Joani 8:26, 27

1. Këto janë fjalët e Zotit tonë Jisu Krisht që u lexuan sot nga Ungjilli i shenjtë, fjalë që ua kishte drejtuar hebrenjve, duke e rregulluar fjalimin e Tij ashtu që të verbrit të mos shihnin, kurse sytë e besimtarëve të hapeshin: «Atëherë hebrenjtë i thanë: Kush je ti?» Sepse Zoti kishte thënë më parë: «Në mos besofshi se unë jam, do të vdisni në mëkatet tuaja.» Ndaj kësaj, pra, iu përgjigjën: «Kush je ti?», sikur të kërkonin të dinin se te kush duhej të besonin, që të mos vdisnin në mëkatin e tyre. Atyre që e pyetën «Kush je ti?», u përgjigj duke thënë: «Fillimi, sepse edhe po ju flas.» Në qoftë se Zoti e quajti Veten Fillim, mund të pyetet a është Fillim edhe Ati. Sepse, në qoftë se Biri, që ka një Atë, është Fillim, sa më lehtë duhet kuptuar si Fillim Perëndia Atë, që ka vërtet një Bir, Ati i të cilit është, por s'ka njeri prej të cilit të burojë Vetë Ai? Sepse Biri është Biri i Atit, dhe Ati sigurisht është Ati i Birit; por Biri quhet Perëndi prej Perëndie, Biri quhet Dritë prej Drite; Ati quhet Dritë, por jo prej Drite; Ati quhet Perëndi, por jo prej Perëndie. Pra, në qoftë se Perëndia prej Perëndie, Drita prej Drite, është Fillim, sa më lehtë mund ta kuptojmë si të tillë atë Dritë, prej së cilës vjen Drita, dhe atë Perëndi, prej të cilit është Perëndia? Duket, pra, e paarsyeshme, shumë të dashur, ta quash Birin Fillim, e të mos e quash edhe Atin Fillim.

2. Po ç'të bëjmë? A ka, pra, dy Fillime? Le të ruhemi të mos e themi këtë. Po atëherë, në qoftë se edhe Ati është Fillim edhe Biri Fillim, si s'dalin dy Fillime? Në po atë mënyrë që e quajmë Perëndi Atin dhe Perëndi Birin, por prapë s'themi se ka dy Perëndi; megjithatë Ai që është Ati nuk është Biri, Ai që është Biri nuk është Ati; dhe Fryma e Shenjtë, Fryma e Atit dhe e Birit, nuk është as Ati as Biri. Ndonëse, pra, siç u mësuan veshët katolikë në gjirin e Kishës mëmë, as Ai që është Ati nuk është Biri, as Ai që është Biri nuk është Ati, as Fryma e Shenjtë, e Atit dhe e Birit, nuk është as Biri as Ati, prapë s'themi se ka tre Perëndi; ndonëse, po të na pyesin për secilin veç e veç, për cilindo prej tyre që të pyetemi, duhet të pohojmë se është Perëndi.

3. Por gjithë kjo u duket e paarsyeshme atyre që i vënë në një shkallë gjërat e njohura me ato pak të njohura, të dukshmet me të padukshmet, dhe e krahasojnë krijesën me Krijuesin. Sepse jobesimtarët nganjëherë na pyesin e thonë: Atë që e quani Atë, a e quani Perëndi? Përgjigjemi: Perëndi. Atë që e quani Bir, a e quani Perëndi? Përgjigjemi: Perëndi. Atë që e quani Frymë e Shenjtë, a e quani Perëndi? Përgjigjemi: Perëndi. Atëherë, thonë ata, a janë Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë tre Perëndi? Përgjigjemi: Jo. Ata hutohen, sepse s'janë ndriçuar; e kanë zemrën të mbyllur, sepse u mungon çelësi i besimit. Pra, vëllezër, me anë të një besimi paraprak që na shëron syrin e zemrës: atë që kuptojmë, ta pranojmë pa mëdyshje; e atë që s'e kuptojmë, ta besojmë pa ngurrim; të mos e lëmë themelin e besimit për të arritur majën e përsosmërisë. Ati është Perëndi, Biri është Perëndi, Fryma e Shenjtë është Perëndi; e megjithatë s'është Ati ai që është Biri, as Biri ai që është Ati, dhe Fryma e Shenjtë, Fryma e Atit dhe e Birit, nuk është as Ati as Biri. Trinia është një Perëndi. Trinia është një përjetësi, një fuqi, një madhështi; tre, por jo tre Perëndi. Le të mos më përgjigjet përqeshësi: «Tre çfarë, pra? Sepse», shton ai, «në qofshin tre, duhet të thuash: tre çfarë?» Përgjigjem: Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë. «Ja», thotë, «përmende tre; por shpreh çfarë janë të tre?» Jo, numëroji ti vetë; sepse unë nxjerr tre kur them: Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë. Sepse Ati është Perëndi në Vetvete, por është Atë kundrejt Birit; Biri është Perëndi në Vetvete, por është Bir kundrejt Atit.

4. Atë që them mund ta nxirrni nga shembuj të përditshëm. Kështu ndodh me një njeri dhe një tjetër, në qoftë se njëri është atë, e tjetri i biri. Ai është njeri në vetvete, por atë kundrejt të birit; dhe i biri është njeri në vetvete, por bir kundrejt të atit. Sepse «atë» është emër që jepet në kuptim marrëdhënieje, e kështu edhe «bir»; por këta janë dy njerëz. Dhe sigurisht Perëndia Atë është Atë në kuptim marrëdhënieje, domethënë kundrejt Birit; dhe Perëndia Bir është Bir në kuptim marrëdhënieje, domethënë kundrejt Atit; por këta të dy nuk janë dy Perëndi ashtu si të parët janë dy njerëz. Përse s'është kështu këtu? Sepse ajo i takon një fushe, e kjo një tjetre; sepse kjo është hyjnore. Ka këtu diçka të patregueshme që s'shpjegohet dot me fjalë: që numri edhe të jetë, edhe të mos jetë. Sepse shihni a nuk shfaqet një lloj numri: Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë, Trinia. Në qofshin tre, tre çfarë? Këtu numri mungon. Kështu Perëndia as rri jashtë numrit, as përfshihet nga numri. Ngaqë janë tre, ka një lloj numri. Po të pyesësh: tre çfarë? numri pushon. Prandaj është thënë: «I madh është Zoti ynë, dhe e madhe fuqia e Tij; edhe dituria e Tij s'ka numër.» Kur ke nisur të mendosh, nis të numërosh; kur ke numëruar, s'mund të thuash çfarë ke numëruar. Ati është Atë, Biri është Bir, Fryma e Shenjtë është Fryma e Shenjtë. Çfarë janë këta tre, Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë? A janë vallë tre Perëndi? Jo. A janë tre të Tërëfuqishëm? Jo. A janë tre Krijues të botës? Jo. A është, pra, Ati i tërëfuqishëm? Padyshim i tërëfuqishëm. Po Biri, a s'është i tërëfuqishëm? Sigurisht, edhe Biri është i tërëfuqishëm. Po Fryma e Shenjtë, a s'është e tërëfuqishme? Edhe Ajo është e tërëfuqishme. A ka, pra, tre të Tërëfuqishëm? Jo; vetëm një i Tërëfuqishëm. Vetëm në marrëdhënien e tyre me njëri-tjetrin tregojnë numër, jo në vetë qenien e tyre. Sepse, ndonëse Perëndia Atë është, në Vetvete, Perëndi bashkë me Birin dhe Frymën e Shenjtë, s'ka tre Perëndi; dhe, ndonëse në Vetvete është i tërëfuqishëm, njësoj si Biri dhe Fryma e Shenjtë, s'ka tre të tërëfuqishëm; sepse, në të vërtetë, Ai është Atë jo në Vetvete, por kundrejt Birit; as Biri s'është i tillë në Vetvete, por kundrejt Atit; as Fryma s'është e tillë në Vetvete, për sa quhet Fryma e Atit dhe e Birit. S'kam emër t'u vë të treve, veç: Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë, një Perëndi, një i Tërëfuqishëm. Dhe kështu një Fillim.

5. Merrni një shembull nga Shkrimet e Shenjta, që të mund ta kuptoni deri diku atë që po them. Pasi Zoti ynë Jisu Krisht u ngjall dhe deshi të ngjitej në qiell, në mbarim të dhjetë ditëve dërgoi që andej Frymën e Shenjtë, me anë të së cilës u mbushën ata që ishin në atë dhomë të vetme, dhe nisën të flisnin në gjuhët e të gjitha kombeve. Vrasësit e Zotit, të tmerruar nga çudia, u therën në zemër dhe u hidhëruan; duke u hidhëruar, u ndryshuan; dhe, si u ndryshuan, besuan. Trupit të Zotit, domethënë numrit të besimtarëve, iu shtuan tri mijë veta. Kështu, me anë të një çudie tjetër, iu shtuan edhe pesë mijë të tjerë. U formua një bashkësi e madhe. Në të, të gjithë morën Frymën e Shenjtë, me anë të së cilës u ndez dashuria shpirtërore, dhe pikërisht nga kjo dashuri e nga zjarri i frymës u bënë një. Kështu nisën, në vetë njësinë e vëllazërisë, të shisnin gjithçka që kishin dhe ta vinin çmimin te këmbët e apostujve, që t'i ndahej gjithkujt sipas nevojës që kishte. Dhe Shkrimi thotë për ta se «ishin një shpirt e një zemër drejt Perëndisë». Vini re, pra, vëllezër, dhe prej kësaj njihni misterin e Trinisë, se si themi: Ka edhe Atin, edhe Birin, edhe Frymën e Shenjtë, e prapë ka një Perëndi. Ja! qenë kaq mijëra veta, e prapë qe një zemër; qenë kaq mijëra, e një shpirt. Po ku? Në Perëndinë. Sa më tepër, pra, vetë Perëndia? A gaboj vallë në fjalë, kur quaj dy njerëz dy shpirtra, ose tre njerëz tre shpirtra, ose shumë njerëz shumë shpirtra? Sigurisht flas drejt. Le t'i afrohen Perëndisë, dhe një shpirt u përket të gjithëve. Në qoftë se, duke iu afruar Perëndisë, shumë shpirtra prej dashurisë bëhen një shpirt, dhe shumë zemra një zemër, po ç'të themi për vetë burimin e dashurisë në Atin dhe Birin? A nuk është këtu edhe më tepër Trinia një Perëndi? Sepse prej andej, prej asaj Fryme të Shenjtë, na vjen dashuria, siç thotë apostulli: «Dashuria e Perëndisë është derdhur në zemrat tona me anë të Frymës së Shenjtë, që na është dhënë.» Pra, në qoftë se dashuria e Perëndisë, e derdhur në zemrat tona me anë të Frymës së Shenjtë që na është dhënë, bën shumë shpirtra një shpirt, dhe shumë zemra një zemër, sa më tepër janë Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë një Perëndi, një Dritë dhe një Fillim?

6. Le ta dëgjojmë, pra, Fillimin që na flet: «Kam», tha, «shumë gjëra për të thënë e për të gjykuar për ju.» E mbani mend se tha: «Unë s'gjykoj askënd.» Ja, tani thotë: «Kam shumë gjëra për të thënë e për të gjykuar për ju.» Por një gjë është «Unë s'gjykoj», e tjetër gjë «Kam për të gjykuar»; sepse kishte ardhur për të shpëtuar botën, jo për të gjykuar botën. Kur thotë «Kam shumë gjëra për të thënë e për të gjykuar për ju», flet për gjyqin e ardhshëm. Sepse për këtë u ngjit, që të vijë të gjykojë të gjallët e të vdekurit. Askush s'do të gjykojë më drejt se Ai që u gjykua padrejtësisht. «Kam shumë gjëra», tha, «për të thënë e për të gjykuar për ju; por Ai që më dërgoi është i vërtetë.» Shihni si Biri, i barabartë me Të, i jep lavdi Atit. Sepse Ai na jep një shembull, dhe thotë, si të thuash, në zemrat tona: «O besimtar, në dëgjofsh ungjillin tim, Zoti Perëndia yt të thotë ty: ‹Kur unë, që në fillim jam Fjala, Perëndi pranë Perëndisë, i barabartë me Atin, bashkëpërjetshëm me Atë që më lindi, i jap lavdi Atij, Biri i të cilit jam, si mund të krenohesh ti para Atij, shërbëtor i të cilit je?›»

7. «Kam shumë gjëra», tha, «për të thënë e për të gjykuar për ju; por Ai që më dërgoi është i vërtetë»; sikur të kishte thënë: Prandaj gjykoj të vërtetën, sepse, si Bir i të Vërtetit, unë jam e Vërteta. Ati i vërtetë, Biri e Vërteta: cilin ta quajmë më të madhin? Le të mendojmë, po të mundemi, cili është më i madh, i Vërteti apo e Vërteta. Merrni disa shembuj të tjerë. Cili është më i madh: i devotshmi apo devotshmëria? Sigurisht vetë devotshmëria; sepse i devotshmi rrjedh nga devotshmëria, jo devotshmëria nga i devotshmi. Sepse devotshmëria mund të vazhdojë të jetë, ndonëse ai që ishte i devotshëm u bë i padevotshëm. Ai e humbi devotshmërinë e vet, por s'i hoqi gjë vetë devotshmërisë. Po ç'të themi për të hijshmin dhe hijeshinë? Hijeshia është më shumë se i hijshmi; sepse hijeshia i jep qenie të hijshmit, jo i hijshmi hijeshisë. Kështu edhe me të dëlirin e dëlirësinë. Dëlirësia është pa dyshim diçka më shumë se i dëliri. Sepse, po të mos ekzistonte dëlirësia, askush s'do të kishte arsye të ishte i dëlirë; por, ndonëse dikush mund të mos dojë të jetë i dëlirë, dëlirësia mbetet e plotë. Pra, në qoftë se fjala «devotshmëri» thotë më shumë se fjala «i devotshëm», hijeshia më shumë se i hijshmi, dëlirësia se i dëliri, a do të themi se e Vërteta është më shumë se i Vërteti? Po të themi kështu, do të nisim të themi se Biri është më i madh se Ati. Sepse vetë Zoti e thotë fare qartë: «Unë jam udha, e vërteta dhe jeta.» Prandaj, në qoftë se Biri është e Vërteta, ç'është Ati veçse ajo që thotë vetë e Vërteta: «Ai që më dërgoi është i vërtetë»? Biri është e Vërteta, Ati i vërtetë. Kërkoj të di cili është më i madh, por gjej barazi. Sepse Ati i vërtetë është i vërtetë jo ngaqë përmbante një pjesë të asaj të vërtete, por ngaqë e lindi të tërën.

8. E shoh se më duhet të flas më qartë. Dhe, që të mos ju mbaj gjatë, le të merrem sot vetëm me këtë pikë. Kur të mbaroj atë që, me ndihmën e Perëndisë, dua të them, do të mbyllet fjalimi im. E thashë, pra, këtë, që t'ju tërheq vëmendjen. Çdo shpirt, si send që është, është i ndryshueshëm; dhe, ndonëse krijesë e madhe, prapë krijesë; ndonëse më i lartë se trupi, prapë i bërë. Çdo shpirt, pra, ngaqë është i ndryshueshëm, domethënë herë beson, herë s'beson; herë dëshiron, herë nuk pranon; herë është kurorëshkelës, herë i dëlirë; tani i mirë, e prapë i lig, është i ndryshueshëm. Por Perëndia është ajo që është, dhe kështu e ka ruajtur si emrin e Tij të veçantë: «Unë jam ai që jam.» I tillë është edhe Biri, kur thotë: «Në mos besofshi se unë jam»; dhe këtu i takon edhe: «Kush je ti? Fillimi.» Perëndia, pra, është i pandryshueshëm, kurse shpirti i ndryshueshëm. Kur shpirti merr prej Perëndisë fillesat e mirësisë së vet, bëhet i mirë me anë të pjesëmarrjes, ashtu si me anë të pjesëmarrjes sheh syri yt. Sepse s'sheh kur i hiqet drita, kurse për sa kohë merr pjesë në dritë, sheh. Ngaqë, pra, shpirti bëhet i mirë me anë të pjesëmarrjes, po të ndryshojë e të bëhet i keq, mbetet mirësia që e bëri të mirë. Sepse ka një mirësi në të cilën mori pjesë kur ishte i mirë; dhe, kur i është kthyer së keqes, ajo mirësi vazhdon e tërë. Po të rrëzohet shpirti e të bëhet i lig, s'pakësohet mirësia; po të kthehet e të bëhet i mirë, ajo mirësi s'shtohet. Syri yt merr pjesë në këtë dritë, dhe ti sheh. A është mbyllur? Atëherë s'e ke pakësuar dritën. A është hapur? S'e ke shtuar dritën. Me anë të këtij shembulli, vëllezër, kuptoni se, në qoftë se shpirti është i devotshëm, ka devotshmëri te Perëndia, në të cilën shpirti merr pjesë; në qoftë se shpirti është i dëlirë, ka dëlirësi te Perëndia, në të cilën merr pjesë; në qoftë se është i mirë, ka mirësi te Perëndia, në të cilën merr pjesë; në qoftë se është i vërtetë, ka të vërtetë te Perëndia, në të cilën shpirti merr pjesë. Në mos marrtë pjesë shpirti në të, çdo njeri është i rremë; dhe, në qoftë se çdo njeri mund të jetë i rremë, asnjë njeri s'është i vërtetë prej vetes së tij. Por Ati i vërtetë është i vërtetë prej Vetes së Tij, sepse Ai lindi të Vërtetën. Një gjë është të thuash: Ai njeri është i vërtetë, sepse ka marrë brenda të vërtetën; tjetër gjë: Perëndia është i vërtetë, sepse lindi të Vërtetën. Shihni, pra, si Perëndia është i vërtetë: jo duke marrë pjesë në të Vërtetën, por duke e lindur. E shoh që më keni kuptuar, dhe gëzohem. Kaq le t'ju mjaftojë për sot. Pjesën tjetër, sipas asaj që Ai jep, do ta shkoqisim kur të dojë Zoti.