Joani 12:37–43

1. Zoti ynë Krisht, kur parathoshte Mundimin e vet dhe frytin e vdekjes së tij, atëherë kur do të ngrihej lart mbi kryq, tha se do t'i tërhiqte të gjitha pas vetes. Dhe hebrenjtë, kur kuptuan se po fliste për vdekjen e vet, i shtruan pyetjen se si mund të fliste për një vdekje që e priste, kur nga ligji kishin dëgjuar se Krishti mbetet përjetë. Atëherë ai i nxiti që, sa kohë kishin ende në vete atë pak dritë, e cila u kishte mësuar se Krishti është i përjetshëm, të ecnin e të njiheshin me gjithë çështjen, që të mos i zinte errësira. Dhe, si i tha këto, u fsheh prej tyre. Me këto gjëra jeni njohur në leximet dhe në fjalimet e të dielave të shkuara.

2. Pastaj Ungjillori sjell atë që ka qenë tema e shkurtër e leximit të sotëm, dhe thotë: «Ndonëse kishte bërë kaq shumë çudira para tyre, ata prapë nuk besuan në të, që të përmbushej fjala e profetit Isaia, të cilën e tha: ‹Zot, kush i besoi lajmit tonë? Dhe kujt iu zbulua krahu i Zotit?›» Këtu ai e bën mjaft të qartë se vetë Biri i Perëndisë është krahu i Zotit. Jo se personi i Perëndisë At përcaktohet nga forma e një mishi njerëzor, dhe se Biri i ngjitet atij si gjymtyrë e trupit të tij, por sepse të gjitha u bënë me anë të tij, dhe prandaj quhet krahu i Zotit. Sepse, ashtu si ti punon me krahun tënd, kështu Fjala e Perëndisë quhet krahu i tij, sepse me anë të Fjalës e krijoi botën. Vallë, përse e shtrin njeriu krahun që të kryejë ndonjë punë, veçse ngaqë ajo nuk kryhet menjëherë pas fjalës së tij? Dhe po të ishte pajisur me një fuqi kaq të epërme, saqë ajo që thoshte të bëhej pa asnjë lëvizje të trupit, atëherë fjala e tij do të ishte krahu i tij. Por Zoti Jisu, Biri i Vetëmlindur i Perëndisë At, ashtu siç nuk është thjesht gjymtyrë e trupit të Atit, po ashtu nuk është as fjalë që thjesht mendohet, dëgjohet e kalon; sepse, meqë të gjitha u bënë me anë të tij, ai ishte Fjala e Perëndisë.

3. Kur, pra, dëgjojmë se Biri i Perëndisë është krahu i Perëndisë At, le të mos ngrejë asnjë zakon mishor zhurmën e vet shqetësuese në veshët tanë; por, aq sa na e lejon hiri i tij, le të mendojmë për atë fuqi dhe urtësi të Perëndisë me anë të së cilës u bënë të gjitha. Sigurisht, një krah i tillë as nuk zgjatet duke u shtrirë, as nuk tërhiqet duke u mbledhur. Sepse ai nuk është një dhe i njëjti me Atin, por ai dhe Ati janë një; dhe, si i barabartë me Atin, ai është i plotë në çdo gjë, njësoj si Ati. Kështu nuk mbetet vend për gabimin e neveritshëm të atyre që pohojnë se ekziston vetëm Ati, i cili, sipas ndryshimit të shkaqeve, herë quhet Biri, herë Fryma e Shenjtë; dhe që, po ashtu, nga këto fjalë guxojnë të thonë: «Ja, e sheh se ekziston vetëm Ati, po qe se Biri është krahu i tij, sepse njeriu dhe krahu i tij nuk janë dy veta, por një.» Nuk kuptojnë, as nuk vënë re, si kalojnë fjalët nga një send te një tjetër, për shkak të ndonjë ngjashmërie të ndërsjellë, madje edhe në të folurit tonë të përditshëm për gjërat më të njohura dhe më të dukshme. E aq më tepër duhet të jetë kështu, që gjërat e patregueshme të gjejnë njëfarë shprehjeje në fjalët tona, gjëra që, ashtu siç ekzistojnë vërtet, nuk mund të shprehen fare me fjalë. Sepse edhe njëri e quan tjetrin krahun e vet, atë me të cilin e kryen zakonisht punën e vet; dhe, po t'i merret, thotë me hidhërim: «E humba krahun tim»; e atij që ia mori, i thotë: «Ti më hoqe krahun.» Le ta kuptojnë, pra, kuptimin me të cilin Biri quhet krahu i Atit: si ai me të cilin Ati i kreu të gjitha veprat e tij; që të mos i ngjajnë, duke mos e kuptuar këtë dhe duke qëndruar në errësirën e gabimit të tyre, atyre hebrenjve për të cilët u tha: «Dhe kujt iu zbulua krahu i Zotit?»

4. Dhe këtu ndeshim pyetjen e dytë; ta trajtoj atë siç i ka hija, të hetoj tërë dredhat e saj të fshehta e t'ua nxjerr në dritë ashtu si duhet, mendoj se nuk përballohet as nga forcat e mia, as nga koha e shkurtër, as nga aftësia juaj. Megjithatë, meqë nuk mund të lejojmë veten t'ju zhgënjejmë aq sa të kalojmë në tema të tjera pa thënë ndonjë gjë për këtë, merrni atë që do të mundemi t'ju japim; dhe atje ku nuk do t'jua plotësojmë pritjet, lypeni rritjen prej atij që na caktoi të mbjellim e të ujitim; sepse, siç thotë apostulli: «As ai që mbjell nuk është gjë, as ai që ujit, por Perëndia që bën të rritet.» Ka, pra, disa që mërmërijnë me veten e tyre, e ndonjëherë flasin hapur kur munden, madje shpërthejnë në grindje të stuhishme, duke thënë: «Ç'bënë hebrenjtë, ose ç'faj kishin, në qoftë se ishte e domosdoshme që të përmbushej fjala e profetit Isaia, të cilën e tha: ‹Zot, kush i besoi lajmit tonë? Dhe kujt iu zbulua krahu i Zotit?›» Atyre u përgjigjemi se Zoti, në paranjohjen e së ardhmes, paratha me anë të profetit mosbesimin e hebrenjve; e paratha, por nuk e shkaktoi. Sepse Perëndia nuk e detyron askënd të mëkatojë vetëm ngaqë i njeh që më parë mëkatet e ardhshme të njerëzve. Sepse ai paranjohu mëkate që ishin të tyret, jo të tijat; mëkate që nuk i ngarkoheshin askujt tjetër, veçse vetë atyre. Prandaj, në qoftë se ajo që ai e paranjohu si të tyren nuk është vërtet e tyre, atëherë s'do të kishte pasur paranjohje të vërtetë; por, meqë paranjohja e tij është e pagabueshme, s'ka dyshim se mëkatarë janë pikërisht ata vetë, të cilët Perëndia i paranjohu se do të mëkatonin, e askush tjetër. Hebrenjtë, pra, mëkatuan pa asnjë shtrëngim prej tij, të cilit i vjen keq për mëkatin; por ai paratha se do ta bënin, sepse asgjë nuk i fshihet dijes së tij. Prandaj, po të kishin dashur të bënin të mirën në vend të së keqes, nuk do të ishin penguar; por në atë që do të bënin i pa që më parë ai që di se ç'do të bëjë çdo njeri dhe se ç'ka për t'i dhënë secilit sipas veprës së tij.

5. Por edhe fjalët e Ungjillit që vijnë më pas janë më ngulmuese e ngrenë një pyetje me kuptim edhe më të thellë; sepse ai vazhdon e thotë: «Prandaj nuk mund të besonin, sepse Isaia tha përsëri: ‹Ua ka verbuar sytë dhe ua ka ngurtësuar zemrën, që të mos shohin me sy e të mos kuptojnë me zemër, e të kthehen, e t'i shëroj.›» Sepse na thonë: në qoftë se nuk mund të besonin, ç'mëkat ka njeriu që nuk bën atë që s'e bën dot? E, në qoftë se mëkatuan duke mos besuar, atëherë e kishin fuqinë të besonin, por nuk e përdorën. Po qe se, pra, e kishin fuqinë, si thotë Ungjilli: «Prandaj nuk mund të besonin, sepse Isaia tha përsëri: ‹Ua ka verbuar sytë dhe ua ka ngurtësuar zemrën›»? Aq sa (dhe kjo është gjë e rëndë) shkaku i mosbesimit të tyre i vishet vetë Perëndisë, meqë është ai që «ua ka verbuar sytë dhe ua ka ngurtësuar zemrën». Sepse ajo që dëshmohet kështu në Shkrimet profetike, të paktën nuk thuhet për djallin, por për Perëndinë. Sepse, po ta merrnim se thuhet për djallin që ai «ua ka verbuar sytë dhe ua ka ngurtësuar zemrën», atëherë do të na duhej të tregonim ç'faj kishin ata në mosbesimin e tyre, ata për të cilët thuhet: «nuk mund të besonin». E pastaj, ç'përgjigje do të japim për një dëshmi tjetër të po këtij profeti, të cilën e mori apostulli Pavël, kur thotë: «Izraeli nuk e arriti atë që kërkonte; por të zgjedhurit e arritën, kurse të tjerët u verbuan, sipas asaj që është shkruar: ‹Perëndia u dha frymë keqardhjeje, sy që të mos shohin dhe veshë që të mos dëgjojnë, deri në ditën e sotme.›»?

6. Kjo është, o vëllezër, siç e dëgjuat sapo, pyetja që del para nesh, dhe e shihni sa e thellë është; por do të japim atë përgjigje që mundemi. «Nuk mund të besonin», sepse Isaia profeti e paratha; dhe profeti e paratha sepse Perëndia e paranjohu se kështu do të ndodhte. Por, po të më pyesin përse nuk mundën, përgjigjem menjëherë: sepse nuk deshën; sepse pa dyshim vullnetin e tyre të shthurur e parapa Perëndia, dhe e paratha me anë të profetit ai, prej të cilit s'mund të fshihet asgjë nga e ardhmja. Por profeti, thua ti, jep një shkak tjetër, jo atë të vullnetit të tyre. Ç'shkak jep profeti? Se «Perëndia u dha frymë keqardhjeje, sy që të mos shohin dhe veshë që të mos dëgjojnë; dhe ua verboi sytë e ua ngurtësoi zemrën.» Edhe këtë, përgjigjem, e meritoi vullneti i tyre. Sepse Perëndia verbon e ngurtëson kështu, thjesht duke i lënë vetëm dhe duke ua hequr ndihmën e tij; dhe Perëndia mund ta bëjë këtë me një gjykim që është i fshehtë, ndonëse jo të padrejtë. Kjo është një mësim që përshpirtshmëria e atyre që i frikësohen Perëndisë duhet ta ruajë të patundur e të pacenuar në gjithë plotësinë e tij; ashtu si apostulli, kur trajton po këtë çështje të ndërlikuar, thotë: «Ç'të themi, pra? Mos ka padrejtësi te Perëndia? Larg qoftë!» Në qoftë se, pra, duhet të jemi larg nga mendimi se ka padrejtësi te Perëndia, atëherë kjo mund të jetë vetëm kaq: se, kur jep ndihmën e tij, vepron me mëshirë, e kur nuk e jep, vepron me drejtësi; sepse në gjithçka që bën, nuk vepron pa peshuar, por sipas gjykimit. E, akoma më tej, në qoftë se gjykimet e shenjtorëve janë të drejta, sa më tepër ato të Perëndisë që shenjtëron e që shfajëson? Janë, pra, të drejta, ndonëse të fshehta. Prandaj, kur na dalin para pyetje të tilla, përse me njërin veprohet kështu e me tjetrin ashtu, përse ky verbohet duke u braktisur nga Perëndia, e ai tjetri ndriçohet nga ndihma hyjnore që i dhurohet, le të mos marrim përsipër të gjykojmë gjykimin e një gjykatësi kaq të fuqishëm, por, duke u dridhur, le të thërrasim bashkë me apostullin: «O thellësi e pasurisë, e urtësisë dhe e diturisë së Perëndisë! Sa të pahulumtueshme janë gjykimet e tij dhe sa të pagjurmueshme udhët e tij!» Ashtu siç thuhet edhe në psalm: «Gjykimet e tua janë si një humnerë e madhe.»

7. Le të mos më shtyjnë, pra, o vëllezër, pritjet e dashurisë suaj që të marr përsipër detyrën për të depërtuar në një thellësi të tillë, për të matur një humnerë të tillë, për të hetuar atë që s'hetohet dot. E pranoj masën time të vogël të aftësisë, dhe mendoj se e kuptoj disi edhe tuajën, po aq të vogël. Kjo është tepër e lartë për shtatin tim dhe tepër e fortë për forcën time; edhe për tuajën, mendoj. Prandaj, le t'i dëgjojmë bashkë këshillën dhe fjalët e Shkrimit: «Mos kërko gjërat që janë tepër të larta për ty, as mos hulumto ato që janë përtej fuqisë sate.» Jo se na janë të ndaluara gjëra të tilla, meqë Mësuesi hyjnor thotë: «Nuk ka asgjë të fshehtë që të mos zbulohet»; por, po të ecim sipas masës së asaj që kemi arritur deri tani, atëherë, siç na thotë apostulli, jo vetëm atë që s'e dimë e duhet ta dimë, por edhe, po të duam të dimë ndonjë gjë tjetër, Perëndia do të na e zbulojë edhe këtë. Por, po të kemi arritur në shtegun e besimit, le t'i përmbahemi me çdo ngulm; le të jetë ai udhërrëfyesi ynë deri në dhomën e Mbretit, tek i cili janë fshehur të gjitha thesaret e urtësisë dhe të diturisë. Sepse nuk ishte nga ndonjë frymë koprracie që vetë Zoti Jisu Krisht veproi kështu me ata dishepuj të mëdhenj e të zgjedhur posaçërisht të tij, kur tha: «Kam edhe shumë gjëra për t'ju thënë, por tani nuk mund t'i mbani.» Duhet të ecim, të përparojmë e të rritemi, që zemrat tona të bëhen të afta t'i presin ato gjëra që tani s'mund t'i presim. Dhe, po të na gjejë dita e fundit mjaft të përparuar, atëherë do të mësojmë atë që këtu s'mundëm ta dinim.

8. Megjithatë, në qoftë se dikush e quan veten të aftë dhe ka mjaft siguri të japë një shtjellim më të qartë e më të mirë të pyetjes që kemi para, larg qoftë që të mos jem edhe më i gatshëm të mësoj sesa të jap mësim. Vetëm se askush të mos guxojë ta mbrojë lirinë e vullnetit në atë mënyrë sa të përpiqet të na heqë lutjen që thotë: «Mos na shtjer në ngasje»; dhe, nga ana tjetër, askush të mos e mohojë lirinë e vullnetit e kështu të guxojë të gjejë shfajësim për mëkatin. Por le t'i vëmë veshin Zotit, si kur urdhëron, ashtu edhe kur ofron ndihmën e vet: në të dyja na tregon detyrën tonë dhe na ndihmon ta kryejmë. Sepse disave u ka lejuar të ngrihen në krenari nga një mbështetje e tepruar në vullnetin e tyre, kurse të tjerëve u ka lejuar të bien në shkujdesje nga një tepri e kundërt mosbesimi. Të parët thonë: «Përse t'i lutemi Perëndisë të mos na lërë të na mundë ngasja, kur gjithçka është në dorën tonë?» Të dytët thonë: «Përse të përpiqemi të jetojmë mirë, kur fuqia për ta bërë këtë është në duart e Perëndisë?» O Zot, o Atë që je në qiej, mos na shtjer në asnjë nga këto ngasje, por «çlirona nga i ligu!» Dëgjoje Zotin, kur thotë: «U luta për ty, Pjetër, që besimi yt të mos mungojë»; që të mos e mendojmë kurrë besimin tonë sikur qëndron aq fort në vullnetin tonë të lirë, sa të mos ketë nevojë për ndihmën hyjnore. Le t'i vëmë veshin edhe Ungjillorit, kur thotë: «U dha pushtet të bëhen bij të Perëndisë»; që të mos mendojmë se të besuarit është krejt jashtë fuqisë sonë; por në të dyja le të njohim veprimin e tij bamirës. Sepse, nga njëra anë, kemi për ta falënderuar që na u dha fuqia, e nga ana tjetër, të lutemi që forca jonë e vogël të mos na tradhtojë krejt. Është pikërisht ky besim që vepron me anë të dashurisë, sipas masës që Zoti i ka dhënë secilit; që ai që mburret, të mos mburret në veten e tij, por në Zotin.

9. Nuk është, pra, për t'u çuditur që nuk mund të besonin, kur e tillë ishte krenaria e vullnetit të tyre, saqë, duke mos njohur drejtësinë e Perëndisë, deshën të ngrenë të tyren; siç thotë apostulli për ta: «Nuk iu nënshtruan drejtësisë së Perëndisë.» Sepse nuk u fryjtën nga besimi, por gjoja nga veprat; dhe, të verbuar nga po kjo vetëlartësi, u penguan te guri i pengesës. Dhe kështu thuhet «nuk mundën», me çka duhet të kuptojmë se nuk deshën; ashtu siç u tha për Zotin, Perëndinë tonë: «Në qoftë se ne nuk besojmë, ai prapë mbetet besnik, sepse nuk mund ta mohojë veten.» Për të Gjithëfuqishmin thuhet: «nuk mundet.» Dhe kështu, ashtu siç është lëvdatë për vullnetin hyjnor që Zoti «nuk mund ta mohojë veten», ashtu edhe që ata «nuk mund të besonin» është faj që i ngarkohet vullnetit të njeriut.

10. Dhe, ja, po kështu them edhe unë: ata që kanë mendime kaq të larta për veten, sa pandehin se aq shumë duhet t'i vishet fuqive të vullnetit të tyre, saqë mohojnë nevojën për ndihmën hyjnore për një jetë të drejtë, nuk mund të besojnë në Krishtin. Sepse rrokjet e zhveshura të emrit të Krishtit dhe misteret e krishtera nuk sjellin asnjë dobi atje ku i kundërvihen vetë besimit në Krishtin. Sepse të besosh në Krishtin do të thotë të besosh në atë që shfajëson të paudhin; të besosh në Ndërmjetësin, pa ndërhyrjen e të cilit nuk mund të pajtohemi me Perëndinë; të besosh në Shpëtimtarin, që erdhi të kërkojë e të shpëtojë atë që kishte humbur; të besosh në atë që tha: «Pa mua nuk mund të bëni asgjë.» Meqë, pra, duke mos njohur atë drejtësi të Perëndisë që shfajëson të paudhin, ai kërkon të ngrejë të tijën për të kënaqur mendjet e krenarëve, një njeri i tillë nuk mund të besojë në Krishtin. Dhe kështu, ata hebrenj «nuk mund të besonin»: jo se njerëzit nuk mund të ndryshojnë për mirë, por, për sa kohë që mendimet e tyre rendin në atë drejtim, ata nuk mund të besojnë. Prandaj verbohen dhe ngurtësohen; sepse, duke mohuar nevojën për ndihmën hyjnore, nuk ndihmohen. Perëndia e paranjohu këtë për këta hebrenj që u verbuan e u ngurtësuan, dhe profeti, me anë të Frymës së tij, e paratha.

11. Por kur ai shtoi: «Edhe të kthehen, që t'i shëroj», a duhet nënkuptuar këtu një «jo», domethënë «të mos kthehen», duke e lidhur me fjalinë e mëparshme, ku thuhet: «që të mos shohin me sytë e tyre e të kuptojnë me zemrën e tyre»? Sepse edhe këtu me siguri nënkuptohet «e të mos kuptojnë». Sepse vetë kthimi është gjithashtu dhuratë e hirit të tij, siç kur i thuhet: «Na kthe, o Perëndi i ushtrive.» Apo ndoshta duhet ta kuptojmë edhe këtë sikur ndodh vërtet nëpërmjet përvojës së mëshirshme, kur Perëndia shëron sipas mënyrës së vet hyjnore? Domethënë kështu: ata ishin njerëz me vullnet krenar e të prishur, që deshën të ngrenë drejtësinë e vet, prandaj u lanë vetëm pikërisht që të verboheshin. Dhe kështu u verbuan, që të pengoheshin te guri i pengesës e t'u mbushej fytyra me turp. E, të përulur në këtë mënyrë, do të kërkonin emrin e Zotit, e jo më një drejtësi të vetën, që ua frynte krenarinë, por drejtësinë e Perëndisë, që shfajëson të paudhin. Sepse pikërisht kjo udhë doli për të mirën e shumë prej tyre, të cilët më pas u mbushën me keqardhje për ligësinë e besuan në Krishtin; dhe për ta vetë ai kishte ngritur lutjen: «Atë, fali ata, sepse nuk dinë ç'bëjnë.» Dhe pikërisht për atë padije të tyre thotë apostulli: «Dëshmoj për ta se kanë zell për Perëndinë, por jo sipas dijes»; sepse pastaj vazhdon e shton edhe: «Sepse ata, duke mos njohur drejtësinë e Perëndisë e duke kërkuar të ngrenë drejtësinë e vet, nuk iu nënshtruan drejtësisë së Perëndisë.»

12. «Këto gjëra i tha Isaia, kur pa lavdinë e tij dhe foli për të.» Ç'pa Isaia dhe si lidhet kjo me Krishtin Zot, lexohen e mësohen në librin e tij. Sepse ai e pa, jo ashtu siç është, por në njëfarë mënyre simbolike, që t'i përshtatej formës që vetë vegimi i profetit duhej të merrte. Sepse edhe Moisiu e pa, e megjithatë e gjejmë duke i thënë atij që pa: «Në qoftë se kam gjetur hir para teje, tregomë tani veten tënde, që të të shoh qartë»; sepse nuk e pa ashtu siç është. Por se kur do të jetë ky përjetimi ynë, na e thotë po ai, Shën Joan Ungjillori, në letrën e tij: «Shumë të dashur, tani jemi bij të Perëndisë, dhe ende nuk është shfaqur se ç'do të jemi; sepse e dimë se, kur ai të shfaqet, ne do të jemi si ai, sepse do ta shohim ashtu siç është.» Mund të kishte thënë «sepse do ta shohim», pa shtuar «ashtu siç është»; por, meqë e dinte se ai u pa nga disa prej etërve dhe profetëve, por jo ashtu siç është, prandaj, pasi tha «do ta shohim», shtoi «ashtu siç është». Dhe mos u gënjeni, o vëllezër, nga asnjëri prej atyre që pohojnë se Ati është i padukshëm e Biri i dukshëm. Këtë pohim e bëjnë ata që mendojnë se ky i fundit është krijesë dhe mendja e të cilëve nuk shkon në pajtim me fjalët: «Unë dhe Ati im jemi një.» Prandaj, për sa i përket formës së Perëndisë në të cilën ai është i barabartë me Atin, edhe Biri është i padukshëm; por, që të shihej nga njerëzit, mori formën e shërbëtorit, dhe, duke u bërë në shëmbëllim me njerëzit, u bë i dukshëm për njeriun. Ai, pra, e tregoi veten para syve të njerëzve qysh para Mishërimit të tij, ashtu si i pëlqeu, në formën e krijesës që urdhëroi, por jo ashtu siç është. Le t'i pastrojmë zemrat tona me anë të besimit, që të jemi gati për atë vegim të patregueshëm dhe, si të thuash, të padukshëm. Sepse «Lum ata që janë të pastër në zemër, sepse ata do të shohin Perëndinë.»

13. «Megjithatë, edhe ndër krerët shumë veta besuan në të; por, për shkak të farisenjve, nuk e rrëfenin, që të mos përjashtoheshin nga sinagoga; sepse deshën lavdinë e njerëzve më shumë se lavdinë e Perëndisë.» Shihni si i vuri në dukje Ungjillori dhe si i qortoi disa që, siç tha, prapëseprapë besuan në të; të cilët, po të kalonin ndonjëherë nëpër këtë portë të besimit, do të mundnin me anë të saj edhe atë dashuri për lavdinë njerëzore që e mundi apostulli kur tha: «Larg qoftë që unë të mburrem, veç në kryqin e Zotit tonë Jisu Krisht, me anë të të cilit bota është kryqëzuar për mua, edhe unë për botën.» Sepse pikërisht për këtë vetë Zoti, kur u përqesh nga marrëzia e krenarisë dhe e paperëndishmërisë njerëzore, e nguli kryqin e tij në ballin e atyre që besuan në të, mbi atë vend që është njëfarësoj streha e ndrojtjes, që besimi të mësojë të mos skuqet për emrin e tij dhe të dojë lavdinë e Perëndisë më shumë se lavdinë e njerëzve.