Joani 8:21–25

1. Leximi i Ungjillit të shenjtë që i parapriu të sotmit, përfundonte kështu: se «Zoti foli, duke mësuar në thesar» atë që i pëlqeu, atë që edhe ju e dëgjuat; «edhe askush nuk vuri dorë mbi të, sepse nuk kishte ardhur ende ora e tij». Ndaj, të dielën e bëmë lëndën e fjalimit tonë atë që ai vetë denjoi të na jepte. Dashurisë suaj i treguam pse u tha «nuk kishte ardhur ende ora e tij», që askush, në pabesinë e vet, të mos guxonte të dyshonte se Krishti ndodhej nën ndonjë shtrëngim të fatit. Sepse nuk kishte ardhur ende ora, ajo orë që ai vetë e kishte caktuar, në pajtim me atë që ishte parathënë për të: një orë në të cilën ai nuk do të shtrëngohej të vdiste kundër dëshirës, por do të ishte gati të vritej.

2. Por për vetë mundimin e tij, që nuk qëndronte në ndonjë domosdoshmëri të vënë mbi të, po në pushtetin e tij, gjithçka që tha në fjalimin drejtuar hebrenjve qe kjo: «Unë po shkoj». Sepse për Krishtin, vdekja ishte të shkuarit e tij në vendin nga kishte ardhur dhe nga i cili s'ishte larguar kurrë. «Unë po shkoj», tha ai, «edhe do të më kërkoni», jo nga ndonjë mall për mua, po nga urrejtja. Sepse, pasi u hoq nga sytë e njerëzve, e kërkuan si ata që e urrenin, ashtu edhe ata që e donin: të parët me frymë përndjekjeje, të dytët me dëshirën për ta pasur. Në Psalme vetë Zoti thotë me gojën e profetit: «M'u mor streha, edhe s'ka njeri që kërkon jetën time»; edhe përsëri thotë në një vend tjetër të Psalmeve: «U turpërofshin dhe u shushatshin ata që kërkojnë jetën time». Të parët i qortoi që nuk kërkonin, të dytët i dënoi sepse kërkonin. Sepse është gabim të mos e kërkosh jetën e Krishtit, domethënë ashtu si e kërkuan nxënësit; dhe është gabim ta kërkosh jetën e Krishtit, domethënë ashtu si e kërkuan hebrenjtë: sepse të parët deshën ta zotëronin, këta të fundit ta shkatërronin. Ndaj, duke qenë se këta e kërkuan në mënyrë të shtrembër, me zemër të prishur, çfarë shtoi më pas? «Do të më kërkoni, edhe» (që të mos pandehni se do të më kërkoni për të mirë) «do të vdisni në mëkatin tuaj». Kjo vjen nga kërkimi i shtrembër i Krishtit: të vdesësh në mëkatin tënd; kjo vjen nga urrejtja e atij nëpërmjet të cilit vetëm mund të gjendej shpëtimi. Sepse, ndërsa njerëzit që kanë shpresën te Perëndia nuk duhet ta kthejnë as të keqen me të keqe, këta e kthenin të mirën me të keqe. Prandaj Zoti ua paralajmëroi që më parë, dhe me paranjohjen e tij shqiptoi vendimin se do të vdisnin në mëkatin e tyre. Edhe pastaj shton: «Atje ku shkoj unë, ju nuk mund të vini». Të njëjtën gjë ua tha edhe nxënësve në një vend tjetër; e megjithatë atyre nuk u tha: «Do të vdisni në mëkatin tuaj». Po ç'u tha? Të njëjtën gjë si këtyre: «Atje ku shkoj unë, ju nuk mund të vini». Nuk ua hoqi shpresën, po u paratha një vonesë. Sepse në kohën kur Zoti ua tha këtë nxënësve, ata nuk mundnin të vinin atje ku shkonte ai, por do të vinin më pas; kurse këta kurrë, atyre që me paranjohjen e tij u tha: «Do të vdisni në mëkatin tuaj».

3. Por, kur i dëgjuan këto fjalë, siç ndodh me ata që mendojnë sipas mishit, që gjykojnë sipas mishit dhe që çdo gjë e dëgjojnë e kuptojnë në mënyrë mishtore, thanë: «Mos do të vrasë veten, sepse tha: ‹Atje ku shkoj unë, ju nuk mund të vini›?» Fjalë të marra, plot e përplot marrëzi! Po pse s'do të mund të shkonin atje ku do të kishte shkuar ai, po të kishte vrarë veten? A nuk do të vdisnin edhe ata vetë? Ç'do të thotë, pra, «Mos do të vrasë veten, sepse tha: ‹Atje ku shkoj unë, ju nuk mund të vini›»? Po të kishte folur për vdekjen e njeriut, cili njeri s'vdes? Prandaj, me «atje ku shkoj», ai nuk kuptonte të shkuarit drejt vdekjes, po vendin ku shkonte ai vetë pas vdekjes. E tillë, pra, qe përgjigjja e tyre, sepse nuk kuptonin.

4. Po ç'u tha Zoti atyre që shijonin dheun? «Edhe u tha atyre: Ju jeni nga poshtë». Prandaj e shijoni dheun, sepse lëpini pluhurin si gjarpërinjtë. Ju hani dhe! Ç'do të thotë kjo? Ushqeheni me gjërat e dheut, kënaqeni me gjërat e dheut, rrini gojëhapur pas gjërave të dheut, s'keni zemër për gjërat e larta. «Ju jeni nga poshtë, unë jam nga lart. Ju jeni prej kësaj bote, unë nuk jam prej kësaj bote». Sepse si mund të ishte ai prej botës, kur bota u bë prej tij? Gjithçka që është prej botës vjen pas botës, sepse bota erdhi më parë; kështu edhe njeriu është prej botës. Por Krishti ishte i pari, e pastaj bota; dhe meqë Krishti ishte para botës, para Krishtit nuk ishte asgjë, sepse «Në fillim ishte Fjala; të gjitha u bënë me anë të tij». Ai, pra, ishte prej asaj që është lart. Po prej së cilës gjë të lartë? Prej ajrit? Larg qoftë! Atje fluturojnë zogjtë. Prej qiellit që shohim? Prapë them: Larg qoftë! Atje sillen yjet, dielli e hëna. Prej engjëjve? As kjo s'duhet kuptuar: prej atij që bëri të gjitha, u bënë edhe engjëjt. Prej së cilës gjë të lartë, pra, është Krishti? Prej vetë Atit. Asgjë nuk është më lart se ai Perëndi që lindi Fjalën, e barabartë me veten, e bashkëpërjetshme me veten, e vetëmlindur dhe pa kohë, kështu që prej tij të viheshin vetë themelet e kohës. Kuptoje, pra, Krishtin si të ardhur nga lart, që në mendjen tënde të kalosh përtej çdo gjëje të krijuar: gjithë krijesën së bashku, çdo trup lëndor, çdo frymë të krijuar, çdo gjë që në një farë mënyre i nënshtrohet ndryshimit. Ngjitu mbi të gjitha, si u ngjit Joani, që të arrish këtu: «Në fillim ishte Fjala, edhe Fjala ishte pranë Perëndisë, edhe Fjala ishte Perëndi».

5. Prandaj tha: «Unë jam nga lart. Ju jeni prej kësaj bote, unë nuk jam prej kësaj bote. Prandaj ju thashë se do të vdisni në mëkatet tuaja». Na ka shpjeguar, vëllezër, çfarë donte të kuptonim me «ju jeni prej kësaj bote». Tha, pra, «ju jeni prej kësaj bote», sepse ishin mëkatarë, sepse ishin të padrejtë, sepse ishin mosbesimtarë, sepse shijonin gjërat e dheut. Po ç'mendim keni për apostujt e shenjtë? Ç'ndryshim kishte midis hebrenjve dhe apostujve? Aq i madh sa midis errësirës dhe dritës, sa midis besimit dhe mosbesimit, sa midis përshpirtërisë dhe pabesisë, sa midis shpresës dhe dëshpërimit, sa midis dashurisë dhe lakmisë: pa dyshim, ndryshimi ishte i madh. Po atëherë, ngaqë kishte kaq ndryshim, mos vallë apostujt nuk ishin prej botës? Po t'i kthesh mendimet nga mënyra e lindjes së tyre dhe nga vinin, meqë të gjithë kishin ardhur nga Adami, ishin prej kësaj bote. Po ç'u tha atyre vetë Zoti? «Unë ju zgjodha nga bota». Ata, pra, që ishin prej botës, u bënë jo prej botës dhe nisën t'i përkisnin atij prej të cilit u bë bota. Kurse këta mbetën prej botës, atyre që u qe thënë: «Do të vdisni në mëkatet tuaja».

6. Askush, pra, vëllezër, të mos thotë: unë nuk jam prej kësaj bote. Kushdo qofsh si njeri, je prej kësaj bote; por ai që bëri botën erdhi te ti dhe të çliroi nga kjo botë. Në qoftë se bota (mundus) të kënaq, do të duash të mbetesh përherë i papastër (immundus); po në qoftë se kjo botë nuk të kënaq më, je tashmë i pastër (mundus). E megjithatë, po të të kënaqë ende bota për ndonjë dobësi, le të banojë te ti ai që pastron (mundat), dhe do të jesh edhe ti i pastër. Por, sapo të jesh i pastër, nuk do të mbetesh në botë; as nuk do të dëgjosh atë që dëgjuan hebrenjtë: «Do të vdisni në mëkatet tuaja». Sepse të gjithë lindim me mëkat; të gjithë, duke jetuar, i kemi shtuar asaj në të cilën lindëm, dhe që atëherë jemi bërë më tepër prej botës se ç'ishim kur lindëm prej prindërve tanë. Dhe ku do të ishim, po të mos kishte ardhur ai që ishte krejt pa mëkat, për të shlyer çdo mëkat? Ndaj, ngaqë hebrenjtë nuk besuan tek ai, me të drejtë dëgjuan vendimin: «Do të vdisni në mëkatet tuaja»; sepse në asnjë mënyrë nuk mundeshit ju, që lindët me mëkat, të ishit pa mëkat; e megjithatë, tha ai, po të besoni tek unë, ndonëse mbetet e vërtetë se lindët me mëkat, prapëseprapë nuk do të vdisni në mëkatin tuaj. Gjithë mjerimi, pra, i hebrenjve ishte pikërisht ky: jo të kishin mëkat, po të vdisnin në mëkatet e tyre. Nga kjo duhet të përpiqet t'i shpëtojë çdo i krishterë; për këtë i drejtohemi pagëzimit; për këtë arsye ata që janë në rrezik jete nga sëmundja ose nga ndonjë shkak tjetër shqetësohen e kërkojnë ndihmë; për këtë edhe foshnjën në gji e sjell nëna me duar të përshpirtshme në kishë, që të mos dalë në botë pa pagëzim dhe të mos vdesë në mëkatin me të cilin lindi. Vërtet fort e mjerë qe gjendja dhe fort i mjerë fati i këtyre njerëzve, që dëgjuan nga ato buzë që flasin të vërtetën: «Do të vdisni në mëkatet tuaja!»

7. Por ai shpjegon nga do t'u vinte kjo: «Sepse po të mos besoni se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja». Besoj, vëllezër, se ndër turmën që e dëgjonte Zotin, ishin edhe ata që një ditë do të besonin. Por, si të thuash, kundër të gjithëve kishte dalë ai vendim tejet i rëndë: «Do të vdisni në mëkatin tuaj»; e kështu edhe atyre që një ditë do të besonin u qe hequr shpresa: të tjerët u ndezën në tërbim, këta në frikë, madje më shumë se në frikë, u shpunë tani në dëshpërim. Por ai ua ringjalli shpresën, sepse shtoi: «Po të mos besoni se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja». Pra, po të besoni se unë jam, nuk do të vdisni në mëkatet tuaja. Shpresa iu kthye atyre që kishin humbur zemrën, ata që flinin u zgjuan, zemrat e tyre morën një zgjim të ri; dhe që atëherë shumë veta besuan, siç e dëshmon vetë Ungjilli më pas. Sepse aty kishte gjymtyrë të Krishtit, që ende nuk ishin bashkuar me trupin e Krishtit; dhe ndër atë popull që e kryqëzoi, që e vari në dru, që e përqeshi kur ishte varur, që e plagosi me heshtë, që i dha të pinte vrer e uthull, ishin gjymtyrë të Krishtit, për hir të tyre ai tha: «O Atë, fali ata, sepse nuk dinë ç'bëjnë». E çfarë nuk do t'i falet atij që kthehet në besim, kur i falet derdhja e gjakut të Krishtit? Cili vrasës le të dëshpërohet, kur shpresa iu kthye edhe atyre që vranë vetë Krishtin? Pas kësaj shumë veta besuan; iu dha si dhuratë gjaku i Krishtit, që ta pinin për shpëtimin e tyre, në vend që të mbaheshin fajtorë për derdhjen e tij. Kush mund të dëshpërohet? Edhe në qoftë se kusari u shpëtua mbi kryq (vrasës pak më parë, e pak më pas i paditur, i shpallur fajtor, i dënuar, i varur, i çliruar), mos u çudit. Vendi ku u shpall fajtor qe vendi i dënimit të tij, kurse vendi i kthimit të tij në besim qe edhe vendi i çlirimit. Ndër këtë popull, pra, të cilit i fliste Zoti, ishin ata që një ditë do të vdisnin në mëkatin e tyre; ishin edhe ata që një ditë do të besonin tek ai që fliste dhe do të gjenin çlirim nga gjithë mëkati i tyre.

8. Por shihni këtë që thotë Krishti Zoti: «Po të mos besoni se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja». Ç'është kjo, «po të mos besoni se unë jam»? «Unë jam» çfarë? Nuk shtohet asgjë; dhe, ngaqë nuk shtoi asgjë, la shumë për t'u nënkuptuar. Sepse pritej të thoshte se ç'ishte, e prapë nuk e tha. Ç'pritej të thoshte? Ndoshta: «po të mos besoni se unë jam» Krishti; «po të mos besoni se unë jam» Biri i Perëndisë; «po të mos besoni se unë jam» Fjala e Atit; «po të mos besoni se unë jam» themeluesi i botës; «po të mos besoni se unë jam» formuesi dhe riformuesi, krijuesi dhe rikrijuesi, bërësi dhe ribërësi i njeriut; «po të mos besoni se unë jam» kjo, «do të vdisni në mëkatet tuaja». Shumë nënkuptohet vetëm në atë «unë jam»; sepse kështu i tha Perëndia edhe Moisiut: «Unë jam ai që jam». Kush mund ta shprehë denjësisht se ç'do të thotë ai «jam»? Perëndia, me anë të engjëllit të tij, dërgoi shërbëtorin e vet, Moisiun, që të çlironte popullin e tij nga Egjipti (e keni lexuar dhe e dini atë që tani po e dëgjoni, por po jua sjell ndër mend); e dërgoi të dridhur e plot shfajësime, po të bindur. Dhe, ndërsa shfajësohej kështu, i tha Perëndisë, të cilin e kuptonte se po fliste nëpërmjet engjëllit: Në qoftë se populli më thotë: E cili është Perëndia që të ka dërguar? ç'do t'u them? Edhe Zoti iu përgjigj: «Unë jam ai që jam»; edhe shtoi: «Do t'u thuash bijve të Izraelit: Ai që është më dërgoi tek ju». As atje nuk thotë: Unë jam Perëndia; ose: Unë jam formuesi i botës; ose: Unë jam krijuesi i të gjitha gjërave; ose: Unë jam shumëzuesi i vetë popullit që do të çlirohet: por vetëm kaq, «Unë jam ai që jam», dhe: «Do t'u thuash bijve të Izraelit: Ai që është». Nuk shtoi: Kush është Perëndia juaj, kush është Perëndia i etërve tuaj; por tha vetëm kaq: «Ai që është më dërgoi tek ju». Ndoshta ishte tepër edhe për vetë Moisiun, siç është tepër edhe për ne, madje shumë më tepër për ne, ta kuptonim domethënien e fjalëve të tilla: «Unë jam ai që jam» dhe «Ai që është më dërgoi tek ju». Edhe po ta kishte kuptuar Moisiu, kur do ta kuptonin ata te të cilët ai dërgohej? Prandaj Zoti la mënjanë atë që njeriu s'mund ta kuptonte, dhe shtoi atë që mundej; sepse tha edhe këtë: «Unë jam Perëndia i Abrahamit, edhe Perëndia i Isakut, edhe Perëndia i Jakovit». Këtë mund ta kuptosh; sepse «Unë jam ai që jam», cila mendje mund ta kuptojë?

9. Po ne, ç'të themi? A të guxojmë të themi ndonjë gjë për fjalë të tilla, «Unë jam ai që jam»? Apo më mirë për këtë, që e dëgjuat Zotin duke thënë: «Po të mos besoni se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja»? A të guxoj unë, me këto fuqi të dobëta, që mezi ekzistojnë, të shqyrtoj domethënien e asaj që tha Krishti Zoti, «po të mos besoni se unë jam»? Do të guxoj t'i kërkoj vetë Zotit. Më dëgjoni si dikush që pyet më shumë sesa shqyrton, që heton më shumë sesa pandeh, që nxë më shumë sesa jep mësim; dhe mos lini as ju vetë të pyesni bashkë me mua a nëpërmjet meje. Vetë Zoti, që është kudo, është edhe pranë. Le ta dëgjojë ndjenjën që na shtyn të pyesim, dhe le të na japë frytin e të kuptuarit. Sepse me çfarë fjalësh, edhe sikur të kuptoja diçka, mund t'ua përcjell zemrave tuaja atë që kuptoj? Cili zë do të mjaftonte? Cila gojëtari do të mjaftonte? Cila fuqi mendjeje? Cila zotësi fjale?

10. Do t'i flas, pra, Zotit tonë Jisu Krisht; do të flas, dhe i qoftë e pëlqyeshme të më dëgjojë. Besoj se është i pranishëm, jam plotësisht i sigurt për këtë, sepse ai vetë ka thënë: «Ja, unë jam me ju deri në mbarim të botës». O Zot, Perëndia ynë, ç'është ajo që The: «Po të mos besoni se unë jam»? Sepse ç'ka që nuk i përket gjërave që Ti ke bërë? A nuk i përket qielli? A nuk i përket dheu? A nuk i përket çdo gjë në dhe e në qiell? A nuk i përket vetë njeriu, të cilit Ti i flet? A nuk i përket engjëlli, që Ti e dërgon? Në qoftë se të gjitha këto janë gjëra të bëra prej Teje, cila është ajo qenie që Ti e ke mbajtur si diçka që të përket vetëm Ty, që s'ia ke dhënë askujt tjetër, që të ishe i tillë vetëm Ti? Sepse si e dëgjoj «Unë jam ai që jam», sikur të mos ketë tjetër veç Teje? Dhe si e dëgjoj «Po të mos besoni se unë jam»? A thua nuk kishin qenie ata që e dëgjonin? Po, ndonëse ishin mëkatarë, ishin njerëz. Ç'të bëj, pra? Se ç'është ajo qenie, le t'ia thotë zemrës sime, le ta thotë, le ta shpallë përbrenda; le ta dëgjojë njeriu i brendshëm, le ta rrokë mendja këtë qenie të vërtetë; sepse një qenie e tillë është përherë e pandryshueshme në natyrën e vet. Sepse çdo gjë, çfarëdo qoftë (kam nisur, si të thuash, të diskutoj, dhe kam lënë hetimin. Ndoshta dua të them atë që kam dëgjuar. I dhëntë ai hapësirë të dëgjuarit tim dhe tuajit, ndërsa flas): çdo gjë, sado e shkëlqyer qoftë, në qoftë se është e ndryshueshme, nuk ekziston vërtet; sepse s'ka qenie të vërtetë atje ku ka vend edhe mosqenia. Sepse çdo gjë që mund të ndryshojë, për aq sa ndryshon, nuk është ajo që ishte: në qoftë se s'është më ajo që ishte, aty ka ndodhur një lloj vdekjeje; diçka që ishte aty është zhdukur dhe s'ekziston më. E zeza ka vdekur në leshrat e argjendta të patriarkut, hijeshia në trupin e plakut të munduar e të kërrusur, forca në trupin e atij që fishket, qëndrimi i dikurshëm në këmbë në trupin e atij që ecën, ecja në trupin e atij që rri në këmbë, ecja dhe qëndrimi në këmbë në trupin e atij që rri shtrirë, fjala në gjuhën e atij që hesht: kudo që ka ndryshim dhe ku diçka është ajo që s'ishte, atje shoh një lloj jete në atë që është, dhe vdekje në atë që ishte. Më në fund, kur themi për një të vdekur: Ku është ai njeri? na përgjigjen: Ishte. O e Vërtetë, vetëm ti je me të vërtetë! Sepse në gjithë veprimet e lëvizjet tona, po, në çdo veprimtari të krijesës, gjej dy kohë: të shkuarën dhe të ardhmen. Kërkoj të tashmen, po asgjë nuk qëndron: ajo që kam thënë nuk është më e tashme; ajo që do të them ende s'ka ardhur; ajo që kam bërë nuk është më e tashme; ajo që do të bëj ende s'ka ardhur; jeta që kam jetuar nuk është më e tashme; jeta që kam ende për të jetuar s'ka ardhur ende. Të shkuarën dhe të ardhmen i gjej në çdo lëvizje të krijesës; kurse në të vërtetën, që është e qëndrueshme, të shkuarën dhe të ardhmen nuk i gjej, po vetëm të tashmen, dhe atë në mënyrë të pandryshueshme, gjë që s'ka vend te krijesa. Shosh ndryshimet e gjërave dhe do të gjesh «ishte» e «do të jetë»; mendo për Perëndinë dhe do të gjesh «është», atje ku «ishte» e «do të jetë» s'kanë vend. Që të jesh, pra, i tillë edhe ti, ngjitu përtej kufijve të kohës. Po kush mund të kapërcejë fuqitë e qenies së vet? Le të na ngrejë atje ai që i tha Atit: «Dua që edhe ata të jenë me mua atje ku jam unë». Kështu, pra, kur bëri këtë premtim, që të mos vdisnim në mëkatet tona, Zoti Jisu Krisht, mendoj, s'deshi të thoshte gjë tjetër me këto fjalë, «po të mos besoni se unë jam»; po, me këto fjalë mendoj se s'kuptoi gjë tjetër veç kësaj: «po të mos besoni se unë jam» Perëndi, «do të vdisni në mëkatet tuaja». E pra, qoftë falënderuar Perëndia që tha «po të mos besoni», dhe nuk tha: Po të mos e kuptoni. Sepse kush mund ta kuptojë këtë? Apo mos, ngaqë guxova të flas dhe ju u duk sikur kuptuat, keni kuptuar vërtet diçka nga një lëndë kaq e patregueshme? Në qoftë se, pra, nuk e kupton, besimi të çliron. Prandaj edhe Zoti nuk tha: Po të mos kuptoni se unë jam; po tha atë që ata mund ta arrinin: «Po të mos besoni se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja».

11. Dhe, duke qenë se këta njerëz shijonin gjithnjë dheun dhe dëgjonin e përgjigjeshin përherë sipas mishit, ç'i thanë atij? «Kush je ti?» Sepse, kur ti the «po të mos besoni se unë jam», nuk na the se ç'ishe. Kush je ti, që të besojmë? Ai u përgjigj: «Fillimin». Ja ku është qenia që është përherë. Fillimi nuk mund të ndryshojë: fillimi qëndron në vetvete dhe është zanafilla e gjithçkaje; domethënë fillimi, të cilit i është thënë: «Por ti je po ai, dhe vitet e tua nuk do të mbarojnë». «Fillimin», tha ai, «sepse ashtu edhe po ju flas». Besomëni se jam fillimi, që të mos vdisni në mëkatet tuaja. Sepse është njësoj sikur, duke thënë «Kush je ti?», ata të mos kishin thënë gjë tjetër veç kësaj: Çfarë duhet të besojmë se je? Dhe ai u përgjigj: «Fillimin»; domethënë: Besomëni se jam fillimi. Sepse në shprehjen greke dallojmë atë që s'e dallojmë dot në latinishten. Sepse në greqisht fjala «fillim» (principium, ἀρχή) është e gjinisë femërore, ashtu si tek ne, në latinisht, fjala «ligj» (lex) është e gjinisë femërore, kurse tek ata, në greqisht, është e gjinisë mashkullore (νόμος); ose ashtu si fjala «urtësi» (sapientia, σοφία) është e gjinisë femërore në të dyja gjuhët. Është, pra, zakon i të folurit, në gjuhë të ndryshme, të ndryshohet gjinia e fjalëve, sepse në vetë gjërat s'ka vend dallimi i gjinisë. Sepse urtësia nuk është vërtet femër, meqë Krishti është Urtësia e Perëndisë, dhe Krishti quhet me gjini mashkullore, kurse urtësia me gjini femërore. Kur, pra, hebrenjtë thanë «Kush je ti?», ai, që e dinte se aty ishin disa që një ditë do të besonin, dhe që prandaj kishin thënë «Kush je ti?», që kështu të vinin e të mësonin se ç'duhej të besonin për të, u përgjigj: «Fillimin»; jo sikur të thoshte «Unë jam fillimi», por sikur të thoshte «Besomëni se jam fillimi». Kjo, siç thashë, duket qartë në gjuhën greke, ku fjala fillim (ἀρχή) është e gjinisë femërore. Ashtu sikur të kishte dashur të thoshte se ai ishte e Vërteta, dhe pyetjes së tyre «Kush je ti?» t'i ishte përgjigjur «e Vërtetën» (Veritatem), ndërkohë që fjalëve «Kush je ti?» qartazi duhej t'u ishte përgjigjur «e Vërteta» (Veritas), domethënë: Unë jam e Vërteta. Por përgjigjja e tij kishte një kuptim më të thellë, kur pa se ata e kishin bërë pyetjen «Kush je ti?» me atë kuptim: Pasi dëgjuam prej teje «po të mos besoni se unë jam», çfarë duhet të besojmë se je? Kësaj ai iu përgjigj: «Fillimin», sikur të thoshte: Besomëni se jam fillimi. Edhe shtoi: «sepse ashtu edhe po ju flas»; domethënë: duke u përulur për hir tuaj, kam denjuar të flas me fjalë të tilla. Sepse, po të kishte mbetur fillimi ashtu siç është në vetvete pranë Atit, pa marrë trajtën e shërbëtorit dhe pa folur si njeri me njerëz, si mund të kishin besuar tek ai, kur zemrat e tyre të dobëta s'do të mund ta kishin dëgjuar Fjalën me kuptim pa ndonjë zë që t'u fliste shqisave të tyre? Prandaj, tha ai, besomëni se jam fillimi; sepse, që të besoni, unë jo vetëm jam, po edhe po ju flas. Por për këtë çështje kam edhe shumë për t'ju thënë; le t'i pëlqejë, pra, Dashurisë suaj që ta lëmë atë që mbetet, dhe, me ndihmën e tij të hirshme, ta parashtrojmë nesër.