Joani 5:19–40

1. Në një vend të Ungjillit, Zoti thotë se dëgjuesi i urtë i fjalës së tij duhet të jetë si një njeri që, kur do të ndërtojë një shtëpi, gërmon thellë derisa të arrijë te themeli i qëndrueshëm mbi shkëmb, dhe atje e ngre me siguri atë që ndërton kundër dhunës së vërshimit; kështu që, kur të vijë vërshimi, ky të thyhet më parë nga forca e ndërtesës, sesa të shkatërrojë atë shtëpi me forcën e shtytjes së vet. Le ta shohim Shkrimin e Perëndisë si një arë ku duam të ndërtojmë diçka. Të mos jemi përtacë, as të kënaqemi me sipërfaqen; le të gërmojmë thellë derisa të arrijmë te shkëmbi: «Edhe ai shkëmb ishte Krishti.»

2. Copa që u lexua sot na foli për dëshminë e Zotit, se ai nuk e quan të nevojshme dëshminë e njerëzve, po ka një dëshmi më të madhe se njerëzit; dhe na tha ç'është kjo dëshmi: «Veprat, thotë ai, që bëj unë, dëshmojnë për mua.» Pastaj shtoi: «Edhe Ati që më dërgoi dëshmon për mua.» Po ato vepra që bën, thotë se i ka marrë prej Atit. Pra veprat dëshmojnë, Ati dëshmon. A nuk dëshmoi Joani? Dëshmoi qartë, po si kandil: jo për të kënaqur miqtë, po për të turpëruar armiqtë; sepse kjo ishte parathënë shumë kohë më parë me anë të personit të Atit: «Kam përgatitur një kandil për të Vajosurin tim; armiqtë e tij do t'i vesh me turp, po mbi të do të lulëzojë shenjtërimi im.» Le të themi se mbete në errësirë gjatë natës: ktheve vëmendjen nga kandili, e admirove kandilin dhe u gëzove për dritën e tij. Po ai kandil të thotë se ka një diell, për të cilin duhet të gëzohesh; edhe pse digjet natën, të porosit të presësh ditën. Prandaj nuk qëndron se s'kishte nevojë për dëshminë e atij njeriu. Sepse përse u dërgua, po të mos kishte nevojë për të? Përkundrazi, që njeriu të mos ndalej te kandili dhe të mos e mendonte të mjaftueshme për vete dritën e kandilit, prandaj Zoti as thotë se ky kandil qe i tepërt, as thotë se duhet të ndalesh te kandili. Shkrimi i Perëndisë shqipton një dëshmi tjetër: atje pa dyshim Perëndia ka dëshmuar për Birin e tij, dhe në atë Shkrim hebrenjtë kishin vënë shpresën e tyre, domethënë në ligjin e Perëndisë, dhënë me anë të Moisiut, shërbëtorit të tij. «Hetoni Shkrimet, thotë ai, në të cilat pandehni se keni jetën e amshuar; pikërisht ato dëshmojnë për mua; edhe ju nuk doni të vini tek unë që të keni jetë.» Pse mendoni se në Shkrim keni jetën e amshuar? Pyeteni vetë atë se për kë dëshmon, dhe kuptoni se ç'është jeta e amshuar. Dhe, meqë për hir të Moisiut ishin gati ta hidhnin poshtë Krishtin si kundërshtar të urdhërimeve dhe të porosive të Moisiut, ai i qorton pikërisht ata njerëz po me një kandil tjetër.

3. Sepse, në të vërtetë, të gjithë njerëzit janë kandile, sepse mund edhe të ndizen edhe të shuhen. Për më tepër, kur kandilet janë të urta, ndriçojnë dhe flakërojnë me anë të Frymës; e megjithatë, po qe se dikur digjeshin dhe pastaj shuhen, madje kundërmojnë keq. Shërbëtorët e Perëndisë mbeten kandile të mira me anë të vajit të mëshirës së tij, jo me anë të forcës së vet. Hiri falas i Perëndisë, në të vërtetë, është vaji i kandileve. Njëfarë kandili thotë: «Sepse unë u mundova më shumë se ata të gjithë»; dhe, që të mos dukej sikur digjej me forcën e vet, shtoi: «Po jo unë, po hiri i Perëndisë që ishte me mua.» Prandaj gjithë profecia, para ardhjes së Zotit, është një kandil. Për këtë kandil apostulli Pjetër thotë: «Kemi edhe fjalën më të sigurt të profecisë, së cilës mirë bëni që i vini veshin, si një kandili që ndrit në një vend të errët, derisa të zbardhë dita dhe ylli i mëngjesit të lindë në zemrat tuaja.» Kështu, profetët janë kandile, dhe gjithë profecia një kandil i madh. Po apostujt? A nuk janë edhe ata kandile? Janë, sigurisht. Vetëm ai nuk është kandil. Sepse ai nuk ndizet e nuk shuhet; sepse «sikundër Ati ka jetë në vetvete, kështu i dha edhe Birit të ketë jetë në vetvete». Edhe apostujt, po e them, janë kandile; dhe falënderojnë, sepse u ndezën nga drita e së vërtetës, digjen me frymën e dashurisë dhe furnizohen me vajin e hirit të Perëndisë. Po të mos ishin kandile, Zoti s'do t'u thoshte: «Ju jeni drita e botës.» Sepse, pasi tha «Ju jeni drita e botës», tregon se ata s'duhet ta mendonin veten një dritë të tillë si ajo për të cilën thuhet: «Ajo ishte Drita e vërtetë, që ndriçon çdo njeri që vjen në këtë botë.» Po kjo u tha për Zotin atëherë kur dallohej nga Joani (Pagëzori). Për Joan Pagëzorin, në të vërtetë, ishte thënë: «Ai nuk ishte Drita, po erdhi që të dëshmonte për Dritën.» Dhe, që të mos thuash: «Si nuk ishte dritë ai, për të cilin Krishti thotë se ‹ishte një kandil›?», të përgjigjem: në krahasim me dritën tjetër, ai nuk ishte dritë. Sepse «ajo ishte Drita e vërtetë që ndriçon çdo njeri që vjen në këtë botë». Kështu, kur u tha edhe dishepujve «Ju jeni drita e botës», që të mos përfytyronin se po u vishej atyre diçka që duhej kuptuar vetëm për Krishtin, e kështu kandilet të shuheshin nga era e krenarisë, pasi u tha «Ju jeni drita e botës», ai shtoi menjëherë: «Një qytet që rri mbi mal nuk mund të fshihet; as nuk ndezin një kandil për ta vënë nën babunë, po e vënë mbi shandan, që t'u ndrisë të gjithëve që janë në shtëpi.» Po sikur ai t'i quante apostujt jo kandilin, po ata që e ndezin kandilin, të cilin duhej ta vinin mbi shandan? Dëgjoni se ai i quajti vetë ata kandilin. «Kështu, thotë ai, le të ndrisë drita juaj përpara njerëzve, që ata, duke parë veprat tuaja të mira, të lavdërojnë», jo ju, po «Atin tuaj që është në qiej».

4. Prandaj edhe Moisiu dëshmoi për Krishtin, edhe Joani dëshmoi për Krishtin, edhe gjithë profetët e apostujt e tjerë dëshmuan për Krishtin. Përpara gjithë këtyre dëshmive, ai vë dëshminë e veprave të veta. Sepse edhe nëpërmjet atyre njerëzve, ishte Perëndia, e askush tjetër, ai që dëshmoi për Birin e tij. Po Perëndia dëshmon për Birin e tij edhe në një mënyrë tjetër. Perëndia e zbulon Birin nëpërmjet vetë Birit, e zbulon veten nëpërmjet Birit. Në qoftë se dikush arrin gjer tek ai, s'do t'i duhet asnjë kandil; dhe, duke gërmuar vërtet thellë, do ta zbresë ndërtesën e vet gjer te shkëmbi.

5. Leximi i sotëm, vëllezër, është i lehtë; po, për shkak të asaj që ju kisha borxh dje (sepse e di se ç'kam shtyrë, jo hequr, dhe Zoti denjoi të më lejojë t'ju flas edhe sot), sillni ndër mend atë që duhet të kërkoni: mos vallë, duke ruajtur devotshmërinë dhe një përulësi të shëndetshme, të mund të shtrihemi disi, jo kundër Perëndisë, po drejt tij, dhe ta ngremë shpirtin tonë, duke e derdhur përmbi vete, si Psalmisti, të cilit iu tha: «Ku është Perëndia yt?» «Për këto gjëra, thotë ai, mendova, dhe e derdha shpirtin tim përmbi vete.» Le ta ngremë, pra, shpirtin tonë drejt Perëndisë, jo kundër Perëndisë; sepse thuhet edhe kjo: «Tek ti, o Zot, e ngrita shpirtin tim.» Edhe le ta ngremë me ndihmën e tij, sepse është i rëndë. E nga vjen që është i rëndë? Sepse trupi që prishet e rëndon shpirtin, dhe kjo banesë tokësore e shtyp mendjen që mendon për shumë gjëra. Le të provojmë, pra, a mund ta shkëpusim mendjen prej shumë gjërave, që ta përqendrojmë në një të vetme dhe ta ngremë drejt asaj (gjë që, siç e thashë, s'mund ta bëjmë, po të mos na ndihmojë ai që do që shpirtrat tanë të ngrihen drejt tij). Kështu do të mundim ta kuptojmë disi si Fjala e Perëndisë, i Vetëmlinduri i Atit, bashkëpërjetshëm dhe i barabartë me Atin, nuk bën asgjë veç asaj që sheh se bën Ati, ndërsa Ati vetë nuk bën asgjë veçse nëpërmjet Birit, që e sheh atë duke bërë. Sepse Zoti Jisu, siç më duket mua, deshi këtu t'u bëjë të njohur diçka të madhe atyre që i vënë veshin, të derdhë te ata që janë të zotë ta marrin, dhe, nga ana tjetër, t'i nxitë të pazotët në ngulmim, që, ndonëse nuk kuptojnë ende, të bëhen të zotë duke jetuar drejt. Kështu ai na e la të kuptojmë se shpirti njerëzor dhe mendja e arsyeshme që është te njeriu, jo te kafsha, forcohet, ndriçohet dhe lumturohet vetëm nga vetë qenia e Perëndisë: se vetë shpirti merr diçka nga trupi dhe me anë të trupit, e megjithatë e mban trupin të nënshtruar, ndërsa shqisat e trupit mund të qetësohen e të kënaqen nga gjërat trupore; dhe se, për shkak të kësaj farë shoqërie midis shpirtit e trupit në këtë jetë, në këtë përqafim të ndërsjellë të tyre, shpirti gëzohet kur qetësohen shqisat e trupit dhe hidhërohet kur ato lëndohen; kurse lumturia me të cilën lumturohet vetë shpirti nuk mund të arrihet veçse duke marrë pjesë në atë jetë gjithnjë të gjallë e të pandryshueshme, në atë qenie të përjetshme që është Perëndia: se, sikundër shpirti, që është më poshtë se Perëndia, bën që të rrojë trupi, i cili është më poshtë se ai vetë, kështu vetëm ajo që është më lart se shpirti mund të bëjë që po ai shpirt të rrojë i lumtur. Sepse shpirti është më lart se trupi, dhe më lart se shpirti është Perëndia. Ai i jep diçka atij që është më poshtë, ndërsa vetë merr diçka nga ai që është më lart. Le t'i shërbejë Zotit të vet, që të mos shkelet nga shërbëtori i vet. Kjo, vëllezër, është feja e krishterë, që predikohet nëpër gjithë botën, ndërsa armiqtë e saj mbeten të hutuar: atje ku munden, murmurisin, dhe atje ku dalin fitimtarë, tërbohen kundër saj me egërsi. Kjo është feja e krishterë: që të adhurohet një Perëndi i vetëm, jo shumë perëndi, sepse vetëm një Perëndi mund ta bëjë shpirtin të lumtur. Ai bëhet i lumtur duke marrë pjesë në Perëndinë. Shpirti i dobët nuk bëhet i lumtur duke marrë pjesë në një shpirt të shenjtë, as shpirti i shenjtë nuk bëhet i lumtur duke marrë pjesë në një engjëll; po, në qoftë se shpirti i dobët kërkon të jetë i lumtur, le të kërkojë atë me anë të së cilës bëhet i lumtur shpirti i shenjtë. Sepse ti bëhesh i lumtur jo prej një engjëlli, po edhe engjëlli, edhe ti, prej të njëjtit burim.

6. Pasi u parashtruan e u vendosën fort këto gjëra, se shpirti i arsyeshëm lumturohet vetëm nga Perëndia, se trupi gjallërohet vetëm nga shpirti, dhe se shpirti është diçka e ndërmjetme midis Perëndisë dhe trupit, drejtoni mendimet tuaja dhe kujtoni bashkë me mua, jo copën që u lexua sot, për të cilën kemi folur mjaft, po atë të djeshme, që po e rrotullojmë e po e mbajmë ndër duar prej tri ditësh dhe, sa kemi mundur, po gërmojmë në të derisa të arrijmë te shkëmbi. Krishti Fjala; Krishti, Fjala e Perëndisë pranë Perëndisë; Krishti Fjala dhe Fjala Perëndi; Krishti dhe Perëndia dhe Fjala, një Perëndi i vetëm. Drejt kësaj nxito, o shpirt, duke përçmuar, madje duke tejkaluar çdo gjë tjetër; drejt kësaj nxito. Nuk ka asgjë më të fuqishme se kjo krijesë që quhet mendja e arsyeshme, asgjë më e lartë: gjithçka që është përmbi këtë, është vetëm Krijuesi. Po unë po thosha se Krishti është Fjala, se Krishti është Fjala e Perëndisë, se Krishti Fjalë është Perëndi; po Krishti nuk është vetëm Fjala, sepse «Edhe Fjala u bë mish, edhe banoi ndër ne»: prandaj Krishti është edhe Fjalë, edhe mish. Sepse, kur «ishte në trajtën e Perëndisë, nuk e quajti grabitje të ishte i barabartë me Perëndinë». Po ne, në gjendjen tonë të ulët, të dobët e që zvarritemi përtokë, që s'mund të arrinim gjer te Perëndia, a duhej të braktiseshim? Kurrsesi! «E zbrazi veten, duke marrë trajtën e shërbëtorit»; jo, pra, duke humbur trajtën e Perëndisë. U bë njeri ai që ishte Perëndi, duke marrë atë që nuk ishte, jo duke humbur atë që ishte: kështu Perëndia u bë njeri. Ja ku ke diçka për dobësinë tënde, diçka për përsosjen tënde. Krishti le të të ngrejë me anë të asaj që është njeri, le të të prijë me anë të asaj që është Perëndi-njeri, dhe le të të çojë gjer tek ajo që është Perëndi. Dhe gjithë predikimi dhe ekonomia me anë të Krishtit është kjo, vëllezër, e s'ka tjetër: që shpirtrat të ngjallen përsëri dhe që edhe trupat të ngjallen përsëri. Sepse që të dyja kishin vdekur: trupi nga dobësia, shpirti nga paudhësia. Meqë secili kishte vdekur, secili mund të ngjallet. Cili secili? Shpirti dhe trupi. Me anë të çfarë mund të ngjallet, pra, shpirti, veç me anë të Krishtit Perëndi? Me anë të çfarë trupi, veç me anë të njeriut Krisht? Sepse edhe te Krishti kishte një shpirt njerëzor, një shpirt të tërë: jo vetëm pjesën e paarsyeshme të shpirtit, po edhe të arsyeshmen, që quhet mendje. Sepse pati disa heretikë, dhe u dëbuan nga Kisha, të cilët përfytyruan se trupi i Krishtit nuk kishte në vete një mendje të arsyeshme, po, si të thuash, jetën shtazore të një kafshe; sepse, pa mendjen e arsyeshme, jeta është vetëm jetë shtazore. Po, meqë u dëbuan, dhe u dëbuan nga e vërteta, prano ti Krishtin e tërë: Fjalën, mendjen e arsyeshme dhe mishin. Ky është Krishti i tërë. Le të ngjallet shpirti yt nga paudhësia me anë të asaj që është Perëndi, trupi yt nga prishja me anë të asaj që është njeri. Atje, shumë të dashur, dëgjoni atë që, me sa më duket mua, është thellësia e madhe e kësaj cope; dhe shihni si flet Krishti këtu, në kuptimin se e vetmja arsye pse erdhi është që shpirtrat të kenë një ngjallje nga paudhësia dhe trupat nga prishja. Kam thënë tashmë me anë të çfarë ngjallen shpirtrat tanë: me anë të vetë qenies së Perëndisë; me anë të çfarë ngjallen trupat tanë: me anë të ekonomisë njerëzore të Zotit tonë Jisu Krisht.

7. «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Biri nuk mund të bëjë asgjë prej vetes, veç asaj që sheh se bën Ati; sepse ç'gjëra bën ai, ato i bën gjithashtu edhe Biri, në po atë mënyrë.» Po: qielli, toka, deti; gjërat që janë në qiell, mbi tokë e në det; të dukshmet dhe të padukshmet; kafshët në tokë, bimët në fusha, krijesat që notojnë në ujëra, që fluturojnë në ajër, që ndriçojnë në qiell; përveç gjithë këtyre, engjëjt, fuqitë, fronet, zotërimet, principatat, pushtetet: «të gjitha u bënë me anë të tij». A i bëri Perëndia të gjitha këto dhe, pasi i bëri, ia tregoi Birit, që edhe ai të bënte një botë tjetër plot me të tilla? Sigurisht që jo. Përkundrazi, ç'thotë ai? «Sepse ç'gjëra bën ai, ato», jo të tjera, po «ato i bën gjithashtu edhe Biri», jo ndryshe, po «në po atë mënyrë». «Sepse Ati e do Birin, dhe i tregon të gjitha ato që bën vetë.» Ati ia tregon Birit, që të ngjallen shpirtrat, sepse shpirtrat ngjallen prej Atit dhe Birit; edhe shpirtrat s'mund të rrojnë veçse po të jetë Perëndia jeta e tyre. Në qoftë se, pra, shpirtrat s'mund të rrojnë veçse po të jetë Perëndia jeta e tyre, ashtu si ata vetë janë jeta e trupave, atëherë atë që Ati i tregon Birit, domethënë atë që bën, e bën nëpërmjet Birit. Sepse jo duke bërë ia tregon Birit, po duke treguar e bën nëpërmjet Birit. Sepse Biri e sheh Atin duke treguar, para se të bëhet gjëja; dhe nga tregimi i Atit e nga të parët e Birit bëhet ajo që bëhet prej Atit nëpërmjet Birit. Kështu ngjallen shpirtrat, po të mundin ta shohin atë bashkim njësie: Atin që tregon, Birin që sheh, dhe krijesën që bëhet nga tregimi i Atit e të parët e Birit; edhe ajo gjë e bërë nga tregimi i Atit e të parët e Birit, që nuk është as Ati as Biri, po më poshtë se Ati e Biri, çfarëdo që bëhet prej Atit nëpërmjet Birit. Kush e sheh këtë?

8. Ja, përsëri po ulemi te përfytyrimet trupore dhe po zbresim gjer te ju, po qe se ndonjëherë ishim ngjitur pak më lart se ju. Ti do t'i tregosh diçka birit tënd, që të bëjë atë që bën ti; do ta bësh vetë, e kështu do ta tregosh gjënë. Pra, atë që do të bësh për t'ia treguar birit tënd, s'e bën me anë të birit; po ti vetëm e bën atë gjë, të cilën, si të bëhet, ai mund ta shohë dhe të bëjë një gjë tjetër të tillë në po atë mënyrë. Kështu s'është atje; pse shkon te shëmbëllimi yt dhe fshin brenda teje shëmbëllimin e Perëndisë? Atje puna është krejt ndryshe. Gjej një rast ku t'i tregosh birit tënd atë që bën, para se ta bësh; kështu që, pasi t'ia kesh treguar, të jetë biri ai me anë të të cilit e bën. Ndoshta të vjen ndër mend diçka e tillë: «Ja, thua ti, mendoj të bëj një shtëpi, dhe dua që ta ndërtojë biri im: para se ta ndërtoj vetë, i tregoj birit tim se ç'kam ndër mend të bëj; e bën edhe ai, e bëj edhe unë nëpërmjet atij, të cilit i tregova dëshirën time.» Vërtet je tërhequr nga shëmbëllimi i mëparshëm, po prapë mbetesh në një pangjashmëri të madhe. Sepse, ja, para se të mund ta bësh shtëpinë, njofton birin tënd dhe i tregon se ç'ke ndër mend të bësh; kështu që, pasi ti të tregosh para se të bësh, ai të bëjë atë që i tregove, e ti të bësh nëpërmjet tij: po ti do t'i flasësh me fjalë birit tënd, fjalë do të duhet të kalojnë midis teje dhe atij; midis atij që tregon dhe atij që sheh, midis folësit dhe dëgjuesit, fluturon një tingull i nyjëtuar, që nuk është as ai që je ti, as ai që është ai. Ai tingull, që del nga goja jote dhe, duke tundur ajrin, prek veshin e birit tënd, e, duke mbushur shqisën e dëgjimit, ia përcjell mendimin tënd zemrës së tij, ai tingull, po të them, nuk je as ti vetë, as biri yt. Nga mendja jote i jepet një shenjë mendjes së birit tënd, po ajo shenjë nuk është as mendja jote, as mendja e birit tënd, po diçka tjetër. A mendojmë vallë se kështu i ka folur Ati Birit? A pati fjalë midis Atit dhe Fjalës? Atëherë si është puna? Apo, çfarëdo që Ati do t'i thoshte Birit, po ta thoshte me anë të një fjale, kur vetë Biri është Fjala e Atit, a do t'i fliste me fjalë Fjalës? Apo, meqë Biri është Fjala e madhe, a duhej të kalonin fjalë më të vogla midis Atit dhe Birit? Mos vallë ndonjë tingull, si të ishte një krijesë e përkohshme, kalimtare, duhej të dilte nga goja e Atit dhe të godiste veshin e Birit? A ka Perëndia trup, që kjo të dilte gjoja nga buzët e tij? Dhe a ka Fjala veshë trupi, ku të hyjë tingulli? Lëri mënjanë të gjitha përfytyrimet e trajtave trupore, shiko thjeshtësinë, në qofsh i thjeshtë në zemër. Po si do të bëhesh i thjeshtë në zemër? Në mos u ngatërrofsh me botën, po në u shkëputsh prej botës. Sepse, duke u shkëputur, do të bëhesh i thjeshtë. Edhe shih, në mundsh, atë që them; e, po s'munde, beso atë që s'e sheh. Ti i flet birit tënd; i flet me anë të një fjale: as ti, as biri yt nuk je fjala që tingëllon.

9. «Kam, thua ti, një mënyrë tjetër për të treguar; sepse biri im është mësuar aq mirë, sa dëgjon pa folur unë, po i tregoj me një shenjë koke se ç'të bëjë.» Ja, tregoi me kokë ç'të duash, e prapë me siguri mendja mban brenda vetes atë që do të tregojë. Me se e bën këtë shenjë? Me trupin: me buzët, me shikimin, me vetullat, me sytë, me duart. Të gjitha këto nuk janë ajo që është mendja jote: edhe këto janë mjete; me anë të këtyre shenjave u kuptua diçka, po ato shenja nuk janë as ajo që është mendja jote, as ajo që është mendja e birit tënd; po gjithçka që bën me anë të trupit është më poshtë se mendja jote dhe më poshtë se mendja e birit tënd; edhe biri yt s'mund ta njohë mendjen tënde, po të mos i japësh shenja me anë të trupit. Ç'them, pra? Kështu s'është atje; atje gjithçka është thjeshtësi. Ati i tregon Birit atë që bën, dhe, duke treguar, e lind Birin. E shoh ç'kam thënë; po, meqë shoh edhe kujt ia kam thënë, u formoftë ndonjëherë te ju një kuptim i tillë, sa ta kapni. Në mos mundshi tani të kuptoni se ç'është Perëndia, kuptoni të paktën se ç'nuk është Perëndia: do të keni përparuar shumë, në mos e mendofshi Perëndinë si diçka tjetër nga ç'është. Perëndia nuk është trup, nuk është toka, as qielli, as hëna, as dielli, as yjet, jo këto gjëra trupore. Sepse, po të mos jetë gjërat qiellore, aq më pak është gjërat tokësore! Hiqe fare nga mendja çdo trup. Më tej, dëgjo edhe një gjë: Perëndia nuk është një frymë e ndryshueshme. Sepse unë pohoj, dhe duhet pohuar, sepse është Ungjilli që e thotë: «Perëndia është Frymë.» Po kalo përtej çdo fryme të ndryshueshme, përtej çdo fryme që herë di, herë s'di; që herë kujton, herë harron; që do atë që më parë s'e donte, që s'e do atë që më parë e donte; qoftë ajo që i pëson tani këto ndryshime, qoftë ajo që mund t'i pësojë: kalo përtej gjithë këtyre. Nuk gjen asnjë ndryshueshmëri te Perëndia, as gjë që të ketë qenë më parë në një mënyrë e tani është ndryshe. Sepse, atje ku gjen ndërrim, atje ka ndodhur një farë vdekjeje: sepse, që një gjë të mos jetë ajo që ishte, kjo është vdekje. Thuhet se shpirti është i pavdekshëm; e me të vërtetë është, sepse rron përherë dhe ka në vete një jetë të pandërprerë, po prapëseprapë një jetë të ndryshueshme. Sipas ndryshueshmërisë së kësaj jete, mund të thuhet se është i vdekshëm; sepse, po të kishte rrojtur me urtësi e pastaj bëhet i marrë, vdes për keq; po të kishte rrojtur si i marrë e bëhet i urtë, vdes për mirë. Sepse Shkrimi na mëson se ka një vdekje për keq dhe një vdekje për mirë. Sido që të jetë, kishin vdekur për keq ata për të cilët u tha: «Lëri të vdekurit të varrosin të vdekurit e tyre»; edhe: «Zgjohu ti që fle, edhe ngrihu prej së vdekurish, edhe Krishti do të të ndriçojë»; edhe, nga kjo copë që kemi përpara: «Kur të vdekurit të dëgjojnë, edhe ata që dëgjojnë do të rrojnë.» Për keq kishin vdekur; prandaj vijnë përsëri në jetë. Duke ardhur në jetë, vdesin për mirë, sepse, duke ardhur përsëri në jetë, s'do të jenë ç'ishin; po që të bëhet ajo që s'ishte, kjo është vdekje. Po mos vallë s'quhet vdekje, po qe se është për mirë? Apostulli e ka quajtur vdekje: «Në qoftë se vdiqët bashkë me Krishtin nga elementet e kësaj bote, pse gjykoni për këtë botë sikur të rronit ende në të?» Edhe përsëri: «Sepse ju vdiqët, dhe jeta juaj është fshehur bashkë me Krishtin në Perëndinë.» Ai do që të vdesim, që të rrojmë, sepse kemi rrojtur për të vdekur. Prandaj gjithçka që vdes, qoftë nga më e mira në më të keqen, qoftë nga më e keqja në më të mirën, nuk është Perëndi; sepse as mirësia më e lartë s'mund të kalojë në diçka më të mirë, as përjetësia e vërtetë në diçka më të keqe. Sepse përjetësia e vërtetë është atje ku s'ka asgjë nga koha. Po a pati herë kjo, herë ajo? Sapo pranohet koha, s'është më e përjetshme. Që ta dini se Perëndia s'është i tillë siç është shpirti, sepse shpirti, po, është i pavdekshëm, ç'thotë vallë apostulli për Perëndinë, «i cili i vetmi ka pavdekësinë», veçse pikërisht këtë e thotë haptas: se ai i vetmi ka pandryshueshmërinë, sepse ai i vetmi ka përjetësinë e vërtetë? Prandaj atje s'ka asnjë ndryshueshmëri.

10. Njih te vetja jote diçka që dua ta them përbrenda, te vetja jote; jo përbrenda si të ishte në trupin tënd, sepse në një farë kuptimi mund të thuhet «te vetja jote». Sepse te ti ka shëndet, ka moshën tënde, çfarëdo qoftë ajo, po kjo për sa i përket trupit. Te ti është dora jote dhe këmba jote; po një gjë është te ti, përbrenda, e një gjë tjetër është te ti si në rrobën tënde. Po lëre jashtë rrobën tënde dhe veten tënde, zbrit brenda vetes, shko te vendi yt i fshehtë, te mendja jote, dhe atje shih, në mundsh, atë që dua të them. Sepse, në qofsh larg vetes sate, si mund t'i afrohesh Perëndisë? Po flisja për Perëndinë, dhe ti besove se do të kuptoje. Po flas për shpirtin, po flas për veten tënde: kupto këtë, atje do të të vë në provë. Sepse nuk shkoj shumë larg për shembuj, kur dua të të jap ndonjë shëmbëllim të Perëndisë tënd nga vetë mendja jote; sepse me siguri jo në trup, po pikërisht në atë mendje u bë njeriu sipas shëmbëlltyrës së Perëndisë. Le ta kërkojmë Perëndinë në shëmbëllimin e tij; le ta njohim Krijuesin në shëmbëlltyrën e tij. Atje brenda, në mundshim, le ta gjejmë atë për të cilën flasim: si Ati i tregon Birit, dhe si Biri sheh atë që Ati i tregon, para se të bëhet ndonjë gjë prej Atit nëpërmjet Birit. Po, kur të kem folur dhe ti të kesh kuptuar, s'duhet ta mendosh atë për të cilën flitet si diçka pikërisht si shembulli ynë, që kështu të ruash devotshmërinë, të cilën dua ta ruash ti dhe të këshilloj me ngulm ta ruash: domethënë, në mos mundsh të kuptosh se ç'është Perëndia, mos e mendo si gjë të vogël të dish se ç'nuk është.

11. Ja, në mendjen tënde shoh ca dy gjëra: kujtesën tënde dhe mendimin tënd, që është, si të thuash, aftësia për të parë dhe të parët e shpirtit tënd. Ti sheh diçka, e kap me sytë, dhe ia beson kujdesit të kujtesës. Atje, përbrenda, është ajo që ia ke besuar kujtesës, e ruajtur fshehtas si në një depo, si në një thesar, si në një dhomë të fshehtë e në një kthinë të brendshme. Mendon për diçka tjetër, vëmendja jote është gjetkë; ajo që pe është në kujtesën tënde, po nuk e sheh, sepse mendimi yt është drejtuar te një gjë tjetër. Këtë e provoj menjëherë. Po u flas juve që e njihni: përmend me emër Kartagjenën; të gjithë ata që e njohin, e panë menjëherë Kartagjenën brenda mendjes. A ka aq Kartagjena sa mendje jeni ju? Të gjithë e patë me anë të këtij emri, me anë të këtyre rrokjeve që ju janë të njohura e që dolën vrullshëm nga goja ime: u prekën veshët tuaj; shqisa e shpirtit u prek nëpërmjet trupit, dhe mendja u kthye nga një objekt tjetër te kjo fjalë dhe pa Kartagjenën. A u bë Kartagjena atypëraty? Ajo ishte tashmë atje, po e fshehur në kujtesë. Pse ishte e fshehur atje? Sepse mendja jote ishte marrë me një punë tjetër; po, kur mendimi yt u kthye tek ajo që ishte në kujtesë, prej andej u formësua dhe u bë një farë të pari të mendjes. Më parë s'kishte të parë, po kishte kujtesë; të parët u bë nga kthimi i mendimit te kujtesa. Kujtesa jote, pra, ia tregoi Kartagjenën mendimit tënd; dhe atë që ishte në të para se ta drejtoje mendjen nga kujtesa, ia shfaqi vëmendjes së mendimit tënd, kur ky u kthye nga ajo. Ja, një tregim kryhet nga kujtesa, dhe një të parë lind te mendimi; dhe s'kaloi asnjë fjalë ndërmjet, s'u dha asnjë shenjë nga trupi: as bëre shenjë me kokë, as shkrove, as nxore tingull; e prapë mendimi pa atë që tregoi kujtesa. Po edhe ajo që tregoi, edhe ajo së cilës i tregoi, janë të së njëjtës qenie. Megjithatë, që kujtesa jote ta kishte brenda Kartagjenën, shëmbëllimi u tërhoq brenda nëpërmjet syve, sepse pe atë që ruajte në kujtesën tënde. Kështu ke parë pemën që kujton; kështu malin, lumin; kështu fytyrën e një miku, të një armiku, të atit, të nënës, të vëllait, të motrës, të birit, të fqinjit; kështu shkronjat e shkruara në një libër, e vetë librin; kështu edhe këtë kishë: të gjitha këto i pe, dhe, si i pe, ia besove kujtesës sate; dhe, si të thuash, ruajte atje atë që, duke menduar, mund ta shohësh kur të duash, edhe kur ato të mos jenë përpara këtyre syve të trupit. Ti e pe Kartagjenën kur ishe në Kartagjenë; shpirti yt e mori shëmbëllimin nëpërmjet syve; ky shëmbëllim u ruajt në kujtesën tënde; dhe ti, ai që ishte i pranishëm në Kartagjenë, mbajte brenda teje diçka që mund ta shohësh me veten tënde, edhe kur të mos jesh atje. Të gjitha këto gjëra i more nga jashtë. Atë që Ati i tregon Birit, nuk e merr nga jashtë: gjithçka ndodh përbrenda, sepse s'do të kishte fare asnjë krijesë jashtë, po të mos e kishte bërë Ati nëpërmjet Birit. Çdo krijesë u bë prej Perëndisë; para se të bëhej, s'ishte fare. Prandaj ajo nuk u pa, pasi u bë e u mbajt në kujtesë, që Ati t'ia tregonte Birit, ashtu si kujtesa mund t'i tregojë mendimit; po, përkundrazi, Ati tregoi që të bëhej, Biri pa që të bëhej; dhe Ati e bëri duke treguar, sepse e bëri me anë të Birit që sheh. Prandaj s'duhet të çuditemi që thuhet: «Po atë që sheh se bën Ati», jo që tregon. Sepse me këtë lihet të kuptohet se, te Ati, të bësh dhe të tregosh janë e njëjta gjë; kështu që të kuptojmë se ai i bën të gjitha me anë të Birit që sheh. As ai tregim, as ai të parë s'është i kohës. Meqë të gjitha kohët bëhen nëpërmjet Birit, ato sigurisht s'mund t'i tregoheshin atij në ndonjë çast të kohës, që të bëheshin. Po tregimi i Atit lind të parët e Birit, pikërisht ashtu si Ati lind Birin. Sepse tregimi prodhon të parët, jo të parët tregimin. Dhe, po të mund ta shihnim këtë çështje më kthjellët e më përsosur, ndoshta do të gjenim se Ati s'është një gjë e tregimi i tij një tjetër, as Biri një gjë e të parët e tij një tjetër. Po, në qoftë se me zor e kapëm këtë, në qoftë se mezi arritëm të shpjegojmë si ia shfaq kujtesa mendimit atë që ka marrë nga jashtë, aq më pak mund ta rrokim a ta shpjegojmë si ia tregon Perëndia Ati Birit atë që s'e ka nga gjetkë, ose atë që s'është gjë tjetër veç vetes së tij! Ne s'jemi veçse të vegjël: po ju them se ç'nuk është Perëndia, s'po ju tregoj se ç'është. Ç'të bëjmë, pra, që të kapim se ç'është? A mund ta bëni këtë me anë a nëpërmjet meje? Këtë ua them të vegjëlve, edhe juve, edhe vetes: ka dikë me anë të të cilit mundemi: pikërisht tani kënduam, pikërisht tani dëgjuam: «Hidhe kujdesin tënd mbi Zotin, edhe ai do të të ushqejë.» Arsyeja pse s'mundesh, o njeri, është se je i vogël; duke qenë i vogël, duhet të ushqehesh; i ushqyer, do të rritesh; dhe atë që, si i vogël, s'munde, do ta shohësh kur të jesh i rritur; po, që të ushqehesh, «hidhe kujdesin tënd mbi Zotin, edhe ai do të të ushqejë».

12. Prandaj le ta kalojmë tani shkurt atë që mbetet, dhe shikoni si na i bën të njohura Zoti ato gjëra që po jua vë këtu në vëmendje. «Ati e do Birin, dhe i tregon të gjitha ato që bën vetë.» Ai vetë i ngjall shpirtrat, po nëpërmjet Birit, që shpirtrat e ngjallur të gëzojnë qenien e Perëndisë, domethënë të Atit dhe të Birit. «Edhe vepra më të mëdha se këto do t'i tregojë.» Më të mëdha se cilat? Se shërimet e trupave. Për këtë kemi folur tashmë dhe s'duhet të ndalemi më tani. Më e madhe është ngjallja e trupit për në përjetësi se ky shërim i trupit, që u krye tek ai i sëmurë i pafuqishëm dhe zgjat vetëm një farë kohe. «Edhe vepra më të mëdha se këto do t'i tregojë, që të çuditeni.» «Do t'i tregojë», sikur veprimi të ishte i kohës, pra si për një njeri të bërë në kohë, sepse Perëndia Fjala nuk është i bërë, ai me anë të të cilit u bënë të gjitha kohët. Po Krishti u bë njeri në kohë. E dimë se nën cilin konsullat Virgjëresha Mari lindi Krishtin, të zënë prej Frymës së Shenjtë. Prandaj ai, me anë të të cilit si Perëndi u bënë kohët, u bë njeri në kohë. Prandaj, ashtu si në kohë, «do t'i tregojë vepra më të mëdha», domethënë ngjalljen e trupave, «që të çuditeni» për ngjalljen e trupave të kryer nga Biri.

13. Pastaj ai kthehet te ajo ngjallje e shpirtrave: «Sepse, sikundër Ati i ngjall të vdekurit dhe u jep jetë, kështu edhe Biri u jep jetë atyre që do»; po kjo sipas Frymës. Ati jep jetë, Biri jep jetë; Ati atij që do, Biri atij që do; po Ati jep jetë njësoj si Biri, sepse të gjitha u bënë me anë të tij. «Sepse, sikundër Ati i ngjall të vdekurit dhe u jep jetë, kështu edhe Biri u jep jetë atyre që do.» Kjo thuhet për ngjalljen e shpirtrave; po ç'thuhet për ngjalljen e trupave? Ai kthehet dhe thotë: «Sepse Ati nuk gjykon asnjë, po gjithë gjyqin ia ka dhënë Birit.» Ngjallja e shpirtrave kryhet nga qenia e përjetshme dhe e pandryshueshme e Atit dhe e Birit. Kurse ngjallja e trupave kryhet nga ekonomia e njerëzisë së Birit, ekonomi që është e kohës, jo e bashkëpërjetshme me Atin. Prandaj, kur përmendi gjyqin, në të cilin do të kishte një ngjallje trupash, thotë: «Sepse Ati nuk gjykon asnjë, po gjithë gjyqin ia ka dhënë Birit»; po për ngjalljen e shpirtrave, thotë: «Sikundër Ati i ngjall të vdekurit dhe u jep jetë, kështu edhe Biri u jep jetë atyre që do.» Këtë, pra, e bëjnë Ati dhe Biri bashkë. Po kjo për ngjalljen e trupave: «Ati nuk gjykon asnjë, po gjithë gjyqin ia ka dhënë Birit, që të gjithë ta nderojnë Birin, sikundër nderojnë Atin.» Kjo i referohet ngjalljes së shpirtrave. «Që të gjithë ta nderojnë Birin.» Si? «Sikundër nderojnë Atin.» Sepse Biri e kryen ngjalljen e shpirtrave në po atë mënyrë si Ati; Biri jep jetë pikërisht ashtu si Ati. Prandaj, në ngjalljen e shpirtrave, «le ta nderojnë të gjithë Birin ashtu si nderojnë Atin». Po ç'të themi për nderimin për shkak të ngjalljes së trupit? «Kush nuk e nderon Birin, nuk e nderon Atin që e dërgoi.» Nuk tha «sikundër», po «nderon» dhe «nderon». Sepse njeriu Krisht nderohet, po jo njësoj si Perëndia Ati. Pse? Sepse, lidhur me këtë, ai tha: «Ati është më i madh se unë.» Po kur nderohet Biri njësoj si nderohet Ati? Kur «në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë; edhe të gjitha u bënë me anë të tij». Prandaj, në këtë nderim të dytë, ç'thotë? «Kush nuk e nderon Birin, nuk e nderon Atin që e dërgoi.» Biri nuk u quajt i dërguar, veçse sepse u bë njeri.

14. «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them.» Përsëri ai kthehet te ngjallja e shpirtrave, që, me anë të përsëritjes së vazhdueshme, të kapim kuptimin e tij, sepse s'mund t'i mbanim hapin fjalimit të tij që nxitonte si me krahë. Ja, Fjala e Perëndisë ndalet me ne; ja, ajo, si të thuash, banon bashkë me dobësitë tona. Kthehet përsëri te përmendja e ngjalljes së shpirtrave. «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi, ka jetën e amshuar»; po e ka si prej Atit. «Sepse kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi, ka jetën e amshuar» prej Atit, duke i besuar Atit që dërgoi Birin. «Edhe nuk vjen në gjyq, po ka kaluar nga vdekja në jetë.» Po prej Atit, të cilit i beson, merr jetë. Po ç'të themi, a nuk jep jetë ti? Shih se edhe Biri «u jep jetë atyre që do». «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: Vjen ora kur të vdekurit do të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë, edhe ata që do të dëgjojnë do të rrojnë.» Këtu nuk tha se do t'i besojnë atij që më dërgoi e prandaj do të rrojnë; po, duke dëgjuar zërin e Birit të Perëndisë, «ata që dëgjojnë», domethënë ata që i binden Birit të Perëndisë, «do të rrojnë». Prandaj do të rrojnë edhe prej Atit, kur t'i besojnë Atit, edhe prej Birit, kur të dëgjojnë zërin e Birit të Perëndisë. Pse do të rrojnë edhe prej Atit, edhe prej Birit? «Sepse, sikundër Ati ka jetë në vetvete, kështu i dha edhe Birit të ketë jetë në vetvete.»

15. Ka mbaruar së foluri për ngjalljen e shpirtrave; mbetet të flasë më qartë për ngjalljen e trupave. «Edhe i dha pushtet të bëjë gjyq»: jo vetëm të ngjallë shpirtrat me anë të besimit dhe të urtësisë, po edhe të bëjë gjyq. Po pse kjo? «Sepse është Biri i njeriut.» Prandaj Ati bën diçka nëpërmjet Birit të njeriut, të cilën nuk e bën nga qenia e tij, së cilës Biri i është i barabartë: si, për shembull, që të lindë, të kryqëzohet, të vdesë dhe të ketë një ngjallje; sepse asnjë prej këtyre s'mund t'i ndodhë Atit. Në po atë mënyrë edhe ngjallja e trupave. Sepse ngjalljen e shpirtrave Ati e kryen nga qenia e tij, me anë të qenies së Birit, në të cilën Biri i është i barabartë; sepse shpirtrat bëhen pjesëtarë të asaj drite të pandryshueshme, po jo trupat; kurse ngjalljen e trupave, Ati e kryen nëpërmjet Birit të njeriut. Sepse «i dha pushtet edhe të bëjë gjyq, sepse është Biri i njeriut», sipas asaj që tha më lart: «Sepse Ati nuk gjykon asnjë.» Dhe, për të treguar se këtë e tha për ngjalljen e trupave, vazhdon: «Mos u çuditni për këtë, sepse vjen ora»: jo «edhe tani është», po «vjen ora, në të cilën të gjithë ata që janë në varre (këtë e keni dëgjuar tashmë mjaftueshëm të shpjeguar dje) do të dëgjojnë zërin e tij dhe do të dalin». Ku? Në gjyq: «Ata që bënë të mira, në ngjalljen e jetës; edhe ata që bënë të liga, në ngjalljen e gjyqit.» Po a e bën vetëm ti këtë, sepse Ati ia ka dhënë Birit gjithë gjyqin dhe nuk gjykon asnjë? «Unë, thotë ai, e bëj.» Po si e bën ti? «Nuk mund të bëj asgjë prej vetes; sikundër dëgjoj, gjykoj; dhe gjyqi im është i drejtë.» Kur fliste për ngjalljen e shpirtrave, nuk tha «Dëgjoj», po «Shoh». Sepse «Dëgjoj» i referohet urdhrit të Atit që jep porosi. Prandaj, tani si njeri, si ai që Ati është më i madh se ai; nga trajta e shërbëtorit, jo nga trajta e Perëndisë: «Sikundër dëgjoj, gjykoj; dhe gjyqi im është i drejtë.» Nga vjen që gjyqi i njeriut është i drejtë? Vëllezërit e mi, vini re mirë: «Sepse nuk kërkoj vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.»