shkruar në Zanafillë: «Edhe Perëndia i bëri të gjitha shumë mirë, edhe Perëndia pushoi ditën e shtatë», që ti, o njeri, duke parë se për vetë Perëndinë thuhet se pushoi pas veprave të mira, të mos presësh prehje për veten tënde, veçse pasi të kesh punuar vepra të mira; dhe, ashtu si Perëndia, pasi e bëri njeriun sipas shëmbëllimit dhe përngjasimit të vet, dhe i përfundoi në të shumë mirë të gjitha veprat e veta, pushoi ditën e shtatë, kështu edhe ti mos prit prehje për vete, veçse po të kthehesh te ai përngjasim sipas të cilit u bëre, përngjasim që e ke humbur duke mëkatuar. Sepse, në të vërtetë, nuk mund të thuhet se u lodh Perëndia, i cili «tha, dhe u bënë». Kush është ai që, pas një lehtësie të tillë në punë, dëshiron të pushojë sikur pas lodhjeje? Po të kishte urdhëruar dhe dikush t'i kundërvihej, po të kishte urdhëruar dhe të mos ishte bërë, dhe të mundohej që të bëhej, atëherë me të drejtë do të thuhej se pushoi pas lodhjes. Por kur në po atë libër të Zanafillës lexojmë: «Perëndia tha: Le të bëhet dritë, dhe u bë dritë; Perëndia tha: Le të bëhet kupë qiellore, dhe u bë kupa qiellore», dhe gjithë të tjerat u bënë menjëherë me fjalën e Tij (siç dëshmon edhe psalmi, që thotë: «Ai foli, dhe u bënë; urdhëroi, dhe u krijuan»), si mund të kërkonte prehje pasi u bë bota, sikur për të shijuar pushim pas mundimi, Ai që kur urdhëronte kurrë nuk u mundua? Rrjedhimisht këto thënie janë mistike, dhe janë vënë kështu që të presim prehje pas kësaj jete, me kusht që të kemi bërë vepra të mira. Prandaj Zoti, që ua frenoi paturpësinë hebrenjve, ua hodhi poshtë gabimin dhe u tregoi se nuk mendonin drejt për Perëndinë, u thotë atyre, kur u skandalizuan që ai shëronte njerëz të shtunën: «Ati im punon deri tani, edhe unë punoj.» Pra, mos pandehni se Ati im pushoi të shtunën në atë mënyrë, sa që qëkur nuk punon më; përkundrazi, ashtu si punon Ai tani, kështu edhe unë punoj. Por, ashtu si Ati pa mundim, kështu edhe Biri pa mundim. Perëndia «tha, dhe u bënë»; Krishti i tha të sëmurit: «Merr shtratin tënd dhe shko në shtëpinë tënde», dhe u bë.

3. Por besimi katolik e mban se veprat e Atit dhe të Birit nuk ndahen. Kjo është ajo që dua t'jua them, të dashur, po të jetë e mundur; mirëpo, sipas atyre fjalëve të Zotit: «Ai që mund ta rrokë, le ta rrokë.» Kurse ai që nuk mund ta rrokë, të mos ma vërë fajin mua, por trashësisë së vet; dhe le t'i drejtohet Atij që hap zemrën, që të derdhë brenda atë që e jep falas. Dhe, së fundi, nëse ndokush nuk e ka kuptuar, ngaqë unë nuk e kam shpjeguar ashtu si duhej ta shpjegoja, le ta falë dobësinë e njeriut dhe le t'i lutet mirësisë hyjnore. Sepse brenda kemi një Mësues, Krishtin. Çdo gjë që s'jeni në gjendje ta merrni nëpërmjet veshit tuaj dhe gojës sime, kthehuni në zemrën tuaj tek Ai që edhe mua më mëson çfarë të them, edhe juve jua shpërndan në atë masë që Ai denjon. Ai që di çfarë të japë dhe kujt t'ia japë, do ta ndihmojë atë që kërkon dhe do t'i hapë atij që troket. Dhe, po të mos japë, askush le të mos e quajë veten të braktisur. Sepse mund të ndodhë që ai ta vonojë dhënien e diçkaje, por askënd nuk e lë të uritur. Në qoftë se vërtet nuk jep në atë çast, ai po e ushtron kërkuesin, nuk po e përbuz lutësin. Vështroni, pra, dhe vini veshin te ajo që dua të them, edhe nëse nuk do të jem në gjendje ta them. Besimi katolik, i vërtetuar prej Frymës së Perëndisë në shenjtorët e Tij, e ka këtë kundër çdo shtrembërimi heretik: se veprat e Atit dhe të Birit janë të pandashme. Çfarë është kjo që thashë? Ashtu si Ati dhe Biri janë të pandashëm, kështu edhe veprat e Atit dhe të Birit janë të pandashme. Si janë të pandashëm Ati dhe Biri? Sepse Ai vetë tha: «Unë dhe Ati jemi një.» Ngaqë Ati dhe Biri nuk janë dy Perëndi, por një Perëndi: Fjala dhe Ai që e ka Fjalën, Një dhe i Vetmi, Ati dhe Biri të lidhur bashkë me dashuri, një Perëndi, dhe Fryma e Dashurisë gjithashtu një, kështu që Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë bëjnë Trininë. Prandaj, jo vetëm për Atin dhe Birin, por edhe për Frymën e Shenjtë: ashtu si ka barazi dhe pandashmëri të personave, kështu edhe veprat janë të pandashme. Do t'jua them edhe më qartë se ç'kuptohet me «veprat janë të pandashme». Besimi katolik nuk thotë se Perëndia Atë bëri një gjë, kurse Biri bëri një gjë tjetër; por atë që bëri Ati, po atë e bëri edhe Biri, po atë e bëri edhe Fryma e Shenjtë. Sepse të gjitha u bënë me anë të Fjalës; kur «tha, dhe u bënë», me anë të Fjalës u bënë, me anë të Krishtit u bënë. Sepse «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi: të gjitha u bënë me anë të Tij». Në qoftë se të gjitha u bënë me anë të Tij, atëherë «Perëndia tha: Le të bëhet dritë, dhe u bë dritë»: në Fjalën i bëri, me anë të Fjalës i bëri.

4. Ja, pra, tani e dëgjuam Ungjillin, ku ai iu përgjigj hebrenjve që ishin zemëruar «se ai jo vetëm e prishte të shtunën, por edhe thoshte se Perëndia ishte Ati i tij, duke e barazuar veten me Perëndinë». Sepse kështu është shkruar në pjesën e mësipërme. Kur, pra, Biri i Perëndisë, e Vërteta, iu përgjigj zemërimit të tyre të gabuar, ai thotë: «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati»; sikur të thoshte: «Përse zemëroheni ngaqë thashë se Perëndia është Ati im dhe se e barazoj veten me Perëndinë? Jam i barabartë në atë kuptim që Ai më lindi; jam i barabartë në atë kuptim që Ai nuk është prej meje, por unë prej Tij.» Sepse kjo nënkuptohet në këto fjalë: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.» Domethënë, çfarëdo që Biri ka për të bërë, të bërit e ka prej Atit. Përse prej Atit e ka të bërit? Sepse prej Atit e ka që është Bir. Përse e ka prej Atit që është Bir? Sepse prej Atit e ka që mundet, prej Atit që është. Sepse, për Birin, edhe të mundurit edhe të qenët janë e njëjta gjë. Nuk është kështu me njeriun. Ngrijini me çdo kusht zemrat tuaja nga krahasimi me dobësinë njerëzore, që qëndron shumë poshtë; dhe, nëse ndonjë prej nesh arrin ndoshta te fshehtësia, dhe, i mahnitur nga shkëlqimi si i një drite të madhe, dallon diçka e nuk mbetet krejt në padije, prapëseprapë le të mos përfytyrojë se e kupton të tërën, që të mos bëhet krenar dhe të humbë atë dije që ka fituar. Te njeriu, të qenët dhe të mundurit janë gjëra të ndryshme. Sepse ndonjëherë njeriu është, e prapë nuk mundet atë që do; ndonjëherë tjetër njeriu është në atë mënyrë, sa mundet atë që do; prandaj të qenët e tij dhe të mundurit e tij janë gjëra të ndryshme. Sepse po të ishin te njeriu të qenët dhe të mundurit e njëjta gjë, atëherë do të mundte kur të donte. Por me Perëndinë nuk është kështu, që substanca e Tij për të qenë të jetë një gjë, e fuqia e Tij për të mundur një gjë tjetër; përkundrazi, çdo gjë që është e Tij dhe çdo gjë që Ai është, është e njëqenshme me Të, sepse Ai është Perëndi: nuk është kështu që në një mënyrë është e në një mënyrë tjetër mundet; Ai i ka të qenët dhe të mundurit bashkë, sepse i ka të dëshiruarit dhe të bërit bashkë. Meqë, pra, fuqia e Birit është prej Atit, prandaj edhe substanca e Birit është prej Atit; dhe meqë substanca e Birit është prej Atit, prandaj fuqia e Birit është prej Atit. Te Biri, fuqia dhe substanca nuk janë të ndryshme: fuqia është pikërisht ajo që është substanca; substanca për të qenë, fuqia për të mundur. Prandaj, ngaqë Biri është prej Atit, ai tha: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes.» Ngaqë nuk është Bir prej vetes, prandaj nuk mundet prej vetes.

5. Ai duket sikur e bëri veten njëfarësoj më të vogël, kur tha: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.» Këtu mendjemadhësia heretike ngre kokën; e atyre, pra, që thonë se Biri është më i vogël se Ati, me më pak pushtet, me më pak madhështi, me më pak mundësi, pa e kuptuar misterin e fjalëve të Krishtit. Por dëgjoni, të dashur, dhe shihni si ngatërrohen ata në mendjen e tyre mishore prej fjalëve të Krishtit. Dhe kjo është ajo që thashë pak më parë, se fjala e Perëndisë i trazon të gjitha zemrat e shtrembra, ashtu si i ushtron zemrat e devotshme, sidomos ajo që u tha nga Ungjillori Joan. Sepse fjalë të thella janë ato që thuhen prej tij, jo fjalë të rastit, as të tilla që kuptohen lehtë. Kështu, një heretik, po t'i dëgjojë këto fjalë, menjëherë ngrihet e na thotë: «Ja, Biri është më i vogël se Ati; dëgjoni fjalët e Birit, që thotë: ‹Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.›» Prit; sepse është shkruar: «Ji i butë për të dëgjuar fjalën, që të kuptosh.» Ta zëmë, pra, se, ngaqë unë pohoj se fuqia dhe madhështia e Atit dhe e Birit janë të barabarta, u hutova kur i dëgjova këto fjalë: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.» Unë, pra, i hutuar nga këto fjalë, do të të bëj një pyetje ty, që të duket vetja sikur i kuptove menjëherë. E dimë nga Ungjilli se Biri eci mbi det; kur e pa Atin të ecte mbi det? Ja tani ai hutohet. Lëre, pra, mënjanë kuptimin tënd të fjalëve, dhe le t'i shqyrtojmë bashkë. Ç'bëjmë atëherë? I dëgjuam fjalët e Zotit: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.» Biri eci mbi det, Ati kurrë nuk eci mbi det. E megjithatë, sigurisht, «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati».

6. Kthehu, pra, me mua te ajo që po thosha, në rast se duhet kuptuar në atë mënyrë që të dy t'i shpëtojmë pyetjes. Sepse unë e shoh se si mund t'i shpëtoj, sipas besimit katolik, pa u penguar e pa u rrëzuar; kurse ti, nga ana tjetër, i mbyllur nga çdo anë, po kërkon një rrugëdalje. Shih nga cila rrugë ke hyrë. Ndoshta nuk e ke kuptuar këtë që thashë: «Shih nga cila rrugë ke hyrë»; dëgjoje Atë vetë duke thënë: «Unë jam dera.» Jo më kot, pra, po kërkon si të dalësh; dhe këtë të vetmen gjë gjen: se nuk ke hyrë nga dera, por ke rënë brenda përmbi mur. Prandaj ngrihu nga rrëzimi yt si të mundësh, dhe hyr nga dera, që të hysh pa u penguar dhe të dalësh pa u endur. Eja nëpërmjet Krishtit, duke mos nxjerrë nga zemra jote atë që do të thuash; por atë që Ai tregon, atë thuaj. Ja si ia del besimi katolik kësaj pyetjeje. Biri eci mbi det, i mbështeti këmbët e mishit mbi valë: mishi ecte, kurse hyjnia e drejtonte. Por, kur ecte mishi dhe drejtonte hyjnia, a mungonte Ati? Po të mungonte, si thotë vetë Biri: «por Ati që qëndron në mua, Ai vetë i bën veprat»? Në qoftë se Ati, që qëndron në Birin, Ai vetë i bën veprat e Tij, atëherë ajo ecje mbi det u bë prej Atit dhe nëpërmjet Birit. Prandaj, ajo ecje është një vepër e pandashme e Atit dhe e Birit. I shoh të dy duke vepruar në të. As Ati nuk e braktisi Birin, as Biri nuk e la Atin. Kështu, çfarëdo që bën Biri, nuk e bën pa Atin; sepse çfarëdo që bën Ati, nuk e bën pa Birin.

7. I shpëtuam kësaj pyetjeje. Vëreni se me të drejtë themi se veprat e Atit, të Birit dhe të Frymës së Shenjtë janë të pandashme. Por, ashtu si e kupton ti, ja, Perëndia bëri dritën, dhe Biri e pa Atin duke bërë dritën, sipas kuptimit tënd mishor, ti që këmbëngul se Ai është më i vogël, ngaqë tha: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati.» Perëndia Atë bëri dritën; ç'dritë tjetër bëri Biri? Perëndia Atë bëri kupën qiellore, qiellin midis ujërave dhe ujërave; dhe Biri e pa Atë, sipas kuptimit tënd të topitur e të plogët. Mirë, pra: meqë Biri e pa Atin duke bërë kupën qiellore, dhe gjithashtu tha «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati», atëherë më trego kupën tjetër qiellore që bëri Biri. Mos e ke humbur themelin? Por ata që janë «të ndërtuar mbi themelin e apostujve dhe të profetëve, ku guri i qoshes është vetë Jisu Krishti», vihen në një gjendje paqeje në Krishtin; dhe as grinden e as enden në herezi. Prandaj kuptojmë se drita u bë prej Perëndisë Atë, por nëpërmjet Birit; se kupa qiellore u bë prej Perëndisë Atë, por nëpërmjet Birit. Sepse «të gjitha u bënë nëpërmjet Tij, dhe pa Të nuk u bë asgjë». Flake tej kuptimin tënd, që s'duhet quajtur kuptim, por qartazi marrëzi. Perëndia Atë bëri botën; ç'botë tjetër bëri Biri? Më trego botën e Birit. E kujt është kjo botë në të cilën jemi? Na thuaj, prej kujt u bë? Po të thuash: «Prej Birit, jo prej Atit», atëherë ke devijuar nga Ati; po të thuash: «Prej Atit, jo prej Birit», Ungjilli të përgjigjet kështu: «Edhe bota u bë nëpërmjet Tij, edhe bota nuk e njohu.» Njihe, pra, Atë nëpërmjet të cilit u bë bota, dhe mos u bëj nga ata që nuk e njohën Atë që bëri botën.

8. Prandaj veprat e Atit dhe të Birit janë të pandashme. Për më tepër, kjo, «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes», do të thoshte të njëjtën gjë sikur të thoshte: «Biri nuk është prej vetes.» Sepse, po të jetë Bir, është i lindur; po të jetë i lindur, është prej Atij nga i cili lindi. Megjithatë, Ati e lindi të barabartë me veten. Dhe asgjë nuk i mungonte Atij që lindi; Ai që lindi një bashkëpërjetshëm nuk pati nevojë për kohë që të lindte; Ai që e nxori Fjalën prej vetes nuk pati nevojë për një nënë që të lindte me anë të saj; Ati, duke lindur, nuk i priu Birit në moshë, aq sa të lindte një Bir më të ri se vetja. Por ndoshta dikush mund të thotë se, pas shumë epokash, Perëndia lindi një Bir në pleqërinë e vet. Ashtu si Ati është pa moshë, kështu Biri është pa rritje; as njëri nuk u plak, as tjetri nuk u rrit, por i barabarti lindi të barabartin, i përjetshmi lindi të përjetshmin. Si, thotë dikush, ka lindur i përjetshmi të përjetshmin? Ashtu si një flakë e përkohshme lind një dritë të përkohshme. Flaka që e lind dritën është njëkohëshe me dritën që lind prej saj: flaka lindëse nuk i paraprin në kohë dritës së lindur; por, që nga çasti kur nis flaka, që nga ai çast nis drita. Më trego flakë pa dritë, dhe unë do të të tregoj Perëndinë Atë pa Bir. Prandaj, «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati» nënkupton se, për Birin, të parët dhe të qenët i lindur prej Atit janë e njëjta gjë. Të parët e Tij dhe substanca e Tij nuk janë të ndryshme; as fuqia dhe substanca e Tij nuk janë të ndryshme. Gjithçka që Ai është, është prej Atit; gjithçka që Ai mundet, e ka prej Atit; sepse ajo që mundet dhe ajo që është janë një gjë, dhe të tëra prej Atit.

9. Për më tepër, ai vazhdon me fjalët e veta, dhe i trazon ata që e kuptojnë gabimisht çështjen, që t'i kthejë të gabuarit në një kuptim të drejtë të saj. Pasi tha: «Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati», që të mos futet rastësisht një kuptim mishor i çështjes dhe ta shmangë mendjen anash, dhe njeriu të përfytyrojë njëfarësoj dy zejtarë, njëri mjeshtër e tjetri nxënës, ku nxënësi vëzhgon me kujdes mjeshtrin ndërsa bën, të themi, një arkë, kështu që, ashtu si mjeshtri bëri arkën, edhe nxënësi të bëjë një arkë tjetër sipas pamjes që sodiste ndërsa punonte mjeshtri; që të mos i formojë, them unë, mendja mishore ndonjë përfytyrim të tillë të dyfishtë përballë njësisë hyjnore, ai vazhdon e thotë: «Sepse ato që bën Ati, po ato i bën edhe Biri njësoj.» Nuk është që Ati bën disa, kurse Biri bën të tjera të ngjashme me to, por të njëjtat njësoj. Sepse ai nuk thotë: «Ato që bën Ati, edhe Biri bën të tjera të ngjashme»; por thotë: «Ato që bën Ati, po ato i bën edhe Biri njësoj.» Ato që bën Ati, po ato i bën edhe Biri: Ati bëri botën, Biri bëri botën, Fryma e Shenjtë bëri botën. Po të ishin tre Perëndi, atëherë tri botë; po të jetë një Perëndi, Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë, atëherë një botë e vetme u bë prej Atit, nëpërmjet Birit, në Frymën e Shenjtë. Rrjedhimisht, Biri bën ato gjëra që i bën edhe Ati, dhe nuk i bën në një mënyrë tjetër; i bën edhe këto, edhe i bën njësoj.

10. Pasi tha «po ato i bën», përse shtoi «i bën njësoj»? Që të mos lindë në mendje një kuptim tjetër i shtrembëruar ose një gabim tjetër. Shih, për shembull, veprën e njeriut. Te njeriu ka mendje e trup; mendja e sundon trupin, por midis tyre ka një ndryshim të madh: trupi është i dukshëm, mendja e padukshme. Po ashtu ka një ndryshim të madh midis fuqisë e aftësisë së mendjes dhe asaj të çfarëdo lloj trupi, qoftë edhe një trup qiellor. Prapëseprapë mendja e sundon trupin e vet, dhe trupi vepron; dhe atë që mendja duket se bën, po atë e bën edhe trupi. Kështu trupi duket se bën po atë gjë që bën mendja, por jo «njësoj». Si e bën të njëjtën gjë, por jo njësoj? Mendja formon një fjalë brenda vetes; i urdhëron gjuhës, dhe gjuha prodhon fjalën që formoi mendja: mendja bëri, edhe gjuha bëri; zoti i trupit bëri, edhe shërbëtori bëri; por, që të mund të bënte shërbëtori, e mori nga zoti i vet atë që duhej të bënte, dhe e bëri ndërsa zoti urdhëronte. E njëjta gjë u bë nga të dy, por a u bë njësoj? Si jo njësoj? thotë dikush. Ja, fjala që formoi mendja ime mbetet në mua; kurse ajo që bëri gjuha ime kaloi nëpër ajrin e goditur, dhe s'është më. Kur ke thënë një fjalë në mendjen tënde, dhe e ke shqiptuar me gjuhën tënde, kthehu te mendja jote, dhe shih se fjala që bëre është ende atje. A mbeti mbi gjuhën tënde, ashtu si mbeti në mendjen tënde? Atë që e shqiptoi gjuha, gjuha e bëri duke tingëlluar, mendja e bëri duke menduar; por ajo që shqiptoi gjuha ka kaluar, kurse ajo që mendoi mendja mbetet. Prandaj trupi bëri atë që bëri mendja, por jo njësoj. Sepse mendja, në të vërtetë, bëri atë që mendja mund ta mbajë, kurse gjuha bëri atë që tingëllon dhe godet veshin nëpër ajër. A i ndjek dot rrokjet dhe i bën të mbeten? Mirëpo jo në atë mënyrë me Atin dhe Birin; por «po ato i bën» dhe «i bën njësoj». Në qoftë se Perëndia bëri qiellin që mbetet, këtë qiell që mbetet e bëri Biri. Në qoftë se Perëndia Atë bëri njeriun që është i vdekshëm, po atë njeri të vdekshëm e bëri Biri. Çfarëdo gjërash që bëri Ati e që zgjasin, po ato gjëra që zgjasin i bëri edhe Biri, sepse i bëri njësoj; dhe çfarëdo gjërash që bëri Ati e që janë të përkohshme, po ato gjëra të përkohshme i bëri edhe Biri, sepse i bëri jo vetëm të njëjtat, por edhe i bëri njësoj. Sepse Ati bëri nëpërmjet Birit, meqë me anë të Fjalës Ati i bëri të gjitha.

11. Kërko te Ati dhe Biri një ndarje, s'gjen asnjë; jo, edhe po të jesh ngjitur lart; jo, madje edhe po të kesh arritur diçka përmbi mendjen tënde. Sepse, po të endesh midis gjërave që mendja jote endacake i krijon vetvetes, ti flet me përfytyrimet e tua, jo me Fjalën e Perëndisë; përfytyrimet e tua të mashtrojnë. Ngjitu edhe përtej trupit, dhe kupto mendjen; ngjitu edhe përtej mendjes, dhe kupto Perëndinë. Nuk arrin te Perëndia, veçse po të kesh kaluar përtej mendjes; e aq më pak arrin te Perëndia, po të jesh ndalur te mishi! Ata që mendojnë për mishin, sa larg janë nga të kuptuarit se ç'është Perëndia! Sepse nuk do të ishin atje as po të njihnin mendjen. Njeriu largohet shumë nga Perëndia kur mendimet e tij janë për mishin; dhe ka një ndryshim të madh midis mishit dhe mendjes, e një më të madh midis mendjes dhe Perëndisë. Po të merresh me mendjen, je në mes të rrugës: po ta drejtosh vëmendjen poshtë, atje është trupi; po lart, atje është Perëndia. Ngrihu përmbi trupin, kalo përtej edhe vetes sate. Sepse vër re ç'thotë psalmi, dhe këshillohesh se si duhet menduar për Perëndinë: «Lotët e mi», thotë, «m'u bënë bukë ditë e natë, kur më thuhej përditë: Ku është Perëndia yt?» Ashtu si mund të thonë paganët: «Ja perënditë tona, ku është Perëndia juaj?» Ata vërtet na tregojnë atë që shihet; ne adhurojmë atë që nuk shihet. E kujt mund t'ia tregojmë? Një njeriu që nuk ka shikim me të cilin të shohë? Sepse, sido që të jetë, po të shohin ata perënditë e tyre me sytë e tyre, edhe ne kemi sy të tjerë me të cilët të shohim Perëndinë tonë: sepse «lum ata që janë të pastër në zemër, sepse ata do ta shohin Perëndinë». Prandaj, pasi tha se ishte i trazuar, kur i thuhej përditë «Ku është Perëndia yt?», «këto gjëra i solla ndër mend», thotë, «sepse më thuhet përditë: Ku është Perëndia yt?» Dhe, sikur të donte të kapte Perëndinë e vet, «Këto gjëra», thotë, «i solla ndër mend, dhe e derdha shpirtin tim përmbi vete.» Prandaj, që të arrija te Perëndia im, për të cilin më thuhej «Ku është Perëndia yt?», «e derdha shpirtin tim», jo mbi mishin tim, por «përmbi vete»; e tejkalova veten, që të arrija tek Ai: sepse mbi mua është Ai që më bëri; askush nuk arrin tek Ai, veç atij që kalon përtej vetvetes.

12. Vështro trupin: është i vdekshëm, i dheut, i dobët, i prishshëm; hidhe tej. Po, thua ndoshta, por trupi është i përkohshëm. Mendo, pra, për trupa të tjerë, ata qiellorë; janë më të mëdhenj, më të mirë, më madhështorë. Vështroji, për më tepër, me kujdes. Ata rrotullohen nga lindja në perëndim, nuk qëndrojnë; shihen me sy, jo vetëm nga njeriu, por edhe nga kafsha e fushës. Kalo përtej edhe atyre. E si, thua ti, të kaloj përtej trupave qiellorë, kur unë eci mbi tokë? Jo me mishin kalon përtej tyre, por me mendjen. Hidhi tej edhe ata: sado shumë të ndriçojnë, janë trupa; sado të shkëlqejnë nga qielli, janë trupa. Eja, tani që ndoshta mendon se s'ke ku të shkosh, pasi i shqyrtove të gjitha këto. E ku të shkoj, thua ti, përtej trupave qiellorë; dhe ç'të kaloj përtej me mendjen? I ke shqyrtuar të gjitha këto? I kam, thua ti. Me çfarë mjeti i ke shqyrtuar? Le të paraqitet vetë qenia që shqyrton. Qenia që i shqyrton të gjitha këto, që i dallon, i ndan, dhe njëfarësoj i peshon në peshoren e urtësisë, është vërtet mendja. Pa dyshim, pra, më e mirë është mendja me të cilën i sodite të gjitha këto gjëra, se sa vetë këto gjëra që sodite. Kjo mendje, pra, është një frymë, jo një trup. Kalo përtej edhe asaj. Dhe, që të shohësh se ku duhet të kalosh përtej, krahaso së pari vetë atë mendje me mishin. Larg qoftë që të denjosh ta krahasosh kështu! Krahasoje me shkëlqimin e diellit, të hënës dhe të yjeve; shkëlqimi i mendjes është më i madh. Vër re, së pari, shpejtësinë e mendjes; shih nëse xixëllimi i mendjes që mendon nuk është më i vrullshëm se shkëlqimi i diellit që ndrit. Me mendjen sheh diellin duke lindur. Sa e ngadaltë është lëvizja e tij krahasuar me mendjen tënde! Atë që dielli sapo do të bëjë, ti mund ta mendosh në çast. Ai sapo do të vijë nga lindja në perëndim; nesër lind nga një anë tjetër. Kur mendimi yt e ka bërë këtë, dielli ende mbetet prapa, dhe ti e ke përshkuar tërë udhëtimin. Gjë e madhe, pra, është mendja. Por si them «është»? Kalo përtej edhe asaj. Sepse mendja, ndonëse është më e mirë se çdo lloj trupi, është vetë e ndryshueshme. Herë di, herë s'di; herë harron, herë kujton; herë do, herë s'do; herë gabon, herë ka të drejtë. Kalo, pra, përtej çdo ndryshueshmërie; jo vetëm përtej gjithçkaje që shihet, por edhe përtej gjithçkaje që ndryshon. Sepse ke kaluar përtej mishit që shihet; përtej qiellit, diellit, hënës dhe yjeve, që shihen. Kalo edhe përtej gjithçkaje që ndryshon. Sepse, kur mbarove me ato gjëra që shihen, dhe erdhe te mendja jote, atje gjete ndryshueshmërinë e mendjes sate. A është Perëndia aspak i ndryshueshëm? Kalo, pra, përtej edhe mendjes sate. Derdhe shpirtin tënd «përmbi vete», që të arrish te Perëndia, për të cilin të thuhet: «Ku është Perëndia yt?»

13. Mos përfytyro se do të bësh diçka përtej aftësisë së njeriut. Vetë Ungjillori Joan e bëri këtë. Ai u ngrit fluturimthi përtej mishit, përtej tokës që shkelte, përtej deteve që shihte, përtej ajrit ku fluturojnë shpendët, përtej diellit, hënës, yjeve, përtej gjithë frymëve të padukshme, përtej mendjes së vet, pikërisht në sajë të shpirtit të tij të arsyeshëm. Kur fluturoi përtej gjithë këtyre dhe derdhi shpirtin e vet përmbi vete, ku arriti? Çfarë pa? «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë.» Në qoftë se, pra, nuk sheh asnjë ndarje në dritë, përse kërkon një ndarje në vepër? Shih Perëndinë, shih Fjalën e Tij që rri ngjitur me Folësin, kështu që Folësi nuk flet me rrokje, por ky të folur i Tij është një shndritje në shkëlqimin e urtësisë. Çfarë thuhet për vetë Urtësinë? «Ajo është rrezatimi i dritës së përjetshme.» Vër re rrezatimin e diellit. Dielli është në qiell, dhe e shtrin shkëlqimin e vet mbi të gjitha tokat e mbi të gjitha detet, e megjithatë është thjesht një dritë trupore.

Në qoftë se, vërtet, mund ta ndash shkëlqimin nga dielli, atëherë ndaje Fjalën nga Ati. Po flas për diellin. Një flakë e vogël, e hollë e një kandili, që mund të shuhet me një frymë, e përhap dritën e vet mbi gjithçka që ndodhet pranë saj: e sheh se si përhapet drita që lind prej flakës; sheh daljen e saj, por jo një ndarje. Kuptoni, pra, vëllezër të dashur, se Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë janë të bashkuar në mënyrë të pandashme në vetvete; se kjo Trini është një Perëndi; se të gjitha veprat e një Perëndie të vetme janë veprat e Atit, të Birit dhe të Frymës së Shenjtë. Gjithë të tjerat që vijojnë, dhe që i përkasin fjalimit të Zotit tonë Jisu Krisht (meqë edhe nesër ju takon një fjalim), ejani të pranishëm, që të mund t'i dëgjoni.