Joani 6:15–44

1. Pas leximit të djeshëm nga Ungjilli vjen ai i sotmi, për të cilin ju detyrohem fjalën e kësaj dite. Kur u bë ajo mrekulli, në të cilën Jisui ushqeu pesë mijë veta me pesë bukë, dhe turmat u mrekulluan e thanë se ai ishte një profet i madh që erdhi në botë, atëherë vjen kjo: «Kur e mori vesh, pra, Jisui se do të vinin ta rrëmbenin dhe ta bënin mbret, shpëtoi përsëri vetëm në mal.» Kështu na jepet të kuptojmë se Zoti, kur u ul në mal me nxënësit e tij dhe pa turmat që vinin drejt tij, kishte zbritur nga mali dhe i kishte ushqyer turmat në pjesët e poshtme të tij. Sepse si mund të shpëtonte përsëri atje lart, po të mos kishte zbritur më parë nga mali? Diçka do të thotë zbritja e Zotit nga lart për të ushqyer turmat. I ushqeu dhe u ngjit.

2. Po përse u ngjit, pasi mori vesh se donin ta rrëmbenin e ta bënin mbret? Po si kështu? A nuk ishte mbret, që të kishte frikë se do të bëhej mbret? Sigurisht, ai s'ishte një mbret që e bëjnë njerëzit, po një mbret që u dhuron njerëzve një mbretëri. A mos edhe këtu Jisui, veprat e të cilit janë fjalë, na shenjon diçka? Pra, në këtë, që deshën ta rrëmbenin e ta bënin mbret, dhe që për këtë ai shpëton vetëm në mal, a hesht ky veprim i tij? A nuk thotë gjë, a s'do të thotë asgjë? Apo mos ky rrëmbim i tij ishte një përpjekje për t'i dalë përpara kohës së mbretërisë së tij? Sepse ai kishte ardhur atëherë jo për të mbretëruar menjëherë, ashtu siç do të mbretërojë në kuptimin që lutemi: «Ardhtë mbretëria jote.» Ai vërtet mbretëron përherë bashkë me Atin, për aq sa është Biri i Perëndisë, Fjala e Perëndisë, Fjala me anë të së cilës u bënë të gjitha. Po profetët e parathanë mbretërinë e tij sipas asaj që ai është Krishti i bërë njeri, dhe i ka bërë besnikët e vet të krishterë. Prandaj do të ketë një mbretëri të krishterësh, që tani po mblidhet, po përgatitet dhe po blihet me gjakun e Krishtit. Mbretëria e tij do të shfaqet më në fund, kur të zbulohet lavdia e shenjtorëve të tij, pasi ai të ketë kryer gjyqin, gjyq të cilin ai vetë e ka thënë më lart se do ta kryejë Biri i njeriut. Për këtë mbretëri edhe apostulli ka thënë: «Kur t'ia dorëzojë mbretërinë Perëndisë, domethënë Atit.» Për të cilën edhe ai vetë thotë: «Ejani, të bekuar të Atit tim, merrni mbretërinë që u është përgatitur që nga krijimi i botës.» Po nxënësit dhe turmat që besuan tek ai menduan se kishte ardhur kështu për të mbretëruar menjëherë; prandaj deshën ta rrëmbenin e ta bënin mbret; deshën t'i dilnin përpara kohës që ai e mbante fshehur me vete, për ta shfaqur në kohën e duhur dhe, në kohën e duhur, për ta shpallur në fund të botës.

3. Që ta dini se donin ta bënin mbret (domethënë, t'i dilnin përpara dhe ta shihnin menjëherë të shfaqur mbretërinë e Krishtit, të cilit i duhej më parë të gjykohej e pastaj të gjykonte), ja ç'ndodhi: kur u kryqëzua, dhe ata që kishin shpresuar tek ai e kishin humbur shpresën se do të ngjallej, ai, pasi u ngjall prej së vdekurish, gjeti dy prej tyre që bisedonin bashkë të dëshpëruar dhe, me psherëtima, flisnin me njëri-tjetrin për atë që kishte ndodhur; dhe, duke iu shfaqur si i huaj, ndërsa sytë e tyre mbaheshin që të mos e njihnin, u përzie me ta ndërsa flisnin. Por ata, duke i treguar përmbajtjen e bisedës së tyre, thanë se ai ishte një profet i fuqishëm në vepra e në fjalë, që kryepriftërinjtë e kishin vrarë. «Edhe ne», thonë, «shpresonim se ai ishte ai që do të shpengonte Izraelin.» Me të drejtë shpresuat: shpresuat për diçka të vërtetë: tek ai është shpengimi i Izraelit. Po përse nxitoni? Doni ta rrëmbeni. Edhe kjo na tregon se kjo ishte ndjenja e tyre: kur nxënësit e pyetën për fundin, i thanë: «A do të shfaqesh tani, dhe kur do të vijë mbretëria e Izraelit?» Sepse e dëshironin tani, e donin tani; domethënë, donin ta rrëmbenin dhe ta bënin mbret. Po ai u thotë nxënësve (sepse ende i mbetej të ngjitej vetëm): «Nuk është puna juaj të njihni kohët a stinët që Ati i ka mbajtur në pushtetin e vet; po do të merrni fuqi nga lart, kur të vijë mbi ju Fryma e Shenjtë, dhe do të jeni dëshmitarë të mi në Jerusalem, në gjithë Judenë e Samarinë, dhe deri në skajet e dheut.» Ju doni që ta shfaq mbretërinë tani; po lini të mbledh më parë atë që do të shfaq; ju e doni lartësimin, dhe do ta merrni lartësimin, po ejani pas meje nëpër përulësi. Kështu ishte parathënë edhe për të: «Dhe tubimi i popujve do të të rrethojë, dhe për këtë kthehu lart»; domethënë, që tubimet e popujve të të rrethojnë, që të mbledhësh shumë veta, kthehu lart. Kështu bëri: i ushqeu njerëzit dhe u ngjit.

4. Po përse thuhet se shpëtoi? Sepse s'mund të mbahej kundër dëshirës së vet, as të rrëmbehej kundër dëshirës së vet, sepse s'mund të njihej kundër dëshirës së vet. Po që ta dini se kjo u bë në mënyrë mistike, jo nga nevoja, po me qëllim të caktuar, do ta shihni menjëherë në vijim: se iu shfaq po atyre turmave që e kërkonin, u tha shumë gjëra kur foli me ta, dhe fjaloi gjatë për bukën e qiellit. Kur fjalonte për bukën, a s'ishte me po ata njerëz prej të cilëve kishte shpëtuar, që të mos e mbanin? Atëherë, a s'mund të vepronte edhe atëherë ashtu që të mos e rrëmbenin, siç bëri më pas kur fliste me ta? Prandaj, diçka do të thoshte të shpëtuarit e tij. Ç'do të thotë: shpëtoi? Lartësia e tij s'mund të kuptohej. Sepse për çdo gjë që s'e ke kuptuar, thua: «Më ka shpëtuar.» Prandaj: «shpëtoi përsëri vetëm në mal», i parëlinduri prej së vdekurish, që ngjitet përmbi gjithë qiejt dhe ndërmjetëson për ne.

5. Ndërkaq, Kryeprifti i vetëm e i madh rri lart (ai që ka hyrë brenda perdes, ndërsa populli rri jashtë; atë e parafiguronte ai prifti nën ligjin e vjetër, që e bënte këtë një herë në vit). Ndërsa ai, pra, rri lart, çfarë po duronin nxënësit në anije? Sepse ajo anije parafiguronte Kishën, ndërsa ai rri lart. Sepse, po të mos e kuptojmë së pari këtë që pësoi ajo anije për sa i përket Kishës, ato ngjarje s'do të kishin kuptim, po do të ishin thjesht kalimtare; por, po të shohim kuptimin e vërtetë të atyre shenjave, të shprehur në Kishë, është e qartë se veprat e Krishtit janë njëfarë fjalësh. «Po kur u ngrys», thotë, «nxënësit e tij zbritën në det; dhe, si hipën në një anije, kaluan detin drejt Kapernaumit.» Atë që u bë më pas, e paraqiti si të kryer shpejt: «Kaluan detin drejt Kapernaumit.» Pastaj kthehet për të shpjeguar si erdhën: se kaluan duke lundruar përtej liqenit. Dhe, ndërsa lundronin drejt atij vendi ku tashmë tha se kishin arritur, ai shpjegon me përsëritje çfarë u ndodhi. «Ishte errët tashmë, dhe Jisui s'u kishte ardhur.» Me të drejtë tha «errët», sepse s'u kishte ardhur drita. «Ishte errët tashmë, dhe Jisui s'u kishte ardhur.» Sa më shumë afrohet fundi i botës, aq më shumë shtohen gabimet, shumohen tmerret, shtohet paudhësia, shtohet mosbesimi; drita, me pak fjalë, që vetë ungjillori Joan e tregon plotësisht e qartë se është dashuria, aq sa thotë: «Kush urren vëllanë e vet është në errësirë», ajo dritë, po them, shpesh shuhet; kjo errësirë e armiqësisë midis vëllezërve shtohet, shtohet përditë, dhe Jisui ende s'ka ardhur. Si duket se shtohet? «Sepse do të shumohet paudhësia, dhe dashuria e shumëkujt do të fillojë të ftohet.» Errësira shtohet, dhe Jisui ende s'ka ardhur. Errësira që shtohet, dashuria që ftohet, paudhësia që shumohet, këto janë valët që tundin anijen; stuhitë dhe erërat janë britmat e shpifësve. Prej andej ftohet dashuria; prej andej fryhen valët, dhe anija lëkundet.

6. «Dhe, si friu një erë e fortë, deti u ngrit.» Errësira shtohej, gjykimi pakësohej, paudhësia rritej. «Kur, pra, kishin vozitur rreth njëzet e pesë a tridhjetë stade.» Ndërkaq ata mundoheshin përpara, ecnin gjithnjë; dhe as ato erëra e stuhi, as valët e errësira s'ia dolën ta ndalnin anijen apo ta thyenin copa-copa e ta fundosnin; po, mes gjithë atyre të këqijave, ajo shkonte përpara. Sepse, ndonëse shumohet paudhësia, dhe ftohet dashuria e shumëkujt, dhe fryhen valët, rritet errësira e tërbohet era, prapëseprapë anija ecën përpara; «sepse ai që qëndron deri në fund, ai do të shpëtojë.» As ai numër stadesh s'duhet marrë lehtë. Sepse s'mund të jetë që s'ka asnjë kuptim, kur thuhet se «kur kishin vozitur njëzet e pesë a tridhjetë stade, Jisui u erdhi». Do të mjaftonte të thoshte «njëzet e pesë», po ashtu edhe «tridhjetë»; aq më tepër që ishte një hamendje, jo një pohim i tregimtarit. A do të rrezikohej aspak e vërteta nga një hamendje e thjeshtë, po të kishte thënë afër tridhjetë stade, ose afër njëzet e pesë stade? Po nga njëzet e pesë ai bëri tridhjetë. Le ta shqyrtojmë numrin njëzet e pesë. Nga se përbëhet? Nga se është bërë? Nga pesëshja, numri pesë. Ai numër pesë i takon ligjit. Po ky është te pesë librat e Moisiut, po ky te ata pesë portikë ku dergjeshin të sëmurët, po ky te pesë bukët që ushqyen pesë mijë burrat. Prandaj numri njëzet e pesë tregon ligjin, sepse pesë me pesë, domethënë pesë herë pesë, bëjnë njëzet e pesë, ose numrin pesë të ngritur në katror. Po ky ligj s'e kishte përsosmërinë para se të vinte ungjilli. Për më tepër, përsosmëria përmbahet në numrin gjashtë. Prandaj për gjashtë ditë Perëndia e përfundoi, ose e përsosi, botën, dhe po ato pesë shumëzohen me gjashtë, që ligji të plotësohet nga ungjilli, që gjashtë herë pesë të bëhen tridhjetë. Pra, Jisui u vjen atyre që e plotësojnë ligjin. Dhe si vjen? Duke ecur mbi valët, duke i mbajtur nën këmbë gjithë fryrjet e botës, duke shtypur gjithë lartësitë e saj. Kështu vazhdon, sa të zgjasë koha, sa të rrjedhin shekujt. Shtohen shtrëngimet, shtohen fatkeqësitë, shtohen brengat, të gjitha këto fryhen e ngrihen: Jisui kalon duke shkelur mbi valët.

7. E megjithatë shtrëngimet janë aq të mëdha, sa edhe ata që i kanë zënë besë Jisuit, dhe që përpiqen të qëndrojnë deri në fund, kanë frikë të madhe se mos rrëzohen; ndërsa Krishti shkel mbi valët dhe shtyp nën këmbë lakmitë e botës e lartësitë e saj, i krishteri druhet fort. A s'i qenë parathënë këto? Me të drejtë edhe ata «u frikësuan» kur panë Jisuin që ecte mbi valët; ashtu si të krishterët, ndonëse kanë shpresë në botën që vjen, shpesh shqetësohen nga rrënimi i punëve njerëzore, kur shohin lartësinë e kësaj bote të shkelur nën këmbë. Hapin Ungjillin, hapin Shkrimet, dhe i gjejnë të gjitha këto të parathëna aty: se kjo është vepër e Zotit. Ai shtyp nën këmbë lartësitë e botës, që të lavdërohet nga të përulurit. Për lartësinë e së cilës është parathënë: «Do të shkatërrosh qytetet më të fortë», dhe «shtizat e armikut morën fund, dhe ti shkatërrove qytete». Përse, pra, keni frikë, o të krishterë? Krishti flet: «Jam unë; mos kini frikë.» Përse tmerroheni nga këto? Përse keni frikë? I kam parathënë këto, i bëj vetë, ato duhet të bëhen medoemos. «Jam unë; mos kini frikë. Prandaj deshën ta merrnin në anije.» Kur e njohën dhe u gëzuan, u çliruan nga frika. «Dhe menjëherë anija arriti në tokën ku shkonin.» Në tokë vjen fundi: nga uji te toka e ngurtë, nga e trazuara te e qëndrueshmja, nga udha te caku.

8. «Të nesërmen, turma që rrinte matanë detit», prej nga kishin ardhur nxënësit, «pa se s'kishte atje anije tjetër, veç asaj njërës në të cilën kishin hipur nxënësit e tij, dhe se Jisui s'kishte hyrë me nxënësit në anije, po nxënësit e tij kishin ikur vetëm; po erdhën varka të tjera nga Tiberiada, pranë vendit ku kishin ngrënë bukën, pasi Zoti kishte falënderuar; kur, pra, turmat panë se Jisui s'ishte atje, as nxënësit e tij, hipën edhe ata në varka dhe erdhën në Kapernaum, duke kërkuar Jisuin.» Megjithatë, morën njëfarë dijeje për një mrekulli kaq të madhe. Sepse panë se nxënësit kishin hyrë vetëm në anije, dhe se s'kishte atje anije tjetër. Po erdhën edhe varka afër atij vendi ku kishin ngrënë bukën; me këto turmat e ndoqën. Ai, pra, s'kishte hipur me nxënësit e tij, dhe s'kishte atje anije tjetër. Si ishte, pra, Jisui papritur matanë detit, në mos kaloi mbi det për të treguar një mrekulli?

9. «Dhe, kur turmat e gjetën.» Ja, ai u paraqitet po atyre njerëzve prej të cilëve kishte shpëtuar në mal, nga frika se do ta merrnin me forcë. Në çdo mënyrë na e provon dhe na jep të kuptojmë se të gjitha këto thuhen si mister dhe kryhen në një mister të madh, për të shenjuar diçka të rëndësishme. Ja, ky është ai që u kishte shpëtuar turmave në mal; a s'po flet me po ato turma? Le ta mbajnë tani; le ta bëjnë tani mbret. «Dhe, kur e gjetën matanë detit, i thanë: Rabbi, kur erdhe këtu?»

10. Pas misterit të mrekullisë, ai hyn në fjalim, që, po të jetë e mundur, ata që u ushqyen të ushqehen edhe më, që me fjalimin t'ua mbushë mendjet atyre që barkun ua mbushi me bukë, mjaft që ta pranojnë. Dhe po s'e pranuan, le të mblidhet ajo që s'e marrin, që të mos humbasin copat. Prandaj le të flasë ai, dhe le të dëgjojmë ne. «Jisui u përgjigj e tha: Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them, ju më kërkoni jo se patë shenjat, po se hëngrët nga bukët e mia.» Më kërkoni për hir të mishit, jo për hir të frymës. Sa veta e kërkojnë Jisuin për asgjë tjetër, veçse t'u japë ndonjë të mirë të kësaj bote! Njëri ka një punë për të kryer, kërkon ndërmjetësimin e klerit; një tjetër shtypet nga dikush më i fuqishëm se ai, ikën me vrap në kishë. Një tjetër dëshiron që dikush të ndërhyjë për të, tek një njeri para të cilit s'ka shumë fjalë. Kush kështu, kush ashtu, kisha mbushet përditë me njerëz të tillë. Me zor kërkohet Jisui për hir të Jisuit. «Ju më kërkoni jo se patë shenjat, po se hëngrët nga bukët e mia. Mos punoni për ushqimin që prishet, po për atë që qëndron për jetë të përjetshme.» Ju më kërkoni për diçka tjetër; kërkomëni për vetë mua. Sepse ai e lë të nënkuptohet e vërteta, se ai vetë është ai ushqim: kjo del qartë më poshtë. «Të cilin do t'jua japë Biri i njeriut.» Ti prisje, besoj, të haje përsëri bukë, të uleshe përsëri, të ngopeshe përsëri. Po ai kishte thënë: «Jo ushqimin që prishet, po atë që qëndron për jetë të përjetshme», ashtu siç iu tha asaj gruaje samaritane: «Po ta dije kush është ai që të kërkon të pish, ndoshta do t'i kishe kërkuar ti atij, dhe ai do të të jepte ujë të gjallë.» Kur ajo tha: «Nga e ke, kur s'ke as me se të nxjerrësh, dhe pusi është i thellë?», ai iu përgjigj gruas samaritane: «Po ta dije kush është ai që të kërkon të pish, do t'i kishe kërkuar ti atij, dhe ai do të të jepte ujë, prej të cilit kush pi s'do të ketë më etje; sepse kush pi nga ky ujë, do të ketë përsëri etje.» Dhe ajo u gëzua e donte ta merrte, sikur të mos vuante më nga etja e trupit, e lodhur nga mundi i nxjerrjes së ujit. Dhe kështu, gjatë një bisede të tillë, ai vjen te pija shpirtërore. Krejt në po këtë mënyrë edhe këtu.

11. Prandaj: «ky ushqim, jo ai që prishet, po ai që qëndron për jetë të përjetshme, që do t'jua japë Biri i njeriut; sepse atë e ka vulosur Perëndia Atë.» Mos e merrni këtë Bir njeriu ashtu si merrni bijtë e tjerë të njerëzve, për të cilët thuhet: «Dhe bijtë e njerëzve do të shpresojnë nën strehën e krahëve të tu.» Ky Bir njeriu është ndarë me anë të njëfarë hiri të frymës; Bir njeriu sipas mishit, i nxjerrë nga numri i njerëzve: ai është Biri i njeriut. Ky Bir njeriu është edhe Biri i Perëndisë; ky njeri është madje Perëndi. Në një vend tjetër, kur pyet nxënësit e tij, thotë: «Kush thonë njerëzit se jam unë, Biri i njeriut? Edhe ata u përgjigjën: Disa se je Joani, disa Ilia, disa Jeremia, ose një nga profetët. Edhe ai u tha atyre: Po ju kush thoni se jam unë? Pjetri u përgjigj: Ti je Krishti, Biri i Perëndisë së gjallë.» Ai e shpalli veten Bir njeriu, Pjetri e shpalli Bir të Perëndisë së gjallë. Fort me vend përmendi ai atë që me mëshirë kishte shfaqur se ishte; fort me vend përmendi tjetri atë që ai vazhdon të jetë në lavdi. Fjala e Perëndisë na vë në vëmendje përulësinë e vet; njeriu njohu lavdinë e Zotit të tij. Dhe vërtet, vëllezër, mendoj se kjo është e drejtë. Ai u përul për ne; le ta lavdërojmë ne atë. Sepse ai s'është Bir njeriu për vete, po për ne. Prandaj u bë Bir njeriu në atë mënyrë, kur «Edhe Fjala u bë mish, edhe banoi ndër ne». Sepse pikërisht për këtë «Perëndia Atë e vulosi». Ç'do të thotë të vulosësh, veçse të vësh një shenjë të veçantë? Të vulosësh do të thotë të ngulësh një shenjë që s'mund të ngatërrohet me të tjerat. Të vulosësh do të thotë të vësh një shenjë mbi një send. Kur vë një shenjë mbi ndonjë gjë, e bën këtë që të mos ngatërrohet me gjërat e tjera, e të mos jesh në gjendje ta njohësh. «Ati», pra, «e ka vulosur.» Ç'është kjo, «e ka vulosur»? I dha diçka të veçantë, që e nxjerr jashtë çdo krahasimi me gjithë njerëzit e tjerë. Prandaj për të thuhet: «Perëndia, Perëndia yt, të vajosi me vajin e gëzimit përmbi shokët e tu.» Ç'do të thotë, pra, të vulosësh, veçse ta veçosh atë? Ky është kuptimi i «përmbi shokët e tu». Prandaj, thotë ai, mos më përçmoni ngaqë jam Biri i njeriut, po kërkoni prej meje «jo ushqimin që prishet, po atë që qëndron për jetë të përjetshme». Sepse jam Bir njeriu në atë mënyrë sa të mos jem një prej jush: jam Bir njeriu në atë mënyrë sa Perëndia Atë më vulosi. Ç'do të thotë kjo, «më vulosi»? Më dha diçka veçanërisht timen, që të mos ngatërrohem me njerëzimin, po që njerëzimi të shpëtohej nga unë.

12. «I thanë, pra: Ç'të bëjmë, që të kryejmë veprat e Perëndisë?» Sepse ai u kishte thënë: «Mos punoni për ushqimin që prishet, po për atë që qëndron për jetë të përjetshme.» «Ç'të bëjmë?», pyesin; duke zbatuar çfarë, do të mundemi ta plotësojmë këtë urdhërim? «Jisui u përgjigj e u tha: Kjo është vepra e Perëndisë, të besoni tek ai që ai ka dërguar.» Kjo, pra, do të thotë ta hash ushqimin, jo atë që prishet, po atë që qëndron për jetë të përjetshme. Përse i bën gati dhëmbët e barkun? Beso, dhe ke ngrënë tashmë. Besimi vërtet dallohet nga veprat, ashtu si thotë apostulli: «se njeriu shfajësohet me anë të besimit, pa veprat e ligjit»; ka vepra që duken të mira, pa besimin në Krishtin; po ato s'janë të mira, sepse s'i drejtohen atij fundi ku veprat janë të mira; «sepse Krishti është fundi i ligjit, për drejtësi për cilindo që beson.» Prandaj ai s'do ta ndajë besimin nga vepra, po e shpalli vetë besimin si vepër. Sepse është po ai besim që vepron me anë të dashurisë. As nuk tha: Kjo është vepra juaj; po: «Kjo është vepra e Perëndisë, të besoni tek ai që ai ka dërguar»; që ai që mburret, të mburret në Zotin. Dhe, ngaqë i ftoi në besim, ata, nga ana e tyre, kërkonin ende shenja, me anë të të cilave të besonin. Shihni si hebrenjtë kërkojnë shenja. «I thanë, pra: Ç'shenjë bën ti, që të shohim e të të besojmë? Çfarë vepre bën?» A ishte gjë e vogël që u ushqyen me pesë bukë? E dinin këtë, sigurisht, po parapëlqenin manën nga qielli para këtij ushqimi. Po Zoti Jisu e shpalli veten të tillë, që ishte më i lartë se Moisiu. Sepse Moisiu s'guxoi të thoshte për veten se dha «jo ushqimin që prishet, po atë që qëndron për jetë të përjetshme». Jisui premtoi diçka më të madhe se ç'dha Moisiu. Me anë të Moisiut u premtua vërtet një mbretëri, dhe një tokë ku rrjedh qumësht e mjaltë, paqe e kësaj bote, shumë fëmijë, shëndet të trupit, dhe gjithçka tjetër, të mira të përkohshme vërtet, po figurativisht shpirtërore; sepse në Dhjatën e Vjetër ato iu premtuan njeriut të vjetër. Ata, pra, vështronin gjërat e premtuara nga Moisiu, dhe vështronin gjërat e premtuara nga Krishti. I pari premtoi bark plot mbi tokë, po nga ushqimi që prishet; i dyti premtoi «jo ushqimin që prishet, po atë që qëndron për jetë të përjetshme». Ia vunë veshin atij që premtoi më shumë, po sikur të mos e shihnin ende të bënte gjëra më të mëdha. Vështruan, pra, çfarë veprash kishte bërë Moisiu, dhe donin që ende ndonjë vepër më e madhe të bëhej nga ai që u premtonte gjëra kaq të mëdha. Çfarë bën ti, thonë, që të të besojmë? Dhe, që ta dish se ata i krahasonin ato mrekulli të mëparshme me këtë, dhe kështu i çmonin si më të vogla këto mrekulli që bënte Jisui, «Etërit tanë», thonë, «hëngrën manë në shkretëtirë». Po ç'është mana? Ndoshta e përçmoni. «Siç është shkruar: ‹U dha të hanë manë›.» Me anë të Moisiut etërit tanë morën bukë nga qielli, dhe Moisiu s'u tha: «Punoni për ushqimin që s'prishet.» Ti premton «ushqimin që s'prishet, po që qëndron për jetë të përjetshme»; e megjithatë s'bën vepra të tilla si ç'bëri Moisiu. Ai dha, jo bukë elbi, po manë nga qielli.

13. «Atëherë Jisui u tha atyre: Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them, nuk ju dha Moisiu bukë nga qielli, po Ati im ju jep bukë nga qielli. Sepse buka e vërtetë është ai që zbret nga qielli dhe i jep jetë botës.» Buka e vërtetë, pra, është ai që i jep jetë botës; dhe po ky është ai ushqim për të cilin fola pak më parë: «Mos punoni për ushqimin që prishet, po për atë që qëndron për jetë të përjetshme.» Prandaj, si ajo manë e shenjonte këtë ushqim, ashtu edhe të gjitha ato shenja ishin shenja për mua. Kërkuat shenja për mua; a e përçmoni atë që u shenjua? Nuk ishte Moisiu, pra, ai që dha bukë nga qielli: Perëndia jep bukë. Po ç'bukë? Manën, ndoshta? Jo, po bukën që e shenjonte mana, domethënë vetë Zotin Jisu. Ati im ju jep bukën e vërtetë. «Sepse buka e Perëndisë është ai që zbret nga qielli dhe i jep jetë botës. Atëherë i thanë: Zot, na e jep përherë këtë bukë.» Si ajo gruaja samaritane, së cilës iu tha: «Kush pi nga ky ujë s'do të ketë kurrë etje.» Ajo, duke e kuptuar menjëherë sipas trupit dhe duke dashur të shpëtonte nga nevoja, tha: «Zot, ma jep këtë ujë»; po në atë mënyrë edhe këta thanë: «Zot, na e jep këtë bukë», që të na freskojë dhe të mos mbarojë kurrë.

14. «Dhe Jisui u tha atyre: Unë jam Buka e jetës: ai që vjen tek unë s'do të ketë kurrë uri, dhe ai që beson tek unë s'do të ketë kurrë etje.» «Ai që vjen tek unë» është e njëjta gjë me «ai që beson tek unë»; dhe «s'do të ketë kurrë uri» duhet kuptuar njësoj si «s'do të ketë kurrë etje». Sepse me të dyja shenjohet ajo mjaftueshmëri e përjetshme, ku s'ka asnjë mungesë. Dëshironi bukë nga qielli; e keni para jush, e megjithatë s'e hani. «Po unë ju thashë se edhe më keni parë, dhe nuk besuat.» Po prandaj s'e humba popullin tim. «Sepse a e ka zhvlerësuar mosbesimi juaj besnikërinë e Perëndisë?» Sepse shih ç'vjen më pas: «Gjithçka që më jep Ati do të vijë tek unë; dhe atë që vjen tek unë, s'do ta nxjerr jashtë.» Ç'lloj brendësie është ajo, prej së cilës s'ka të dalë jashtë? O brendësi fisnike, o strehë e ëmbël! O banesë e fshehtë pa lodhje, pa hidhërimin e mendimeve të liga, pa ngasjet e tundimeve dhe pa ndërprerjet e brengave! A s'është ajo banesa e fshehtë ku do të hyjë ai shërbëtor i denjë, të cilit Zoti do t'i thotë: «Hyr në gëzimin e Zotit tënd»?

15. «Dhe atë që do të vijë tek unë, s'do ta nxjerr jashtë. Sepse zbrita nga qielli jo për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» A është, pra, për atë arsye që s'do ta nxjerrësh jashtë atë që do të vijë tek ti, sepse zbrite nga qielli jo për të bërë vullnetin tënd, po vullnetin e atij që të dërgoi? Mister i madh! Ju lutem, le të trokasim bashkë; ndoshta na del diçka që na ushqen, sipas asaj që na ka gëzuar. Ajo banesë e madhe dhe e ëmbël e fshehtë: «Ai që do të vijë tek unë.» Vini re, vini re dhe peshojeni mirë: «Ai që do të vijë tek unë, s'do ta nxjerr jashtë.» Përse? «Sepse zbrita nga qielli jo për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» A është, pra, pikërisht kjo arsyeja pse s'e nxjerr jashtë atë që vjen tek ti, se zbrite nga qielli jo për të bërë vullnetin tënd, po vullnetin e atij që të dërgoi? Pikërisht kjo. Përse pyesim në është e njëjta gjë? E njëjta është; e thotë vetë ai. Sepse s'do të ishte e drejtë të dyshonim se ai do të thotë diçka tjetër nga ç'thotë: «Kush do të vijë tek unë, s'do ta nxjerr jashtë.» Dhe, sikur ta pyesje ti: përse? ai u përgjigj: «Sepse s'erdha për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» Kam frikë se arsyeja pse shpirti u largua nga Perëndia është se ishte krenar; madje, s'kam asnjë dyshim për këtë. Sepse është shkruar: «Krenaria është fillimi i çdo mëkati; dhe fillimi i krenarisë së njeriut është largimi nga Perëndia.» Është shkruar, është e patundur e e sigurt, është e vërtetë. Dhe prandaj, çfarë i thotë Shkrimi njeriut të vdekshëm e krenar, të veshur me leckat e grisura të mishit, të rënduar nga pesha e një trupi që prishet, e megjithatë duke lartësuar veten, dhe duke harruar me ç'petk lëkure është veshur? Çfarë, po pyes, i thotë? «Përse krenohet pluhuri e hiri?» Përse krenohet! Le ta thotë Shkrimi përse. «Sepse në jetën e vet i nxori jashtë të brendshmet e veta.» Ç'do të thotë «i nxori jashtë», veçse «i hodhi larg»? Kjo do të thotë të largohesh. Sepse të hysh brenda do të thotë të dëshirosh të brendshmet; të nxjerrësh jashtë të brendshmet, do të thotë të largohesh. Njeriu krenar i nxjerr jashtë të brendshmet, njeriu i përulur i dëshiron zjarrshëm të brendshmet. Në qofshim nxjerrë jashtë prej krenarisë, le të kthehemi prej përulësisë.

16. Krenaria është burimi i të gjitha sëmundjeve, sepse krenaria është burimi i të gjitha mëkateve. Kur mjeku heq një çrregullim nga trupi, po të shërojë vetëm sëmundjen që erdhi nga një shkak i caktuar, e jo vetë shkakun, duket sikur e shëron të sëmurin për një kohë, po, ndërsa shkaku mbetet, sëmundja do të përsëritet. Për shembull, që ta them këtë më qartë, një lëng i trupit shkakton zgjebe a plagë; vijnë ethe të larta e jo pak dhimbje; vihen disa barna për të ndrydhur zgjeben dhe për të qetësuar atë nxehtësi të plagës; barnat vihen, dhe bëjnë mirë; e sheh të shëruar njeriun që ishte plot plagë e zgjebe; po, ngaqë ai lëng s'u nxor jashtë, kthehet përsëri në ulçera. Mjeku, kur e sheh këtë, e pastron lëngun, heq shkakun, dhe s'do të ketë më plagë. Nga vjen paudhësia me shumicë? Nga krenaria. Shëro krenarinë, dhe s'do të ketë më paudhësi. Prandaj, që të shërohej shkaku i të gjitha sëmundjeve, domethënë krenaria, Biri i Perëndisë zbriti dhe u bë i ulët. Përse je krenar, o njeri? Perëndia, për ty, u bë i ulët. Ndoshta do të kishe turp të imitoje një njeri të ulët; imito të paktën Perëndinë e ulët. Biri i Perëndisë erdhi në trajtë njeriu dhe u bë i ulët. Të mësojnë të bëhesh i përulur, jo prej njeriu të bëhesh shtazë. Ai, duke qenë Perëndi, u bë njeri; ti, o njeri, njih se je njeri. Gjithë përulësia jote është të njohësh veten. Prandaj, ngaqë Perëndia mëson përulësinë, ai tha: «S'erdha për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» Sepse kjo është lëvdata e përulësisë. Ndërsa krenaria bën vullnetin e vet, përulësia bën vullnetin e Perëndisë. Prandaj: «Kush vjen tek unë, s'do ta nxjerr jashtë.» Përse? «Sepse s'erdha për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi.» Erdha i përulur, erdha të mësoj përulësinë, erdha mjeshtër i përulësisë: ai që vjen tek unë bëhet një trup me mua; ai që vjen tek unë bëhet i përulur; ai që ngjitet pas meje do të jetë i përulur, sepse bën jo vullnetin e vet, po vullnetin e Perëndisë; dhe prandaj s'do të nxirret jashtë, sepse kur ishte krenar u nxor jashtë.

17. Shihni ato gjëra të brendshme që na i vë përpara psalmi: «Po bijtë e njerëzve do të shpresojnë nën strehën e krahëve të tu.» Shihni ç'do të thotë të hysh brenda; shihni ç'do të thotë të strehohesh nën mbrojtjen e tij; shihni ç'do të thotë të vraposh madje nën kamxhikun e Atit, sepse ai fshikullon çdo bir që pranon. «Po bijtë e njerëzve do të shpresojnë nën strehën e krahëve të tu.» Ç'ka brenda? «Do të ngopen me begatinë e shtëpisë sate», kur t'i kesh dërguar brenda, tek gëzimi i Zotit të tyre; «do të ngopen me begatinë e shtëpisë sate, dhe do t'u japësh të pinë nga përroi i kënaqësisë sate. Sepse tek ti është burimi i jetës.» Jo larg, pa ty, po brenda, bashkë me ty, është burimi i jetës. «Dhe në dritën tënde do të shohim dritë. Shtrije mëshirën tënde mbi ata që të njohin, dhe drejtësinë tënde mbi ata që janë të drejtë nga zemra.» Ata që ndjekin vullnetin e Zotit të tyre, që s'kërkojnë të vetat, po gjërat e Zotit Jisu Krisht, ata janë të drejtët nga zemra, dhe këmbët e tyre s'do të lëkunden. Sepse «Perëndia është i mirë me Izraelin, me ata që janë të drejtë nga zemra. Po sa për mua», thotë ai, «gati m'u lëkundën këmbët.» Përse? «Sepse pata zili mëkatarët, kur shihja paqen e mëkatarëve.» Me kë është, pra, i mirë Perëndia, veçse me ata që janë të drejtë nga zemra? Sepse Perëndia s'më pëlqente kur zemra ime ishte e shtrembër. Përse s'më pëlqente? Sepse u jepte lumturi të ligjve, dhe prandaj m'u lëkundën këmbët, sikur ta kisha shërbyer Perëndinë më kot. Pikërisht për këtë, pra, gati m'u lëkundën këmbët, sepse s'isha i drejtë nga zemra. Ç'do të thotë, pra, i drejtë nga zemra? Të ndjekësh vullnetin e Perëndisë. Njëri është në begati, tjetri mundohet; njëri jeton keq e prapëseprapë është në begati, tjetri jeton drejt e vuan. Le të mos zemërohet ai që jeton drejt e vuan; ai ka brenda atë që s'e ka i pasuri; le të mos trishtohet, pra, as të mundohet më kot, as të ligështohet. Ai i begatë ka ar në arkën e vet; ky tjetri ka Perëndinë në ndërgjegjen e vet. Krahasoni tani arin dhe Perëndinë, arkën dhe ndërgjegjen. I pari ka atë që prishet, dhe e ka aty ku do të prishet; ky tjetri ka Perëndinë, që s'mund të prishet, dhe e ka atje prej ku s'mund t'i merret: mjaft që të jetë i drejtë nga zemra; sepse atëherë ai hyn brenda dhe s'del jashtë. Prandaj, ç'tha ai? «Sepse tek ti është burimi i jetës»: jo tek ne. Duhet, pra, të hyjmë brenda, që të jetojmë; s'duhet të kënaqemi, si të thuash, të prishemi, as të duam të ngopemi me të tonat e të thahemi, po duhet t'ia vëmë gojën vetë burimit, ku uji s'shteret. Ngaqë Adami deshi të jetonte sipas mendjes së vet, ra edhe ai nëpërmjet atij që kishte rënë më parë prej krenarisë, i cili e ftoi të pinte nga kupa e krenarisë së vet. Prandaj, meqë «tek ti është burimi i jetës, dhe në dritën tënde do të shohim dritë», le të pimë brenda, le të shohim brenda. Përse pati një dalje prej andej? Dëgjoni përse: «Le të mos më vijë këmba e krenarisë.» Prandaj ai, të cilit i erdhi këmba e krenarisë, doli jashtë. Trego, pra, se doli. «Dhe le të mos më lëkundin duart e mëkatarëve»: për shkak të këmbës së krenarisë. Përse e thua këtë? «Ranë të gjithë ata që bëjnë paudhësi.» Ku ranë? Pikërisht në krenarinë e tyre. «U nxorën jashtë, dhe s'mundën të qëndronin.» Në qoftë se, pra, krenaria i nxori jashtë ata që s'mundën të qëndronin, përulësia i fut brenda ata që mund të qëndrojnë përgjithmonë. Për këtë arsye, për më tepër, ai që tha «Do të gëzojnë eshtrat që u përulën», kishte thënë më parë: «Do t'i japësh gëzim e hare dëgjimit tim.» Ç'do të thotë me «dëgjimit tim»? Duke të dëgjuar ty, jam i lumtur; për shkak të zërit tënd, jam i lumtur; duke pirë brenda, jam i lumtur. Prandaj s'bie; prandaj «do të gëzojnë eshtrat që u përulën»; prandaj «miku i dhëndrit qëndron dhe e dëgjon»; prandaj ai qëndron, sepse dëgjon. Ai pi nga burimi brenda, prandaj qëndron. Ata që s'deshën të pinin nga burimi brenda, «ja, ata ranë: u nxorën jashtë, s'mundën të qëndronin.»

18. Kështu, mësuesi i përulësisë s'erdhi për të bërë vullnetin e vet, po vullnetin e atij që e dërgoi. Le të vijmë tek ai, le të hyjmë brenda tek ai, le të shartohemi në të, që të mos bëjmë vullnetin tonë, po vullnetin e Perëndisë; dhe ai s'do të na nxjerrë jashtë, sepse jemi gjymtyrët e tij, sepse deshi të ishte koka jonë, duke na mësuar përulësinë. Më në fund, dëgjojeni vetë atë tek flet: «Ejani tek unë, ju që lodheni dhe jeni të ngarkuar: merrni mbi vete zgjedhën time dhe mësoni prej meje, sepse jam i butë dhe i përulur në zemër»; dhe, kur ta keni mësuar këtë, «do të gjeni prehje për shpirtrat tuaj», prej së cilës s'mund të nxirreni jashtë; «sepse zbrita nga qielli jo për të bërë vullnetin tim, po vullnetin e atij që më dërgoi»; unë mësoj përulësinë; askush veç të përulurit s'mund të vijë tek unë. Vetëm krenaria nxjerr jashtë; si mund të dalë jashtë ai që ruan përulësinë e s'largohet nga e vërteta? Aq sa mund të thuhej për kuptimin e fshehur, u tha tani, vëllezër: ky kuptim është mjaft i fshehur, dhe s'e di a e nxora e a e dhashë me fjalë të përshtatshme për ju, përse ai s'e nxjerr jashtë atë që vjen tek ai, ngaqë s'erdhi për të bërë vullnetin e vet, po vullnetin e atij që e dërgoi.

19. «Dhe kjo», thotë ai, «është vullneti i Atit që më dërgoi: nga gjithçka që më ka dhënë, të mos humbas asgjë.» Ai që ruan përulësinë iu dha atij; pikërisht atë ai pranon: ai që s'e ruan përulësinë është larg Mësuesit të përulësisë. «Nga gjithçka që më ka dhënë, të mos humbas asgjë.» «Kështu, s'është vullneti i Atit tuaj që të humbasë një nga këta të vegjël.» Prej krenarëve mund të humbasë ndonjë; po prej të vegjëlve s'humbet asnjë; sepse, «po të mos bëheni si ky i vogli, s'do të hyni në mbretërinë e qiejve.» «Nga gjithçka që më ka dhënë Ati, të mos humbas asgjë, po do ta ngjall përsëri në ditën e fundit.» Ja si e vizaton këtu atë ngjallje të dyfishtë. «Ai që vjen tek unë» ngjallet menjëherë, kur bëhet i përulur në gjymtyrët e mia; po do ta ngjall përsëri edhe në ditën e fundit, sipas mishit. «Sepse ky është vullneti i Atit tim që më dërgoi: që kushdo që sheh Birin dhe beson tek ai, të ketë jetë të përjetshme; dhe unë do ta ngjall në ditën e fundit.» Më lart tha: «Kush dëgjon fjalën time dhe i beson atij që më dërgoi»; po tani: «Kush sheh Birin dhe beson tek ai.» S'tha: sheh Birin dhe beson tek Ati; sepse të besosh tek Biri është e njëjta gjë me të besuar tek Ati. Sepse, «ashtu si Ati ka jetë në vetvete, kështu i ka dhënë edhe Birit të ketë jetë në vetvete. Që kushdo që sheh Birin dhe beson tek ai, të ketë jetë të përjetshme»: duke besuar dhe duke kaluar në jetë, ashtu si me anë të asaj ngjalljeje të parë. Dhe, ngaqë ajo s'është ngjallja e vetme, ai thotë: «Dhe unë do ta ngjall në ditën e fundit.»