Joani 2:1–11

1. Qoftë pranë nesh Zoti, Perëndia ynë, që të na japë mundësinë t'ju japim atë që ju premtuam. Sepse dje, po ta mbani mend, vëllezër të shenjtë, kur shkurtësia e kohës nuk na la ta mbaronim predikimin që kishim nisur, e shtymë për sot, me ndihmën e Perëndisë, shtjellimin e atyre gjërave që në këtë ngjarje të leximit ungjillor janë vënë në mënyrë mistike, në kuptime të fshehta. Prandaj nuk kemi nevojë të ndalemi më gjatë tani për të lëvduar çudinë e Perëndisë. Sepse ky është po ai Perëndi që, në gjithë krijesën, bën çudira çdo ditë, çudira që njerëzit i çmojnë pak, jo ngaqë bëhen lehtë, po ngaqë përsëriten pareshtur. Por ato vepra të pazakonta, që i bëri po ai Zot (domethënë Fjala, që u bë mish për ne), u shkaktuan njerëzve më shumë habi. Jo se janë më të mëdha se ato që Ai kryen përditë në krijesën, po sepse këto që ndodhin çdo ditë kryhen, si të thuash, në rrjedhën e natyrës, kurse ato të tjerat u shfaqen syve të njerëzve si të bëra nga fuqia vepruese e një pushteti thuajse të pranishëm aty për aty. Thamë, siç e mbani mend, se një i vdekur u ngjall dhe njerëzit u mahnitën, ndërsa askush nuk çuditet nga lindja e përditshme e atyre që s'kishin qenë më parë. Po kështu, kush nuk çuditet kur uji kthehet në verë, ndonëse Perëndia e bën këtë çdo vit në hardhi? Por meqë të gjitha veprat që bëri Zoti Jisu nuk shërbejnë vetëm për të na zgjuar zemrat me natyrën e tyre të çuditshme, po edhe për të na forcuar zemrat në mësimin e besimit, na duhet ta shqyrtojmë me imtësi kuptimin dhe domethënien e atyre veprave. Sepse shqyrtimin e kuptimit të gjithë këtyre gjërave e shtymë, siç e mbani mend, për sot.

2. Zoti, duke ardhur në dasmën ku qe ftuar, deshi, përveç domethënies mistike, të na bindë se martesën e ka themeluar Ai Vetë. Sepse do të vinin ata për të cilët foli apostulli, që «ndalojnë martesën» dhe pohojnë se martesa është e keqe dhe se e ka themeluar djalli; megjithatë po ai Zot shpall në Ungjill, kur e pyetën nëse i lejohet njeriut ta ndajë gruan për çfarëdo shkaku, se nuk lejohet, veçse për shkak të kurvërisë. Në përgjigjen e Tij, po ta mbani mend, tha: «Atë që Perëndia e bashkoi, njeriu të mos e ndajë.» Dhe ata që janë mësuar mirë në besimin e përgjithshëm (katolik) e dinë se martesën e themeloi Perëndia; dhe, ashtu si bashkimi i burrit e i gruas vjen prej Perëndisë, kështu ndarja vjen prej djallit. Por në rastin e kurvërisë njeriut i lejohet ta ndajë gruan, sepse ajo e para zgjodhi të mos ishte më grua, kur nuk ia ruajti burrit të vet besnikërinë martesore. As ato gra që i premtojnë Perëndisë virgjërinë, ndonëse zënë një vend më të lartë nderi e shenjtërie në Kishë, nuk janë pa martesë. Sepse edhe ato, bashkë me gjithë Kishën, arrijnë në një martesë, në një martesë ku Dhëndër është Krishti. Prandaj, pikërisht për këtë arsye, Zoti, kur e ftuan, erdhi në dasmë: për të përforcuar dëlirësinë martesore dhe për të treguar misterin e martesës. Sepse dhëndri i asaj dasme, të cilit iu tha: «Verën e mirë e ke ruajtur deri tani», përfaqësonte personin e Zotit. Sepse verën e mirë, domethënë ungjillin, Krishti e ka ruajtur deri tani.

3. Tani le të fillojmë të zbulojmë kuptimet e fshehta të mistereve, aq sa të na e lejojë Ai, në emrin e të cilit jua bëmë premtimin. Në kohët e lashta kishte profeci, dhe asnjë kohë nuk mbeti pa u dhënë profeci. Por profecia, meqë Krishti nuk kuptohej në të, ishte ujë. Sepse në ujë vera fshihet në një farë mënyre. Apostulli na thotë se ç'duhet të kuptojmë me këtë ujë: «Deri në ditën e sotme», thotë ai, «kur lexohet Moisiu, po ai vel rri mbi zemrën e tyre; dhe veli nuk ngrihet, sepse ai hiqet në Krishtin. Dhe kur të kalosh», thotë ai, «te Zoti, veli do të hiqet.» Me velin ai nënkupton mbulimin e profecisë, kështu që ajo nuk kuptohej. Kur të kalosh te Zoti, veli hiqet; po ashtu hiqet edhe mungesa e shijes kur të kalosh te Zoti, dhe ajo që ishte ujë tani të bëhet verë. Lexo gjithë librat profetikë; dhe po të mos kuptohet Krishti në ta, ç'gjë do të gjeje më pa shije e më të marrë? Kupto Krishtin në ta, dhe ajo që lexon jo vetëm ka shije, po edhe të deh; ajo ta rrëmben mendjen nga trupi, kështu që, duke harruar gjërat që kaluan, shtrihesh drejt atyre që janë përpara.

4. Prandaj profecia, që nga kohët e lashta, që nga çasti kur nisi të rrjedhë vargu i lindjeve njerëzore, nuk heshti për Krishtin; por kuptimi i profecisë rrinte i fshehur në të, sepse ende ishte ujë. Prej nga e vërtetojmë se në gjithë kohët e mëparshme, deri në epokën kur erdhi Zoti, profecia nuk pushoi për Të? Nga vetë fjala e Zotit. Sepse, kur u ngjall prej së vdekurish, i gjeti nxënësit e Tij që dyshonin për Atë që kishin ndjekur. Sepse e panë se kishte vdekur dhe s'kishin shpresë se do të ngjallej; gjithë shpresa u kishte ikur. Për ç'arsye kusari, pasi mori lëvdatë, u çmua i denjë të ishte po atë ditë në Parajsë? Sepse, i lidhur në kryq, ai rrëfeu Krishtin, ndërsa nxënësit dyshonin për Të. Ai, pra, i gjeti të lëkundur dhe, në një farë mënyre, duke e qortuar veten se kishin shpresuar për çlirim te Ai. Megjithatë e vajtonin, si dikë të prerë nga jeta pa faj, sepse e dinin se ishte i pafajshëm. Dhe ja çfarë thanë vetë nxënësit, pas ngjalljes së Tij, kur i gjeti disa prej tyre udhës, të pikëlluar: «A je ti i vetmi i huaj në Jerusalem, që s'i ke marrë vesh ato që ndodhën atje këto ditë? Dhe Ai u tha: ‹Cilat?› Edhe ata i thanë: ‹Për Jisuin e Nazaretit, që qe profet i fuqishëm në vepra e në fjalë përpara Perëndisë dhe gjithë popullit; se si priftërinjtë dhe krerët tanë e dorëzuan të dënohej me vdekje dhe e mbërthyen në kryq. Por ne shpresonim se ishte Ai që do të çlironte Izraelin; dhe ja, sot është dita e tretë qëkur ndodhën këto.›» Pasi njëri nga të dy që i gjeti udhës, tek shkonte drejt një fshati aty pranë, i tha këto e fjalë të tjera, Jisui u përgjigj e tha: «O të pamend dhe zemërngadaltë për të besuar gjithçka që thanë profetët! A nuk duhej që Krishti t'i pësonte të gjitha këto e të hynte në lavdinë e Tij?» Edhe, duke filluar nga Moisiu e nga gjithë profetët, ua shkoqiti në gjithë Shkrimet gjërat që i përkisnin Atij. Dhe po ashtu, në një vend tjetër, kur deshi që nxënësit e Tij ta preknin me duart e tyre, që të besonin se ishte ngjallur me trup, thotë: «Këto janë fjalët që ju thashë, kur isha ende me ju: se duhet të përmbushet gjithçka që është shkruar për mua në ligjin e Moisiut, te profetët dhe në Psalme.» Atëherë ua hapi mendjen, që të kuptonin Shkrimet, dhe u tha: «Kështu është shkruar: se Krishti duhej të pësonte dhe të ngjallej prej së vdekurish të tretën ditë, dhe se në emrin e Tij do të predikohej pendimi dhe ndjesa e mëkateve ndër gjithë kombet, duke nisur nga Jerusalemi.»

5. Kur këto fjalë të Ungjillit kuptohen (dhe janë vërtet të qarta), do të zbulohen gjithë misteret që fshihen në këtë çudi të Zotit. Vini re çfarë thotë: se në Krishtin duhej të përmbusheshin ato gjëra që qenë shkruar për Të. Ku qenë shkruar? «Në ligjin», thotë Ai, «te profetët dhe në Psalme.» Nuk la jashtë asnjë pjesë të Shkrimit të Vjetër. Këto ishin ujë; dhe prandaj Zoti i quajti të pamend nxënësit, sepse ende u shijonin si ujë, jo si verë. E si e bëri ujin verë? Kur ua hapi mendjen dhe ua shkoqiti Shkrimet, duke nisur nga Moisiu, nëpër gjithë profetët; dhe, tashmë të dehur prej tyre, ata thanë: «A nuk na digjej zemra përbrenda, kur na i hapte Shkrimet udhës?» Sepse e kuptuan Krishtin në ata libra ku më parë nuk e njihnin. Kështu Zoti ynë Jisu Krisht e ktheu ujin në verë, dhe ka shije tani ajo që s'kishte më parë, të deh tani ajo që s'të dehte më parë. Sepse, po ta kishte urdhëruar ujin të derdhej nga enët e po të kishte vënë Vetë verën nga depot e fshehta të krijesës (prej nga bëri bukën kur nginji kaq mijëra veta, sepse pesë bukë nuk mjaftonin vetë për të ngirë pesë mijë veta, as për të mbushur dymbëdhjetë shporta, po gjithëpushtetësia e Zotit ishte, si të thuash, një burim buke), po ashtu mund ta kishte derdhur verën pasi u zbraz uji. Por, po ta kishte bërë këtë, do të dukej sikur i hidhte poshtë Shkrimet e Vjetra. Kur, përkundrazi, vetë ujin e kthen në verë, na tregon se edhe Shkrimi i Vjetër vjen prej Tij, sepse me urdhrin e Tij u mbushën enët. Edhe Shkrimi i Vjetër vërtet vjen prej Zotit; por s'ka shije, po të mos kuptohet Krishti në të.

6. Por vini re çfarë thotë Ai Vetë: «Gjërat që qenë shkruar për mua në ligj, te profetët dhe në Psalme.» Dhe e dimë se ligji shtrihet që nga koha për të cilën kemi dëshmi, domethënë që nga fillimi i botës: «Në fillim Perëndia bëri qiellin dhe dheun.» Që andej e deri në kohën kur po jetojmë tani, janë gjashtë epoka, dhe kjo është e gjashta, siç e keni dëgjuar shpesh e siç e dini. Epoka e parë llogaritet nga Adami te Noeu; e dyta, nga Noeu te Abrahami; dhe, siç i ndjek e i dallon me radhë Mateu Ungjillori, e treta, nga Abrahami te Davidi; e katërta, nga Davidi te mërgimi në Babiloni; e pesta, nga mërgimi në Babiloni te Joan Pagëzori; e gjashta, nga Joan Pagëzori te fundi i botës. Për më tepër, Perëndia e bëri njeriun sipas shëmbëllimit të Vet ditën e gjashtë, sepse në këtë epokë të gjashtë shfaqet përtëritja e mendjes sonë nëpërmjet ungjillit, sipas shëmbëllimit të Atij që na krijoi; dhe uji kthehet në verë, që të shijojmë Krishtin, tashmë të shfaqur në ligj dhe te profetët. Prandaj «atje ishin gjashtë enë», që Ai urdhëroi t'i mbushnin me ujë. Tani, gjashtë enët shenjojnë gjashtë epokat, që nuk qenë pa profeci. Dhe ato gjashtë periudha, të ndara e të veçuara si të thuash me nyje, do të ishin si enë të zbrazëta, po të mos i mbushte Krishti. Përse thashë se periudhat do të rridhnin kot, po të mos predikohej Zoti Jisu në to? Profecitë përmbushen, enët janë plot; por që uji të kthehet në verë, duhet të kuptohet Krishti në gjithë atë profeci.

7. Por ç'do të thotë kjo: «që nxinin nga dy a tre metreta secila»? Kjo shprehje sigurisht na përcjell një kuptim të fshehtë. Sepse me «metreta» ai nënkupton disa masa, sikur të thoshte shtamba, shishe a diçka të tillë. «Metreta» është emri i një mase dhe e merr emrin nga fjala «masë». Sepse μέτρον (métron) është fjala greke për «masë», prej nga rrjedh fjala «metreta». «Nxinin», pra, «nga dy a tre metreta secila.» Ç'të themi, vëllezër? Po të kishte thënë thjesht «nga tre», mendja jonë do të vraponte menjëherë te misteri i Trinisë. Dhe, ndoshta, s'duhet ta hedhim menjëherë poshtë këtë zbatim të kuptimit, ngaqë tha «nga dy a tre»; sepse, kur përmenden Ati dhe Biri, doemos duhet kuptuar edhe Fryma e Shenjtë. Sepse Fryma e Shenjtë nuk është vetëm e Atit, as vetëm e Birit, po Fryma e Atit dhe e Birit. Sepse është shkruar: «Nëse dikush e do botën, Fryma e Atit nuk është në të.» Dhe përsëri: «Kush nuk ka Frymën e Krishtit, nuk është i Tij.» Po ajo, pra, është Fryma e Atit dhe e Birit. Prandaj, kur përmenden Ati e Biri, kuptohet edhe Fryma e Shenjtë, sepse është Fryma e Atit dhe e Birit. Dhe kur bëhet fjalë për Atin e Birin, përmenden, si të thuash, «dy metreta»; por meqë në to kuptohet edhe Fryma e Shenjtë, «tre metreta». Ja pse nuk thuhet: «Disa nxinin nga dy metreta, të tjerat nga tre»; por po ato gjashtë enë nxinin «nga dy a tre metreta secila». Është sikur të kishte thënë: kur them «nga dy», dua që bashkë me ta të kuptohet Fryma e Atit dhe e Birit; dhe kur them «nga tre», e shpall më hapur po atë Trini.

8. Prandaj, kush përmend Atin dhe Birin, duhet të kuptojë me këtë dashurinë e ndërsjellë të Atit e të Birit, që është Fryma e Shenjtë. Dhe ndoshta Shkrimet, po t'i shqyrtojmë (nuk them se mund t'jua tregoj këtë sot, as sikur të mos gjendej dot ndonjë provë tjetër), megjithatë Shkrimet, ndoshta, po t'i hetojmë, na tregojnë se Fryma e Shenjtë është dashuria. Dhe mos e quani dashurinë gjë të lirë. E si mund të jetë e lirë, kur gjithçka që s'quhet e lirë quhet e shtrenjtë (chara)? Prandaj, në qoftë se ajo që s'është e lirë është e shtrenjtë, ç'ka më të shtrenjtë se vetë të qenët i shtrenjtë (charitas, domethënë dashuria)? Apostulli na e lëvdon dashurinë aq shumë, sa thotë: «Po ju tregoj një udhë më të shkëlqyer. Edhe sikur të flas gjuhët e njerëzve dhe të engjëjve, po të mos kem dashuri, u bëra si bronz që kumbon a si cimbal që tingëllon. Edhe sikur t'i di të gjitha misteret dhe gjithë dijen, edhe të kem profeci e gjithë besimin, aq sa të lëviz malet, po të mos kem dashuri, s'jam asgjë. Edhe sikur t'ua shpërndaj të varfërve gjithë pasurinë time, edhe ta jap trupin tim që të digjet, po të mos kem dashuri, s'më vlen asgjë.» Sa e madhe, pra, është dashuria: po të mungojë, kot i kemi gjithë të tjerat; po të jetë e pranishme, si duhet i kemi të gjitha! Megjithatë apostulli Pavël, ndonëse e paraqiti lëvdatën e dashurisë me begati e plotësi, tha më pak për të sesa tha shkurt apostulli Joan, ungjilli i të cilit është ky. Sepse ai s'nguroi të thoshte: «Perëndia është dashuri.» Është shkruar gjithashtu: «Sepse dashuria e Perëndisë është derdhur në zemrat tona me anë të Frymës së Shenjtë që na është dhënë.» Kush, pra, mund të përmendë Atin dhe Birin, pa kuptuar me këtë dashurinë e Atit e të Birit? Kur dikush nis ta ketë këtë dashuri, do të ketë Frymën e Shenjtë; e po të mos e ketë, nuk do të ketë Frymën e Shenjtë. Dhe ashtu si trupi yt, po të jetë pa frymë, domethënë pa shpirtin tënd, është i vdekur, kështu edhe shpirti yt, po të jetë pa Frymën e Shenjtë, domethënë pa dashuri, do të quhet i vdekur. Prandaj «enët nxinin nga dy metreta», sepse Ati dhe Biri shpallen në profecinë e gjithë periudhave; por edhe Fryma e Shenjtë është aty, e prandaj shtohet: «a nga tre». «Unë dhe Ati», thotë Ai, «jemi një.» Por larg qoftë të mendojmë se aty ku na thuhet «Unë dhe Ati jemi një», Fryma e Shenjtë nuk është e pranishme. Megjithatë, meqë përmendi Atin dhe Birin, le t'i nxënë enët «nga dy metreta»; por ki parasysh edhe këtë: «a nga tre». «Shkoni, pagëzoni kombet në emër të Atit, të Birit dhe të Frymës së Shenjtë.» Kështu, pra, kur thotë «nga dy», Trinia nuk shprehet, po kuptohet; kurse kur thotë «a nga tre», Trinia edhe shprehet.

9. Por ka edhe një kuptim tjetër që s'duhet lënë mënjanë, të cilin do ta shpall: le të zgjedhë secili atë që i pëlqen më shumë. Ne s'e mbajmë të fshehur atë që na jepet. Sepse është tryeza e Zotit, dhe shërbyesi s'duhet t'i lërë të ftuarit pa pjesën e tyre, sidomos kur ata janë të uritur, siç jeni ju tani, aq sa malli juaj duket haptas. Profecia, që shpërndahet që nga kohët e lashta, ka për qëllim shpëtimin e gjithë kombeve. Vërtet, Moisiu u dërgua vetëm te populli i Izraelit, dhe vetëm atij populli iu dha ligji prej tij; edhe profetët ishin nga ai popull, edhe vetë ndarja e kohëve u përcaktua sipas po atij populli; prandaj edhe për enët thuhet se ishin «sipas pastrimit të hebrenjve». Megjithatë, është e qartë se profecia u shpall edhe për gjithë kombet e tjera, sepse Krishti rrinte i fshehur në atë në të cilin bekohen gjithë kombet, siç iu premtua Abrahamit nga Zoti, kur tha: «Në farën tënde do të bekohen gjithë kombet.» Por kjo ende nuk kuptohej, sepse ende uji nuk ishte kthyer në verë. Profecia, pra, iu shpërnda gjithë kombeve. Por që kjo të dalë më e këndshme, le të përmendim, aq sa na lejon koha, disa gjëra për secilën epokë, ashtu si e përfaqëson secila enë.

10. Që në fillim fare, Adami dhe Eva ishin prindërit e gjithë kombeve, jo vetëm të hebrenjve; dhe çdo gjë që u përfaqësua te Adami për Krishtin, pa dyshim u përkiste gjithë kombeve, shpëtimi i të cilave është në Krishtin. Ç'mund të them më të mirë për ujin e enës së parë, veç asaj që thotë apostulli për Adamin dhe Evën? Sepse askush s'ka për të thënë se e keqkuptoj domethënien, kur nuk sjell timen, po të apostullit. Sa i madh, pra, është misteri për Krishtin që përmban ajo për të cilën bën fjalë apostulli, kur thotë: «Edhe të dy do të jenë një mish: ky është një mister i madh!» Dhe, që të mos e kuptojë ndokush këtë madhështi misteri thjesht për njerëzit e veçantë që kanë gra, ai thotë: «Por unë flas për Krishtin dhe Kishën.» Ç'mister i madh është ky: «të dy do të jenë një mish»? Ndërsa Shkrimi, në librin e Zanafillës, fliste për Adamin dhe Evën, arriti te këto fjalë: «Prandaj njeriu do të lërë të atin dhe të ëmën, dhe do të bashkohet me gruan e vet; dhe të dy do të jenë një mish.» Tani, në qoftë se Krishti bashkohet me Kishën, kështu që të dy të jenë një mish, në ç'mënyrë e la Atin e Tij dhe nënën e Tij? Atin e la në këtë kuptim: kur ishte në trajtën e Perëndisë, nuk e çmoi grabitje të ishte baraz me Perëndinë, po e zbrazi Veten, duke marrë trajtën e shërbëtorit. Në këtë kuptim e la Atin: jo se e braktisi a u nda prej Atit, po se nuk iu shfaq njerëzve në atë trajtë në të cilën ishte baraz me Atin. Po nënën si e la? Duke lënë sinagogën e hebrenjve, prej së cilës lindi sipas mishit, dhe duke u bashkuar me Kishën që e mblodhi nga gjithë kombet. Kështu ena e parë mbante atëherë një profeci për Krishtin; por sa kohë që këto gjëra për të cilat flas nuk predikoheshin ndër popujt, profecia ishte ujë, ende s'ishte kthyer në verë. Dhe meqë Zoti na ndriçoi nëpërmjet apostullit, që të na tregojë atë që kërkonim, me këtë fjali të vetme, «Të dy do të jenë një mish; një mister i madh për Krishtin dhe Kishën», tashmë na lejohet ta kërkojmë Krishtin kudo dhe të pimë verë nga të gjitha enët. Adami fle, që të formohet Eva; Krishti vdes, që të formohet Kisha. Kur Adami fle, Eva formohet nga brinja e tij; kur Krishti është i vdekur, heshta i shpon brinjën, që të rrjedhin misteret prej të cilave formohet Kisha. A nuk është e qartë për këdo se në ato gjëra që u bënë atëherë parafiguroheshin gjërat që do të vinin, meqë apostulli thotë se vetë Adami ishte figura e Atij që do të vinte? «I cili është», thotë ai, «figura e Atij që do të vinte.» Gjithçka u parafigurua në mënyrë mistike. Sepse, në të vërtetë, Perëndia mund t'ia kishte marrë brinjën Adamit kur ishte zgjuar, dhe të formonte gruan. A mos ishte, vallë, e nevojshme që ai të flinte, që të mos ndiente dhembje në brinjë kur t'i hiqej ajo? Kush fle aq thellë, sa t'i shkulen eshtrat pa u zgjuar? A mos, ngaqë qe Perëndia ai që ia shkuli, njeriu nuk e ndjeu? Ai që mundi t'ia merrte pa dhembje kur flinte, mund ta bënte edhe kur ishte zgjuar. Por, pa dyshim, ena e parë po mbushej: kishte një shpërndarje të profecisë së asaj kohe për këtë që do të ndodhte.

11. Krishti u përfaqësua edhe te Noeu dhe te ajo arkë e gjithë botës. Sepse pse u mbyllën në arkë gjithë llojet e kafshëve, veçse për të shenjuar gjithë kombet? Sepse Perëndia mund të krijonte prapë çdo lloj kafshe. Kur ende s'ekzistonin, a nuk tha: «Le të nxjerrë dheu», dhe dheu nxori? Prej po atij burimi mund të bënte rishtas, prej nga bëri atëherë; me një fjalë bëri, me një fjalë mund të bënte prapë. Po Ai s'e bëri kështu, sepse po na paraqiste një mister dhe po mbushte enën e dytë të shpërndarjes profetike, që bota, me anë të drurit, të çlirohej si në një figurë; sepse jeta e botës do të mbërthehej mbi dru.

12. Tani, në enën e tretë, Abrahamit, siç e përmenda më parë, iu tha: «Në farën tënde do të bekohen gjithë kombet.» Dhe kush nuk e sheh se i kujt figurë ishte i vetmi bir i Abrahamit, ai që mbarti drurin për flijimin e vetvetes, gjer te ai vend ku po e çonin për t'u blatuar? Sepse Zoti mbarti kryqin e Vet, siç na thotë Ungjilli. Kaq mjafton të themi për enën e tretë.

13. Sa për Davidin, pse them se profecia e tij shtrihet mbi gjithë kombet, kur sapo dëgjuam psalmin (dhe vështirë të përmendësh një psalm ku të mos kumbojë e njëjta gjë)? Por sigurisht, siç e thashë, sapo po këndonim: «Çohu, o Perëndi, gjyko dheun; sepse Ti do të trashëgosh ndër gjithë kombet.» Dhe ja pse donatistët janë si njerëz të përzënë nga dasma: ashtu si ai njeri që s'kishte petk dasme, e ftuan, erdhi, po e përzunë nga radha e të ftuarve, sepse s'e kishte petkun për lavdinë e dhëndrit; sepse ai që kërkon lavdinë e vet, jo të Krishtit, s'e ka petkun e dasmës; sepse ata nuk pranojnë të pajtohen me atë që qe miku i Dhëndrit e thotë: «Ky është Ai që pagëzon.» Dhe me të drejtë, atij që s'kishte petkun e dasmës iu përplas si qortim ajo fjalë që ai s'e meritonte: «Mik, si hyre këtu?» Dhe ashtu si ai mbeti pa gojë, kështu janë edhe këta. Sepse ç'vlen zhurma e gjuhës, kur zemra rri memece? Sepse e dinë se përbrenda, me veten e tyre, s'kanë ç'të thonë. Përbrenda janë memecë; përjashta bëjnë potere. Por, duan a s'duan, e dëgjojnë të kënduar edhe ndër vete: «Çohu, o Perëndi, gjyko dheun; sepse Ti do të trashëgosh ndër kombet»; dhe, duke mos qenë në bashkësi me gjithë kombet, ç'bëjnë tjetër veçse pranojnë se kanë mbetur pa trashëgimi?

14. Tani, ajo që thashë, vëllezër, se profecia shtrihet mbi gjithë kombet (sepse dua t'ju tregoj një kuptim tjetër te shprehja «që nxinin nga dy a tre metreta secila»), pra, profecia, po e them, shtrihet mbi gjithë kombet, dhe kjo tregohet, siç sapo jua kujtuam, te Adami, «i cili është figura e Atij që do të vinte». Kush nuk e di se prej tij rrjedhin gjithë kombet, dhe se në të katër shkronjat e emrit të tij tregohen katër anët e botës, me emrat e tyre grekë? Sepse, po të thuash në greqisht lindjen, perëndimin, veriun dhe jugun, ashtu si i përmend Shkrimi i Shenjtë në vende të ndryshme, shkronjat e para të fjalëve, do të shohësh, bëjnë fjalën «Adam»: sepse në greqisht katër anët e botës quhen Anatolí, Dísis, Árktos, Mesimvría. Po t'i shkruash këto katër fjalë, njërën nën tjetrën, si katër vargje, shkronjat e para bëjnë fjalën «Adam». E njëjta gjë përfaqësohet te Noeu, për shkak të arkës, në të cilën ishin gjithë kafshët, që shenjonin gjithë kombet: e njëjta te Abrahami, të cilit iu tha më qartë: «Në farën tënde do të bekohen gjithë kombet»: e njëjta te Davidi, nga psalmet e të cilit, për të mos përmendur shprehje të tjera, sapo po këndonim: «Çohu, o Perëndi, gjyko dheun; sepse Ti do të trashëgosh ndër gjithë kombet.» Tani, cilit Perëndi i thuhet «Çohu», veçse Atij që fjeti? «Çohu, o Perëndi, gjyko dheun.» Sikur të thuhej: Ke qenë në gjumë, i gjykuar nga dheu; çohu, për të gjykuar dheun. Dhe deri ku shtrihet ajo profeci: «Sepse Ti do të trashëgosh ndër gjithë kombet»?

15. Për më tepër, në epokën e pestë, si të thuash në enën e pestë, Danieli pa një gur që qe prerë nga një mal pa duar, dhe që kishte thyer gjithë mbretëritë e dheut; dhe e pa gurin të rritej e të bëhej një mal i madh, aq sa të mbushte gjithë faqen e dheut. Ç'mund të jetë më e qartë, vëllezërit e mi? Guri pritet nga një mal: ky është po ai gur që ndërtuesit e hodhën poshtë, dhe u bë guri i qoshes. Nga cili mal pritet, veçse nga mbretëria e hebrenjve, prej së cilës lindi sipas mishit Zoti ynë Jisu Krisht? Dhe pritet pa duar, pa mundim njerëzor, sepse Krishti lindi prej një virgjëreshe, pa përqafimin e një burri. Mali nga i cili u pre nuk e kishte mbushur gjithë faqen e dheut, sepse mbretëria e hebrenjve nuk i kishte gjithë kombet. Por, nga ana tjetër, mbretërinë e Krishtit e shohim se pushton gjithë botën.

16. Epokës së gjashtë i përket Joan Pagëzori, ndër të lindurit prej gruaje nuk është ngritur asnjë më i madh se ai; për të cilin u tha se ishte «më i madh se një profet». Dhe si e tregoi Joan Pagëzori se Krishti u dërgua te gjithë kombet? Kur hebrenjtë erdhën tek ai për t'u pagëzuar, që të mos krenoheshin me emrin e Abrahamit, u tha atyre: «O pjellë nepërkash, kush jua tregoi t'i ikni zemërimit që po vjen? Bëni, pra, fryte të denja për pendim»; domethënë: jini të përulur; sepse u fliste njerëzve krenarë. Po me se krenoheshin? Me prejardhjen sipas mishit, jo me frytin e të ndjekurit të atit të tyre, Abrahamit. Ç'u tha atyre? «Mos thoni: ‹Kemi Abrahamin për atë›; sepse Perëndia mund t'i ngrejë Abrahamit fëmijë prej këtyre gurëve.» Me «gurë» kupton gjithë kombet, jo për fortësinë e tyre të qëndrueshme, si te ai gur që ndërtuesit e hodhën poshtë, po për budallallëkun dhe pandjeshmërinë e tyre të marrë, sepse ishin bërë si gjërat që kishin zakon të adhuronin: sepse adhuronin shëmbëlltyra pa ndjenjë, vetë po aq pa ndjenjë. «Ata që i bëjnë janë si ata, e po ashtu janë të gjithë ata që u besojnë atyre.» Prandaj, kur njerëzit nisin të adhurojnë Perëndinë, ç'u thuhet atyre? «Që të jeni fëmijët e Atit tuaj që është në qiej; i cili e bën diellin e Tij të lindë mbi të mirët e mbi të këqijtë, dhe dërgon shi mbi të drejtët e mbi të padrejtët.» Prandaj, në qoftë se njeriu bëhet si ajo që adhuron, ç'kuptim ka: «Perëndia mund t'i ngrejë Abrahamit fëmijë prej këtyre gurëve»? Le të pyesim veten dhe do të shohim se kështu është vërtet. Sepse ne rrjedhim nga ata kombe, por s'do të kishim ardhur prej tyre, po të mos i kishte ngritur Perëndia Abrahamit fëmijë prej gurëve. Bëhemi fëmijë të Abrahamit duke ndjekur besimin e tij, jo duke lindur prej mishit të tij. Sepse, ashtu si ata u lanë pa trashëgimi për shkak të shthurjes së tyre, kështu ne u birësuam duke ndjekur shembullin. Prandaj, vëllezër, edhe kjo profeci e enës së gjashtë u shtri mbi gjithë kombet; e prandaj për të gjitha u tha: «që nxinin nga dy a tre metreta secila».

17. Po si tregojmë se gjithë kombet përfshihen te «dy a tre metreta secila»? Ishte, në një farë mënyre, çështje llogarie që ai të thoshte se po ato enë nxinin «nga dy», ato që kishte thënë se nxinin «nga tre»; kjo, kuptohet, që të na lërë të nënkuptojmë një mister aty. Si ka «nga dy metreta»? Rrethprerja dhe parrethprerja. Shkrimi i përmend këto dy klasa njerëzish, dhe s'lë jashtë asnjë lloj njeriu, kur thotë «rrethprerja dhe parrethprerja»; në këto dy emërtime i ke gjithë kombet: ato janë «nga dy metreta». Në këto dy mure, që takohen nga anë të ndryshme, «Krishti u bë guri i qoshes, për të bërë paqe në Veten e Tij». Le të tregojmë edhe «nga tre metreta» te gjithë këto kombe. Noeu pati tre bij, nëpërmjet të cilëve u ripërtëri gjinia njerëzore. Prandaj Zoti thotë: «Mbretëria e Qiejve i ngjan majasë, që një grua e mori dhe e fshehu në tri masa miell, derisa u mbrujt e tëra.» Ç'është kjo grua, veçse mishi i Zotit? Ç'është maja, veçse ungjilli? Ç'janë tri masat, veçse gjithë kombet, për shkak të tre bijve të Noeut? Prandaj «gjashtë enët që nxinin nga dy a tre metreta secila» janë gjashtë periudha kohe, që përmbajnë profecinë për gjithë kombet, qoftë të përfaqësuara në dy lloje njerëzish, domethënë hebrenj e grekë, siç i përmend shpesh apostulli, qoftë në tri lloje, për shkak të tre bijve të Noeut. Sepse profecia paraqitej si e tillë që arrinte gjer te gjithë kombet. Dhe për shkak të kësaj arritjeje quhet «masë», ashtu si thotë apostulli: «Kemi marrë një masë që të arrijmë deri te ju.» Sepse, duke u predikuar ungjillin johebrenjve, thotë: «Një masë që të arrijmë deri te ju.»